Keerpunt 2020

De lege straten zullen weer vol raken, en we zullen onze door schermen verlichte holen uitkomen, opgelucht knipperend tegen het daglicht. Maar de wereld zal er anders uitzien dan we ons voorstelden in wat we dachten dat normale tijden waren. Dit is geen tijdelijke verstoring van een verder stabiel evenwicht: de crisis die we nu doormaken is een keerpunt in de geschiedenis.

Het hoogtepunt van de globalisering ligt achter ons. Van een economisch systeem gebaseerd op wereldwijde productie en lange aanvoerketens gaan we over op een systeem met minder onderlinge verbondenheid. Een levenswijze die uitgaat van continue mobiliteit komt hortend en stotend tot stilstand. Ons leven zal fysiek beperkt en meer virtueel zijn dan voorheen. Er ontstaat een gefragmenteerdere wereld die in verschillende opzichten misschien veerkrachtiger is.

De ooit zo formidabele Britse staat wordt in snel tempo en op ongekende schaal heruitgevonden. Met de bevoegdheden die de door het parlement goedgekeurde noodwet haar biedt heeft de regering de oude economische denkbeelden overboord gegooid. Na jaren van bezuinigingen staat de geplunderde NHS met de rug tegen de muur, en hetzelfde geldt voor de krijgsmacht, de politie, het gevangeniswezen, de brandweer, zorgverleners en schoonmakers. Maar dankzij de altruïstische toewijding van de mensen in die organisaties zal het virus in bedwang gehouden worden. Ons politieke systeem zal de crisis overleven. Niet veel landen hebben dat geluk. Overal proberen regeringen zich overeind te houden op het smalle pad tussen het onderdrukken van het virus en het verwoesten van de economie. Vele zullen struikelen.

Progressieve denkers zien de toekomst als een verfraaide versie van het recente verleden. Ongetwijfeld kunnen ze zo nog een schijn van redelijkheid ophouden. Maar dat toekomstbeeld ondermijnt ook datgene dat nu onze belangrijkste eigenschap is: het vermogen om ons aan te passen en andere manieren van leven te creëren. De taak die voor ons ligt is om economieën en samenlevingen op te bouwen die duurzamer en menselijker zijn ingericht dan de samenlevingen die waren overgeleverd aan de anarchie van de wereldmarkt.

Lokalisme

Dit betekent geen verschuiving naar kleinschalig lokalisme. De bevolkingsaantallen zijn te groot om lokale zelfvoorzienendheid haalbaar te maken en het grootste deel van de mensheid is niet bereid terug te keren naar de kleine, gesloten gemeenschappen van het verdere verleden. Maar de hyperglobalisering van de afgelopen decennia komt ook niet terug. In het economische systeem dat na de financiële crisis van 2008 was opgekalefaterd, heeft het virus dodelijke zwakheden blootgelegd. Het liberale kapitalisme is kapot.

Met al zijn mooie woorden over vrijheid en eigen keuzes was het liberalisme in de praktijk een experiment waarin traditionele bronnen van maatschappelijke cohesie en politieke legitimiteit werden ontmanteld en vervangen door de belofte van een stijgende materiële levensstandaard. Dat experiment is nu afgelopen. Om het virus te beheersen is een economische lockdown nodig die alleen tijdelijk kan zijn, maar wanneer de economie weer opstart, zal dat in een wereld zijn waar regeringen actief de markt intomen.

Dat zo’n groot deel van de medische artikelen die de wereld nodig heeft uit China afkomstig is – of uit exclusief welk ander land ook – wordt dan niet meer geaccepteerd. De eigen productie in deze bedrijfstak en op andere gevoelige terreinen zal weer gezien worden als een kwestie van nationale veiligheid. De gedachte dat een land als Groot-Brittannië de landbouw zou kunnen afschaffen en voor voedsel afhankelijk kan zijn van import, zal afgedaan worden als het onzinnige idee dat het altijd is geweest. De luchtvaartindustrie zal krimpen omdat mensen minder reizen. Hardere grenzen zullen een blijvend onderdeel van het mondiale landschap worden. Overheden kunnen niet langer alleen maar naar economische efficiency streven.

De vraag is: wat kan de stijgende materiële levensstandaard als basis voor de samenleving vervangen? Een van de antwoorden die groene denkers daarop hebben gegeven is wat John Stuart Mill in zijn Principles of Political Economy (1848) een ‘economie van de stationaire staat’ noemde. Daarin zou het vergroten van productie en consumptie niet langer het belangrijkste doel zijn en de bevolkingsgroei zou beperkt worden.

Anders dan de meeste hedendaagse liberalen herkende Mill het gevaar van overbevolking. Een wereld vol mensen, schreef hij, zou een wereld zijn zonder ‘bloeiende wildernis’ en in het wild levende dieren. Hij zag ook de gevaren van centrale planning. De stationaire staat zou een markteconomie zijn waarin concurrentie wordt aangemoedigd. Technologische innovatie zou doorgaan, net als verbeteringen in de kunst van het leven.

Dit is in veel opzichten een aantrekkelijk beeld, maar het is ook onrealistisch. Er is geen wereldmacht die een eind aan de groei kan afdwingen, net zomin als er een is die het virus kan bestrijden. In tegenstelling tot de progressieve mantra die onlangs nog eens werd herhaald door Gordon Brown, zijn er voor mondiale problemen niet altijd mondiale oplossingen. Geopolitieke scheidslijnen belemmeren het ontstaan van een wereldregering of iets dat daar ook maar enigszins op lijkt. Als er zo’n regering was, zouden bestaande staten om het hardst proberen om die in handen te krijgen. Het idee dat deze crisis opgelost kan worden door een ongekend niveau van internationale samenwerking is magisch denken in zijn puurste vorm.

Natuurlijk is economische expansie niet oneindig houdbaar. Om te beginnen kan die alleen maar de klimaatverandering verergeren en van de planeet een vuilnisbelt maken. Maar gezien de grote ongelijkheid in levensstandaard, de nog steeds toenemende bevolkingsaantallen en de groeiende geopolitieke rivaliteit is ook nul groei onhoudbaar. Als de grenzen van de groei uiteindelijk aanvaard worden, zal dat zijn omdat regeringen de bescherming van hun burgers tot hun belangrijkste doel maken. Staten die niet voor deze Hobbesiaanse test slagen, zullen ten onder gaan, of ze nu democratisch of autoritair zijn.

Instabiliteit

De pandemie heeft de geopolitieke veranderingen plotseling versneld. In combinatie met het ineenstorten van de olieprijzen kan de ongecontroleerde verspreiding van het virus in Iran het theocratische regime daar destabiliseren. Nu de inkomsten snel teruglopen, is ook Saoedi Arabië in gevaar. Velen denken daarbij ongetwijfeld: opgeruimd staat netjes. Maar van een ineenstorting in de Golfregio valt weinig anders te verwachten dan een lange periode van chaos. Ook al hebben ze jaren gepraat over diversifiëring, nog steeds worden deze regimes gegijzeld door olie, en zelfs als de prijs daarvan zich enigszins herstelt, zal de economische klap van de wereldwijde shutdown verwoestend zijn.

Daarentegen zal de opkomst van Oost-Azië zeker doorgaan. Taiwan, Zuid-Korea en Singapore kwamen tot nu toe met de meest succesvolle antwoorden op de epidemie. Het is moeilijk te geloven dat de culturele tradities in die landen, die meer gericht zijn op collectief welbevinden dan op persoonlijke autonomie, geen rol hebben gespeeld in hun succes. Zij hebben ook weerstand geboden aan de verering van de minimale staat. Het zal niet verrassend zijn als zij zich beter aan de deglobalisering weten aan te passen dan veel westerse landen.

De positie van China is gecompliceerder. Met de rookgordijnen en ondoorzichtige statistieken waarin dat land grossiert, is het lastig te bepalen hoe het zich precies onder de pandemie heeft gehouden. Het is zeker geen voorbeeld dat een democratie zou kunnen of moeten navolgen. Zoals het nieuwe Nightingale noodziekenhuis van de NHS laat zien, zijn niet alleen autoritaire regimes in staat om binnen twee weken een ziekenhuis uit de grond te stampen.

Niemand kent precies de volle omvang van de menselijke kosten die de Chinese lockdown heeft opgeleverd. Toch lijkt het erop dat het regime van Xi Jinping baat heeft gehad bij de pandemie. Het virus heeft argumenten opgeleverd om de surveillancestaat uit te breiden en een nog sterkere politiecontrole in te stellen. Xi Jinping verspilt de crisis niet, maar gebruikt die om de invloed van zijn land verder te vergroten. China neemt de rol van de EU over door nationale regeringen die in de problemen zijn geraakt, zoals Italië, te helpen. Veel van de maskers en testkits die het heeft geleverd, bleken ondeugdelijk, maar dat lijkt de propagandacampagne van Beijing niet geschaad te hebben.

Hardere grenzen zullen een blijvend onderdeel van het mondiale landschap worden

De reactie van de EU op de crisis toonde weer eens haar ingebouwde zwakte. Weinig ideeën worden door grotere denkers zo gehoond als het begrip soevereiniteit. In de praktijk betekent soevereiniteit nu het vermogen om een uitgebreid, gecoördineerd en flexibel noodplan door te voeren, zoals dat in het VK en andere landen gebeurt. Dit soort omvangrijke maatregelen zijn niet meer genomen sinds de Tweede Wereldoorlog. In veel belangrijke opzichten zijn ze ook het tegenovergestelde van wat er toen gebeurde, toen de Britse bevolking op ongekende schaal werd gemobiliseerd en de werkloosheid spectaculair daalde. Nu is de Britse beroepsbevolking juist gedemobiliseerd, afgezien van enkele essentiële diensten. Als dat vele maanden doorgaat, zal de lockdown een nog grotere socialisering van de economie eisen.

Of de EU met haar verstarde neoliberale structuren tot zoiets in staat is, blijft zeer de vraag. Tot voor kort heilige huisjes zijn omvergegooid doordat de Europese Centrale Bank staatsobligaties ging opkopen en door het loslaten van de grenzen aan staatssteun voor de industrie. Maar het verzet van Noord-Europese landen als Duitsland en Nederland tegen het delen van fiscale lasten kan de redding van Italië blokkeren – een land dat te groot is om, zoals Griekenland, tot bezuinigen gedwongen te worden, maar mogelijk ook te duur om te redden.

Zoals de Italiaanse premier Giuseppe Conte in maart zei: ‘Als Europa deze ongekende uitdaging niet aangaat, verliest de hele Europese structuur voor het publiek zijn reden van bestaan.’ De Servische president Aleksandar Vucic zei het botter en realistischer: ‘Europese solidariteit bestaat niet… dat was een sprookje. Het enige land dat ons kan helpen in deze moeilijke situatie is de Volksrepubliek China. Tegen de rest zeg ik: “Bedankt voor niks.’”

De fundamentele zwakheid van de EU is dat ze niet de beschermende rol van een staat kan spelen. Dat de Eurozone zou opbreken, is al zo vaak voorspeld dat het misschien ondenkbaar lijkt. Maar onder de huidige druk lijkt de desintegratie van de Europese instituties niet meer zo onrealistisch. Vrij reizen is al verdwenen.

De chantage door de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, die de EU onlangs dreigde dat hij migranten over zijn grenzen zou laten gaan, en de eindstrijd in de Syrische provincie Idlib, kunnen ertoe leiden dat honderdduizenden, misschien zelfs miljoenen vluchtelingen naar Europa komen. (Het is moeilijk om je voor te stellen wat social distancing kan inhouden in enorme, overbevolkte en onhygiënische vluchtelingenkampen.) Nog een migrantencrisis in combinatie met de disfunctionele euro kan fataal zijn.

Als de EU overleeft, wordt de unie misschien zoiets als het Heilige Roomse Rijk in zijn nadagen, een spook dat nog jarenlang rondwaart, terwijl de macht elders wordt uitgeoefend. Echt belangrijke besluiten nemen de natiestaten al zelf. Nu het politieke midden geen leidende kracht meer is en een groot deel van links zijn lot verbonden heeft aan het mislukte Europese project, zal in veel regeringen uiterst rechts aan de macht komen.

Rusland zal een groeiende invloed op de EU krijgen. In het conflict met de Saoedi’s dat in maart 2020 de ineenstorting van de olieprijzen veroorzaakte, had Poetin de beste kaarten. Terwijl voor de Saoedi’s het fiscale break-evenniveau – de prijs die nodig is om publieke diensten te financieren en de staat solvabel te houden – rond de 80 dollar per vat ligt, is dat voor Rusland minder dan de helft daarvan.

Tegelijkertijd verstevigt Poetin de positie van Rusland als energiemacht. De offshore Nord Stream-pijpleidingen door de Baltische landen garanderen een betrouwbare aanvoer van aardgas naar Europa. Tegelijkertijd maken ze Europa ook afhankelijk van Rusland, zodat Rusland energie als politiek wapen kan gebruiken. Bij de Europese verdeeldheid lijkt ook Rusland klaar om zijn invloedssfeer uit te breiden. Net als China neemt het de plaats van de besluiteloze EU in door artsen en medische uitrusting naar Italië te vliegen.

Massawerkloosheid

In de VS overweegt Donald Trump openlijk om de economie weer belangrijker te maken dan het beheersen van het virus. Een ingestorte aandelenmarkt à la 1929 en hogere werkloosheidscijfers dan in de jaren dertig van de vorige eeuw zouden een levensgrote bedreiging voor zijn presidentschap kunnen worden. Volgens James Bullard, de CEO van de Federal Reserve Bank in St. Louis, kan het werkloosheidscijfer in Amerika wel tot 30 procent stijgen: hoger dan tijdens de Grote Depressie.

Aan de andere kant: in een land met het gedecentraliseerde regeringssysteem van de VS, met een onbetaalbare gezondheidszorg en tientallen miljoenen onverzekerden, met een kolossale, grotendeels oude en zwakke gevangenisbevolking en met steden die grote aantallen daklozen tellen en te kampen hebben met een omvangrijke drugsepidemie, kan het beëindigen van de lockdown betekenen dat het virus zich onbeheersbaar verspreidt, en dat kan verwoestende gevolgen hebben. (Trump is niet de enige die dit risico neemt. Zweden heeft tot nu toe geen lockdown ingesteld zoals die in andere landen van kracht is.)

Anders dan het Britse programma is Trumps stimuleringsplan van 2 triljard dollar voornamelijk weer een reddingsoperatie voor de grote bedrijven. Maar als je de peilingen mag geloven staan steeds meer Amerikanen achter de manier waarop hij de epidemie aanpakt. Stel dat Trump met de steun van een Amerikaanse meerderheid uit deze catastrofe tevoorschijn komt?

Of hij nu wel of niet aan de macht blijft, de positie van de VS in de wereld is voorgoed veranderd. Niet alleen de hyperglobalisering van de afgelopen decennia, maar ook de wereldorde die na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd bepaald, valt nu snel uiteen. Het virus heeft een imaginair evenwicht verstoord en daarmee het desintegratieproces dat er al vele jaren aan zat te komen, versneld.

Het idee dat deze crisis opgelost kan worden door een ongekend niveau van internationale samenwerking is magisch denken in zijn puurste vorm

In zijn baanbrekende werk Plagues and Peoples schreef de Amerikaanse historicus William McNeill: ‘Het is altijd mogelijk dat een tot nu toe onbekend parasitair organisme uit zijn eigen ecologische niche ontsnapt en de dicht opeen levende menselijke bevolkingen die zo kenmerkend zijn geworden voor de aarde, blootstelt aan een nieuwe en misschien verwoestende sterfte.’

Het is nog niet duidelijk hoe covid-19 aan zijn niche is ontsnapt, al is het vermoeden dat de ‘wet markets’ van Wuhan, waar wilde dieren worden verhandeld, er een rol in hebben gespeeld. In 1976, toen McNeills boek uitkwam, was de afbraak van de habitats van exotische soorten nog lang niet zo vergevorderd als nu. Met het toenemen van de globalisering is ook het risico van besmettelijke ziekten groter geworden.

De Spaanse griep van 1919-1920 werd een mondiale pandemie in een wereld zonder massaal vervoer door de lucht. In een commentaar op de manier waarop historici naar epidemieën kijken, merkte McNeill op: ‘De uitbraken van rampzalige besmettelijke ziekten die zich af en toe voordeden, bleven in hun ogen plotselinge en onvoorspelbare afwijkingen van het normale, in wezen historisch onverklaarbaar.’ Veel latere onderzoeken kwamen tot vergelijkbare conclusies.

Toch blijft het idee bestaan dat pandemieën uitschieters zijn en geen vast onderdeel van de geschiedenis. Hierachter zit de overtuiging dat mensen niet langer deel uitmaken van de natuurlijke wereld en dat ze een autonoom ecosysteem kunnen scheppen, afgezonderd van de rest van de biosfeer. Covid-19 laat zien dat ze dat niet kunnen. We kunnen ons niet alleen met behulp van wetenschap tegen deze ziekte wapenen. Massaal testen op antistoffen en een vaccin ontwikkelen, is van levensbelang, maar willen we in de toekomst minder kwetsbaar zijn, dan zijn er permanente veranderingen nodig in de manier waarop we leven.

Nu al is het weefsel van het dagelijks leven veranderd. Overal heerst een gevoel van kwetsbaarheid. Niet alleen de samenleving voelt zich beverig, ook de positie van de mens in de wereld is wankel. Viraal gegane beelden tonen op verschillende manieren de menselijke afwezigheid. Wilde zwijnen die door de steden van Noord-Italië zwerven; bendes apen die in de straten van het Thaise Lopburi vechten, nu ze niet langer door toeristen worden gevoerd. Niet-menselijke schoonheid en een felle strijd op leven en dood ontstonden in door het virus leeggelopen steden.

Commentatoren hebben al opgemerkt dat een postapocalyptische toekomst zoals beschreven staat in de fictie van J.G. Ballard, onze huidige realiteit is geworden. Maar het is belangrijk te begrijpen wat deze ‘apocalyps’ onthult. Voor Ballard waren menselijke samenlevingen decors die elk moment konden omvallen. Normen die inherent leken aan de menselijke aard, verdwenen wanneer je het theater verliet. Ballard beleefde zijn griezeligste ervaringen als kind in het Shanghai van de jaren veertig niet in het gevangenenkamp, waar veel gevangenen loyaal en vriendelijk met elkaar omgingen.

Als vindingrijk en avontuurlijk jochie genoot Ballard gedurende veel van zijn tijd daar. Pas toen het kamp tegen het eind van de oorlog ineenstortte, vertelde hij me, zag hij de ergste voorbeelden van meedogenloos egoïsme en redeloze wreedheid. Daarvan leerde hij dat deze gebeurtenissen niet het eind van de wereld betekenden. Wat in het algemeen een apocalyps wordt genoemd, is de normale loop van de geschiedenis. Velen houden daar een blijvend trauma aan over. Maar het menselijke dier is te stevig en te flexibel om te breken door zulke schokkende gebeurtenissen. Het leven gaat door, al is het dan anders dan voorheen. Wie dit een Ballardisch moment noemt, heeft niet gezien hoe menselijke wezens zich aanpassen en zelfs vervulling vinden in de extreme omstandigheden die Ballard beschrijft.

Technologie zal ons helpen ons aan te passen aan onze huidige extremen. Fysieke mobiliteit kan teruggebracht worden door veel activiteiten naar cyberspace te verschuiven. Kantoren, scholen, universiteiten, huisartsenpraktijken en andere werkcentra zullen waarschijnlijk voorgoed veranderen. In virtuele gemeenschappen die zijn opgezet tijdens de epidemie konden mensen elkaar beter leren kennen dan ooit.

John Gray is een invloedrijke Britse politiek filosoof. Een van zijn belangrijkste boeken is False Dawn: The Delusions of Global Capitalism (1998).

Bij de Europese verdeeldheid staat Rusland klaar om zijn invloedssfeer uit te breiden

Er zal feest gevierd worden wanneer de pandemie afneemt, maar misschien komt er geen duidelijk moment dat de besmettingsdreiging voorbij is. Veel mensen zullen misschien migreren naar onlineomgevingen als die van Second Life, een virtuele wereld waar mensen elkaar ontmoeten, met elkaar handel drijven en interacteren in het lichaam en in de wereld van hun eigen keuze. Andere veranderingen zijn misschien onprettig voor moralisten.

Online pornografie zal waarschijnlijk opbloeien en internetdaten zal vaak bestaan uit erotische uitwisselingen die nooit in een lichamelijke ontmoeting eindigen. Misschien kunnen augmented reality-technieken straks fysieke ontmoetingen simuleren en wordt virtuele seks snel de normaalste zaak van de wereld. Of dit het leven ten goede verandert, is misschien niet de handigste vraag om te stellen. Cyberspace is afhankelijk van een infrastructuur die beschadigd of vernietigd kan worden door oorlog of natuurrampen. Internet geeft mensen de mogelijkheid om het isolement te vermijden dat epidemieën in het verleden met zich meebrachten. Het kan mensen niet aan hun sterfelijke vlees laten ontsnappen of aan de ironische kanten van de vooruitgang.

Het virus vertelt ons niet alleen dat vooruitgang omkeerbaar is – een feit dat zelfs progressieven kennelijk hebben begrepen – maar dat ze zichzelf ook kan ondermijnen. Om het meest voor de hand liggende voorbeeld te noemen: de globalisering heeft een aantal grote voordelen gebracht, miljoenen mensen zijn de armoede ontstegen. Nu wordt die vooruitgang bedreigd. Globalisering heeft de deglobalisering die nu gaande is veroorzaakt.

Natiestaat

Nu het ideaal van de steeds verder stijgende levensstandaard verbleekt, krijgen andere vormen van gezag en legitimiteit weer gewicht. De progressieve geest, of die nu liberaal of socialistisch is, heeft een grondige hekel aan nationale identiteit. De geschiedenis kent meer dan genoeg voorbeelden die laten zien hoe die identiteit misbruikt kan worden. Maar de natiestaat wordt steeds meer de belangrijkste kracht achter grootschalige actie. De aanpak van het virus vereist een collectieve inspanning die niet wordt gemobiliseerd ten dienste van de mensheid als geheel. Net als groei kent ook altruïsme zijn beperkingen.

Voordat het dieptepunt van de crisis voorbij is, zullen er voorbeelden zijn van buitengewone onbaatzuchtigheid. In Groot-Brittannië heeft een vrijwilligersleger van meer dan een half miljoen mensen zich gemeld om de NHS te helpen. Maar het zou onverstandig zijn alleen op menselijk medeleven te rekenen om ons hier doorheen te slepen. Sympathie tegenover vreemden is zo kostbaar dat het gerantsoeneerd moet worden. Hier komt de beschermende staat om de hoek kijken. In wezen is de Britse staat altijd Hobbesiaans geweest. Vrede en een krachtige overheid zijn altijd de belangrijkste prioriteiten gebleven. Tegelijkertijd berustte deze Hobbesiaanse staat grotendeels op eensgezindheid, met name in tijden van nationale nood. Beschutting krijgen tegen gevaar won het van vrij zijn van overheidsbemoeienis. Het blijft echter de vraag hoeveel vrijheid de mensen terug willen wanneer de pandemie over zijn hoogtepunt heen is.

Burgers vertonen weinig animo voor de gedwongen solidariteit van het socialisme, maar zullen misschien wel blij zijn met een biosurveillanceregime als hun gezondheid daarmee beter beschermd wordt. Om uit het gat te kruipen hebben we meer staatsbemoeienis nodig, niet minder, en van een zeer vindingrijke soort. Regeringen zullen veel actiever moeten zijn in het subsidiëren van wetenschappelijk onderzoek en technologische innovatie. De staat zal misschien niet altijd groter zijn, maar haar invloed zal overal en, naar oude maatstaven, dwingender aanwezig zijn. De postliberale overheid wordt in de nabije toekomst de norm.

Alleen door de zwakheden van de liberale samenleving te erkennen kunnen we de meest wezenlijke waarden daarvan behouden. Eerlijkheid en individuele vrijheid bijvoorbeeld, waarden die niet alleen op zichzelf de moeite waard zijn, maar ook zorgen voor een noodzakelijke controle op de overheid. Maar wie gelooft dat persoonlijke autonomie de belangrijkste menselijke behoefte is, toont een gebrek aan psychologisch inzicht, niet in het minst in zijn eigen psyche. Veiligheid en erbij horen zijn voor vrijwel iedereen even belangrijk, vaak zelfs belangrijker. Liberalisme was in feite een systematische ontkenning daarvan. Een voordeel van in quarantaine zitten is dat je het kunt gebruiken om opnieuw na te denken. Het hoofd bevrijden van vastgeroeste ideeën en bedenken hoe te leven in een veranderde wereld, dat is wat ons nu te doen staat. Voor iedereen die niet in de frontlinie strijdt, zou dat voorlopig genoeg moeten zijn.  

Auteur: John Gray 

John Gray is een invloedrijke Britse politiek filosoof. Een van zijn belangrijkste boeken is False Dawn: The Delusions of Global Capitalism (1998).

New Statesman
Verenigd Koninkrijk | weekblad | oplage 35.600

Sinds 1913 hét tijdschrift voor de Britse linkse intelligentsia. Bekend om zijn diepteanalyses en maatschappijkritiek. In de columns en andere opiniërende stukken stelt het blad zich ook open voor andere dan linkse geluiden.