In koloniale tijden leidde de kweekschool William-Ponty in Senegal de zwarte Franstalige elite van Afrika op. Nu is dit mythische instituut alleen nog maar een ruïne.
Op sommige plekken tonen de gebarsten muren van het gebouw ijzeren staven in plaats van dakbedekking, een reusachtig geraamte van verroest ijzer dat elk moment kan instorten. Puin en verwrongen schroot maken het terrein moeilijk begaanbaar. Dat is het enige wat nog over is van het beroemde opleidingsinstituut William-Ponty in Senegal, op zo’n veertig kilometer van de stad Dakar.
De bezoeker bereikt deze ruïne via een afslag van de rijksweg Dakar-Sébikotane. De kronkelende en afgetakelde weg wordt overwoekerd door struikgewas. De automobilist moet heel langzaam en voorzichtig rijden om niet te stranden. Niets wijst erop dat hij zich naar een plek begeeft die een belangrijke rol heeft gespeeld in de moderne geschiedenis van zwart Franstalig Afrika.
Er is geen enkel bord dat naar de locatie van de kweekschool William-Ponty verwijst. En toch ontving deze school van 1937 tot 1967, oftewel 28 jaar, het koloniale establishment. Gedurende de hele Franse kolonisatie is bijna het voltallige hogere kader van Franstalig Afrika er opgeleid.
‘Pas op, er woont een boa in het amfitheater’
Op deze 5e november 2016 zijn, naast het amfitheater, de ziekenboeg en de eetzaal de enige gebouwen van de school die nog overeind staan en herkenbaar zijn. Maar ze verkeren in ernstige staat van verval, als gevolg van de tand des tijds en het gebrek aan onderhoud. Geen enkel gebouw heeft nog ramen of deuren. De daken hebben al lange tijd geleden de aftocht geblazen. Hele stukken muur zijn simpelweg verdwenen. Hun okergele kleur, daterend uit de koloniale tijd, blijft van verre zichtbaar.
De natuur heeft hier haar rechten heroverd: struikgewas, bomen, knaagdieren en reptielen wekken de indruk dat je je in een dierentuin bevindt. ‘Pas op, er woont een boa in het amfitheater,’ waarschuwt Baye Diaw, een vijftiger uit het naburige dorp Séby-Ponty. Volgens hem kruipt dit reptiel van tijd tot tijd uit zijn schuilplaats, als de nacht gevallen is.
Volgens de Senegalese historicus Souleyman Séga Ndiaye tekende Ernest Roume, de algemeen gouverneur van Frans West-Afrika die zetelde in Saint-Louis, op 24 november 1903 decreet No. 806, dat voorzag in de inrichting van een homogeen onderwijsstelsel binnen zijn bestuursgebied.
Pontins
Dit decreet gaf de aanzet tot de geboorte van de kweekschool voor onderwijzers in Saint-Louis, op 270 kilometer van Dakar. Aanvankelijk functioneerde deze school als onderdeel van de school voor kinderen van hogergeplaatsten en tolken. In 1913 werd ze naar het eiland Gorée verplaatst, voor de kust van Dakar, en omgedoopt tot ‘kweekschool William-Ponty’, ter nagedachtenis aan de algemeen gouverneur van Frans West-Afrika in 1907 en van 1908 tot 1915, Amédée William Merlaud-Ponty.
In 1937 werd de school opnieuw verplaatst, naar de plattelandsgemeente Sébikotane op zo’n veertig kilometer van de stad Dakar.
Momenteel is de plek die meer dan twintig jaar plaats bood aan de school vrijwel aan zijn lot overgelaten. Het dorp Sébi-Ponty, gesticht door het Afrikaanse personeel van de school tijdens de verhuizing, heeft zich uitgebreid naar het terrein van de voormalige school. Sommige vroegere ‘pontins’, zoals ze zich graag laten noemen, wonen er nog met hun familie.
Vandaar dat bij een hitte van 31 graden in de schaduw de zoon van een pontin uit de lichting 60-61 aanbiedt de bezoekers rond te leiden. Youssoupha Niasse, de vijftig voorbij, legt uit dat na de verhuizing van de school naar Thiès, op 70 kilometer van Dakar, een groot deel van de gebouwen van William-Ponty is omgevormd tot de gevangenis en tuchtschool van Sébikotane. De vroegere polikliniek fungeert als verblijf voor de gevangenbewaarders.
Het niet-gebruikte deel is inmiddels op een anarchistische manier door het groeiende dorp Sébi-Ponty geannexeerd. ‘Een aantal voormalige personeelsleden is na de verhuizing van de school in Sébi-Ponty blijven wonen,’ zegt Youssoupha. Volgens hem hebben de zich uitbreidende gezinnen behoefte aan woonruimte.
Omdat de natuur lege plekken verafschuwt, hebben de mensen zich steeds meer beschikbare ruimte toegeëigend. Wat overblijft dient als speelruimte voor de kinderen van het dorp. ‘Sommige mensen aarzelen niet om materiaal van de vervallen school voor hun eigen onderkomens te gebruiken. Dan heb ik het over stukken steen, stukken ijzer. Kortom, alles wat nog bruikbaar is,’ zegt onze gids afkeurend. Langzaam maar zeker is de kweekschool William-Ponty in Sébikotane, die zo’n belangrijke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van zwart Franstalig Afrika, bezig plaats te maken voor een banaal dorpje.
Desondanks heeft William-Ponty in de 62 jaar van haar bestaan, grotendeels tijdens het koloniale tijdperk, de meeste onderwijzers van Zuid-West Afrika opgeleid, evenals de meerderheid van de artsen en de mensen die leiding gaven aan scholen, ziekenhuizen en prestigieuze bestuursorganen in Zuid-West Afrika.
Sterker nog, de pontins waren de eerste Afrikanen die na de onafhankelijkheid het bestuur van verschillende West-Afrikaanse landen ter hand namen. Velen zijn in hun land zelfs premier of minister geworden. Voorbeelden zijn Félix Houphouët-Boigny in Ivoorkust, Modibo Keïta in Mali, Hubert Maga in Dahomey (Benin), Hamani Diori in Niger en Mamadou Dia en Abdoulaye Wade in Senegal.
Volgens de archieven van het Institut Fondamental d’Afrique Noire (IFAN) zouden meer dan tweeduizend hogere kaders door deze school zijn opgeleid.
De leerlingen moesten vanaf 1933 een eindwerkstuk schrijven over een onderwerp naar keuze: er hebben 791 onderzoekswerkstukken het licht gezien, de ‘cahiers de Ponty’ geheten, die momenteel bij het IFAN worden bewaard. De cahiers de Ponty gingen over economische, sociale en culturele vraagstukken van die tijd.
De meest voorkomende landen in het bewaarde corpus zijn Senegal (232), Ivoorkust (142), Soedan (het huidige Mali, 111) en Kameroen (111).
Herbouw
Aan het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw besloten de Amerikaanse autoriteiten de kweekschool William-Ponty in Sébikotane te herbouwen, vanwege haar symbolische en historische belang voor zwart Franstalig Afrika. Deze school zou ‘Universiteit van de Afrikaanse toekomst van Sébikotane’ worden gedoopt. De eerste steen werd gelegd in 1992, onder het regime van president Abdou Diouf. In 2002 gingen de werkzaamheden van start, niet ver van de vroegere plek van de school. Er verrezen diverse gebouwen. Maar in 2006 werden de werkzaamheden plotseling gestaakt.
In 2012, midden tijdens de campagne voor zijn herverkiezing, kondigde Abdoulaye Wade tegenover zijn aanhangers aan dat hij de herbouw van de kweekschool William-Ponty in Sébikotane zou hervatten. Maar in datzelfde jaar verloor Abdoulaye Wade de presidentsverkiezingen van Macky Sall, en sindsdien is er niets meer gebeurd.
Bij gebrek aan activiteit heeft een aantal bewoners van naburige dorpen in de omgeving van de bouwplaats een gunstige plek gevonden voor het verbouwen van groente en andere tuinbouwproducten.
Auteur: Théodore Kouadio
Vertaler: Peter Bergsma
Openingsbeeld: © Wikimedia
Fraternité Matin
Ivoorkust | dagblad | oplage 110.000
Fraternité Matin, Frat’ Mat’ voor Ivorianen, is een Franstalig dagblad gesubsidieerd door de Ivoriaanse staat, dat in 1964 werd opgericht door de president. De krant beschrijft zichzelf als ‘neutraal noch partizaans’, maar waakt er in ieder geval voor ‘kritisch te blijven ten opzichte van zowel de staat als politieke stromingen’.
