Jonathan Littell: ‘Poetin bestaat dankzij oorlog, hopelijk wordt het ook zijn ondergang’

De Frans-Amerikaanse schrijver en oorlogscorrespondent Jonathan Littell zegt dat we alleen uit deze crisis kunnen komen door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite genoodzaakt is hem weg te werken.

Tweeëntwintig jaar geleden bracht een gruwelijke oorlog Vladimir Poetin aan de macht. Sindsdien is oorlog altijd een van zijn belangrijkste instrumenten gebleven, dat hij tijdens zijn hele bewind zonder aarzelen heeft ingezet. Vladimir Poetin bestaat dankzij oorlog, heeft kunnen gedijen door oorlog. Laten we nu hopen dat een oorlog eindelijk zijn ondergang wordt.

In augustus 1999 werd een toen nog onbekende Vladimir Poetin tot premier benoemd, omdat zijn voorganger weigerde in te stemmen met een volledige invasie van Tsjetsjenië. Poetin was daar wel toe bereid, en in ruil voor hun onvoorwaardelijke steun gaf hij de militairen de vrije teugel om met bloedig geweld wraak te nemen voor hun vernederende nederlaag in 1996. Op de avond van 31 december 1999 trad een afgetakelde en gebroken Boris Jeltsin af en droeg hij het presidentschap als een geschenk over aan de nieuwkomer. In maart 2000, na zijn beroemde belofte om ‘terroristen tot hun totale vernietiging te blijven bestrijden’, werd een triomfantelijke Poetin tot president verkozen. Met uitzondering van zijn vier jaar als premier (2008-2012) heeft hij sindsdien over Rusland geregeerd. 

Luitenant-kolonel

Aan het begin van de tweede oorlog was ik als hulpverlener terug in Tsjetsjenië. In februari 2000 ging ik eten met Sergej Kovaljov, de grote Russische verdediger van mensenrechten, en stelde ik hem de vraag die op ieders lippen lag: wie was deze nieuwe, onbekende president? Wie was Poetin? Ik weet nog goed wat Kovaljov antwoordde: ‘Wil je weten wie Vladimir Poetin is, jongeman? Vladimir Poetin is een luitenant-kolonel van de KGB. En weet je wat een luitenant-kolonel van de KGB is? Helemaal niks.’ Wat Kovaljov bedoelde was dat een man die het niet eens tot kolonel had geschopt, simpelweg een kleingeestige uitvoerder was, niet in staat om meer dan een of twee zetten vooruit te denken. En al is Poetin in de loop van zijn tweeëntwintig jaar aan de macht enorm in status en ervaring gegroeid, ik geloof nog steeds dat de inmiddels overleden Kovaljov in wezen gelijk had.

Toch bleek Poetin in tactisch opzicht al snel briljant, vooral in het profiteren van de zwakte en verdeeldheid van het Westen. Het kostte hem jaren om de Tsjetsjenen eronder te krijgen en in hun land een marionettenregime op te zetten, maar het lukte hem wel. In 2008, vier maanden nadat de NAVO aan Oekraïne en Georgië een pad naar toetreding had beloofd, trommelde hij zijn legers op voor ‘oefeningen’ bij de Georgische grens en viel hij het land in vijf dagen binnen, waarbij hij de onafhankelijkheid van twee opstandige ‘republieken’ erkende. De westerse democratieën lieten een gefluisterd protest horen en deden praktisch niets. 

In 2014, nadat de Oekraïners hun pro-Russische president, die Europa volledig de rug had toegekeerd om zich met Moskou te verbinden, in een bloedige revolutie hadden afgezet, annexeerde Poetin met een snelle invasie de Krim. Onze geschokte en verbijsterde leiders antwoordden met sancties, en daarop zette hij nog hoger in en lokte opstanden uit in de Donbas, een Russischsprekend deel van Oekraïne. Daarbij zette hij in het geheim zijn eigen troepen in om een zwak Oekraïens leger te verpletteren en koos hij twee nieuwe separatistische ‘republieken’, waar sindsdien op een zacht pitje een oorlog is blijven sudderen.

‘Ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan’

Zo begon hij wat de Fransen zijn fuite en avant zouden noemen, zijn vlucht naar voren. Bij elke stap volgden een veroordeling door het Westen en pogingen hem te straffen met lichte en ineffectieve maatregelen, in de ijdele hoop hem te ontmoedigen. En bij elke stap verdubbelde hij zijn inspanningen en ging hij verder.

Poetin is klein van stuk en het moet zwaar voor hem zijn geweest om in het naoorlogse Leningrad op te groeien. Daar heeft hij duidelijk van geleerd: ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan. Zo zullen de grotere jongens je gaan vrezen en een stap terug doen. Het defensiebudget voor 2021 van de VS was rond de 750 miljard dollar, dat van Europa als geheel 200 miljard en dat van Rusland rond de 65 miljard dollar. Toch maakt hij ons veel banger dan wij hem. Dat is het voordeel wanneer je vecht als een kat in het nauw in plaats van als een dik jongetje dat verzwakt is door een dieet van cola, Instagram en tachtig jaar vrede in Europa. 

Poetin moet wel blij zijn geweest toen het Westen, dat het doorlopende conflict in de Donbas zo graag tot stilstand wilde brengen, stilzwijgend toestond dat de Krim van de gesprekstafel verdween, waarmee het in feite de illegale annexatie door Rusland accepteerde. Hij zag dat sancties wel pijn deden, maar niet al te diep doorbeten en dat hij zijn krijgsmacht kon blijven opbouwen en zijn macht uitbreiden. Hij zag dat Duitsland, de grootste economische macht van Europa, niet bereid was af te kicken van zijn gas en zijn markten. Hij zag dat hij Europese politici kon kopen, onder wie voormalige Duitse en Franse premiers, en hen een plaats kon geven in het bestuur van zijn staatsbedrijven. Hij zag dat zelfs de landen die hardop zeiden dat ze tegen zijn acties waren, toch de mantra bleven herhalen van ‘diplomatie’, ‘hervormen’, ‘de noodzaak om de betrekkingen te normaliseren’. Hij zag dat elke keer als hij zijn vuisten hief, het Westen zich gewonnen gaf en dan kwam smeken om de ‘deal’ die nooit doorging; Barack Obama, Emmanuel Macron, Donald Trump, de lijst is lang.

Poetin begon zijn tegenstanders te vermoorden, in eigen land en daarbuiten. Wij piepten wel als dat gebeurde, maar verder ging het nooit. Toen Obama in 2013 harteloos zijn eigen ‘red line’ in Syrië negeerde en na de gifgasaanval van Bashar al-Assad op de burgerbevolking van een wijk in Damascus weigerde tussenbeide te komen, lette Poetin goed op. In 2015 stuurde hij zijn eigen troepen naar Syrië, waar hij een marinebasis opzette in Tartus en een nieuwe luchtmachtbasis in Khmeimim. In de zeven jaar daarna gebruikte hij Syrië als proeftuin voor zijn strijdkrachten en gaf daarmee zijn officierenkorps de kans waardevolle gevechtservaring op te doen en hun tactiek, coördinatie en uitrusting te verfijnen, terwijl ze ondertussen duizenden Syriërs bombardeerden en afslachtten en Assad hielpen de controle over grote delen van het land terug te krijgen.

Wagner-huurlingen

In januari 2018 ging hij in de Centraal-Afrikaanse Republiek rechtstreeks de confrontatie met westerse machten aan door daar zijn Wagner-huurlingen naartoe te sturen. Hetzelfde gebeurt nu in Mali, waar de militaire junta met Russische steun de Franse anti-IS-missie heeft verdreven. Rusland is ook actief betrokken bij de strijd in Libië, waar het westerse pogingen om vrede in de regio te brengen dwarsboomt en strijdkrachten inzet langs de zuidkust van de Middellandse Zee, vanwaar Poetin rechtstreeks Europese belangen kan bedreigen. Elke keer protesteerden we, dreigden we met maatregelen en deden helemaal niets. En elke keer knoopte hij dat in zijn oren.

In de strijd met Oekraïne besloot hij uiteindelijk zijn kaarten op tafel te leggen. Blijkbaar gelooft hij dat hij sterk genoeg is om het Westen openlijk uit te dagen door een uitgebreide landoorlog te beginnen. En dat gelooft hij omdat alles wat wij de afgelopen tweeëntwintig jaar hebben gedaan, of liever, níét hebben gedaan, hem heeft geleerd dat wij zwak zijn.

Poetin is dan misschien een tactisch genie, maar hij kan niet strategisch denken. Onze leiders hebben niet geprobeerd hem werkelijk te begrijpen, maar hij heeft daar andersom ook geen belangstelling voor. Na de afgelopen twee jaar, waarin hij vanwege corona vrijwel geheel geïsoleerd heeft geleefd, lijkt Poetin steeds meer paranoïde te zijn geworden en steeds meer overtuigd te zijn geraakt van zijn eigen Pan-Slavische, neo-imperialistische en orthodoxe ideologie, die oorspronkelijk een geheel kunstmatige creatie was, bedoeld om zijn corrupte regime te voorzien van een vernisje van legitimiteit.

Het lijkt erop dat hij in zijn eigen propaganda is gaan geloven, althans waar het op de Oekraïners aankomt. Dacht hij echt dat zij de Russen als ‘bevrijders’ zouden verwelkomen? Dat ze zich zomaar zouden overgeven? Dan zat hij er ver naast. De Oekraïners vechten en al zijn ze qua manschappen en wapens in de minderheid, ze zijn gedreven. Leraren, kantoormedewerkers, huisvrouwen, kunstenaars, studenten, dj’s en dragqueens nemen de wapens op en gaan op pad om te schieten op Russische soldaten, vaak kinderen die geen idee hebben wat ze daar doen. Oekraïne geeft geen centimeter grondgebied weg en het lijkt erop dat Poetin niet in staat zal zijn hun steden in te nemen zonder ze geheel met de grond gelijk te maken, zoals hij dat ooit met Grozny en Aleppo heeft gedaan. En denk niet dat hij ervoor zal terugdeinzen Kiev, een ‘Europese stad’, met de grond gelijk te maken. 

​Existentiële bedreiging

Na de eerste schok lijken de westerse democratieën – eindelijk! – te hebben begrepen wat voor existentiële bedreiging Poetin vormt voor de naoorlogse wereldorde, voor Europa en voor ‘onze manier van leven’, die hij zo verafschuwt. Verpletterende sancties worden ingesteld, ongeacht de economische kosten voor onszelf. Wapens stromen Oekraïne binnen. Duitsland heeft zich blijkbaar van de ene dag op de andere gerealiseerd dat het voor zijn veiligheid niet langer afhankelijk kan blijven van de goede wil van anderen en dat het zelf een leger nodig heeft – een echt, functionerend leger. Rusland wordt op internationaal niveau ernstig geïsoleerd en de Russische economie en mogelijkheden zullen daar zwaar onder lijden. 

Maar dat is niet genoeg. Zolang Poetin aan de macht blijft, zal hij steeds harder toeslaan, steeds verder doorduwen en zoveel schade toebrengen als hij kan. Omdat hij het Westen haat en omdat zijn macht geheel berust op geweld; niet alleen op dreigen met geweld, maar op het systematische gebruik ervan. Dat is het enige gedrag dat hij kent. Kunnen we werkelijk geloven dat zijn nucleaire dreigement bluf is? Kunnen we ons dat veroorloven? Zolang hij Rusland blijft regeren, is niemand veilig. Niemand.

De enige manier om uit deze crisis te komen is door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite geen andere keus heeft dan hem weg te werken. Maar we kunnen veel meer doen om dat te bereiken. Het lijkt erop dat onze regeringen zich richten op het ‘straffen’ van de Russische ‘oligarchen’, maar ze moeten begrijpen dat Poetin voor die mensen alleen maar minachting voelt en geen zier om hun bezittingen of hun mening geeft; hij ziet ze alleen als melkkoeien, waarvan hij kan profiteren. 

Rusland verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken

De westerse sancties moeten zich richten tegen de mensen die Poetins daden in werkelijkheid mogelijk maken: de gehele hoogste laag van zijn veiligheids- en regeringsapparaat. Niet alleen de paar mensen die al sancties opgelegd kregen, maar ook de duizenden functionarissen van het tweede echelon in de presidentiële regering, de strijdkrachten en de veiligheidsdiensten. Dat zijn geen miljardairs, maar ze zijn wel allemaal multimiljonair en hebben veel te verliezen. Verwoest het leven van deze paar duizend mensen en laat hen zelf oordelen wie daarvoor verantwoordelijk is. Neem de villa’s in Engeland en Spanje in beslag, verbied de vakanties in Courchevel en op Sardinië, gooi hun kinderen zonder pardon van Harvard en Oxford en zorg dat ze in Rusland moeten blijven, zonder uitweg en zonder geïmporteerde goederen om hun gestolen geld aan uit te geven. Laat hun de kosten goed, persoonlijk voelen en laat ze dan zelf maar beslissen of het die prijs waard is om een doorgeslagen, machtshongerige tsaar op de troon te houden. Laat hen maar beslissen of ze hem in de afgrond willen volgen.

De afgelopen tweeëntwintig jaar is Rusland ten prooi gevallen aan een vastgeroest, corrupt en totalitair regime dat wij in veel opzichten hebben ondersteund. Maar Rusland is ook een prachtig land, waar ik altijd zeer veel van gehouden heb en dat geweldige, humane, rechtvaardige mannen en vrouwen heeft voortgebracht. Het verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken onder de dekmantel van verzonnen imperiale illusies, en die zijn buren verwoest om de macht vast te houden. Rusland verdient vrijheid, dezelfde vrijheid die Oekraïne de afgelopen dertig jaar met zoveel moeite heeft verworven. Een staakt-het-vuren in Oekraïne is een noodzakelijke, urgente eerste stap, en een volledige Russische terugtrekking een tweede. En daarna moet Poetin gaan.