Het Tsjechische dagblad Aktuálně sprak met Olena Zelenska over hoe ze haar rol als first lady van Oekraïne door de Russische invasie heeft leren vormgeven. ‘Mijn man gaat over wat er aan het front gebeurt, zodat we als natie kunnen blijven voortbestaan. Ik strijd voor het voortbestaan in de bredere zin van het woord.’
Olena Zelenska, de vrouw van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, houdt zich sinds het begin van de oorlog bezig met geestelijke gezondheidszorg en de rol van vrouwen in de samenleving. Ze merkt op dat veel vrouwen seksueel misbruikt zijn door de Russische bezetter. ‘Iedere Oekraïense vrouw levert op dit moment een interne strijd om het bestaan.’
Uw gezin is het symbool geworden van het Oekraïense verzet tegen de Russische invasie. U bent samen met uw man in een rol terechtgekomen waarop u allebei niet berekend was. Wat deed dat met u?
‘Door de Russische aanval werden we allemaal gedwongen om uit de rol te stappen die we normaalgesproken bekleden en een rol op ons te nemen waarmee we onbekend waren. Wat ons gezin doormaakt, maken ook miljoenen mannen mee die nu niet in hun kantoor zitten, maar in de loopgraven. Gezinnen die voorheen bij het avondeten bij elkaar kwamen om het weekend door te nemen, zijn nu van elkaar gescheiden en wonen in onbekende huizen, steden en landen. Wat deze oorlog vooral zo tragisch maakt, is dat 90 procent van onze mensen aan een angststoornis lijdt en in een toestand van constante stress leeft.
Als iemand aan ons vraagt: “Waar zie je jezelf over vijf jaar staan?”, dan kunnen we daar geen antwoord op geven. We weten niet eens wat er over vijf uur of vijf dagen zal gebeuren, laat staan over vijf jaar. Maar we willen wel overleven. We willen niet dat de agressor straks tevreden naar onze dode lichamen staat te kijken. Daarom hebben we in Oekraïne een landelijk programma voor geestelijke gezondheidszorg opgezet. We willen mensen hulp bieden op moeilijke momenten en hun schroom wegnemen om deze hulp te zoeken.’
De oorlog duurt nu al meer dan anderhalf jaar. Hoe hebt u daarmee leren leven?
‘Ik houd niet van de uitdrukking “leven met de oorlog”, dat klinkt wat onderdanig. We zijn niet van plan om tot het eind van ons leven met de oorlog te leven. De uitdrukking “leven ondanks de oorlog” past beter. Dat is wat we proberen.’
‘Wij willen mensen bijbrengen hoe ze hun oorlogstrauma’s in hun kracht kunnen omzetten’
Ik weet dat u deze vraag waarschijnlijk vaak krijgt, maar hoe gaat u daar zelf mee om?
‘Ik probeer mijn eigen emoties en gevoelens te analyseren en aan de hand daarvan te werk te gaan. Wij willen mensen bijbrengen hoe ze hun oorlogstrauma’s in hun kracht kunnen omzetten. En ons gezin heeft het recept daarvoor. Dat zit hem daarin dat je anderen helpt en jezelf niet als een passief slachtoffer opstelt. Kijk bijvoorbeeld eens wat je allemaal kunt bereiken met een geringe daad waardoor iemands leven wordt verbeterd. Zo’n daad heeft net zo veel effect als een bezoekje aan de psychotherapeut. Zo zijn de meesten van onze mensen actief als vrijwilliger en helpen ze ziekenhuizen of het leger.’
Hebt u iets geleerd van de oorlog?
‘Ik zal eerlijk zijn. Door de oorlog heb ik geleerd hoe ik als first lady moet optreden. Ik heb al eerder gezegd dat ik deze rol niet zelf heb gekozen. Niemand gaat je vertellen wat je moet doen als je wilt dat je werk echt effect sorteert. Het gaat dan niet alleen om de ‘conventionele’ verplichtingen van een first lady, zoals liefdadigheid en culturele evenementen. Door de oorlog leer je bijvoorbeeld hoe je om wapens moet vragen, en niet alleen om ziekenhuisapparatuur. Je leert dan dingen doen die je juist helemaal niet leuk vindt. Zo moet je weleens spreken in het openbaar of kwesties oplossen waarmee je nog nooit eerder ervaring hebt opgedaan.’
Zoals?
‘In mijn geval is dat bijvoorbeeld de huizenbouw. Mijn stichting bouwt tegenwoordig huizen voor pleeggezinnen, maar tot voor kort had ik daar totaal geen verstand van.’
Hebt u niet wellicht het gevoel dat u de toewijding en wilskracht begint te verliezen, vooral omdat u niet weet hoelang de oorlog zal duren?
‘We hebben allemaal recht op onze eigen gevoelens. Dat is een van de fundamentele doelen van ons programma voor geestelijke gezondheidszorg: mensen duidelijk maken dat het oké is om niet oké te zijn, zolang je er maar voor uitkomt. Met deze oorlog is elke dag voor ieder van ons een emotioneel zwaar traject. We zijn mensen, net als jullie, en we voelen precies hetzelfde als uw lezers zouden voelen als ze elk uur het luchtalarm zouden horen, zoals in Charkiv of Cherson. Dat gun ik niemand. Dat we haast elke dag verdriet, wanhoop en angst voelen, wil echter niet zeggen dat deze gevoelens ons verlammen of ons tot overgave dwingen.
Emoties beschouw ik meer als nuttige hulpmiddelen die me leren hoe ik te werk moet gaan. Uit psychologische observaties in heel Oekraïne is bovendien nog een belangrijk gegeven naar voren gekomen, namelijk dat onze emoties, zoals angst, niet bepalend zijn voor wie we zijn. Het zijn slechts momenten. Dat leer ik nu pas te begrijpen.’
‘Ons verzet heeft een vrouwelijk gezicht’
Uit ons gesprek lijkt naar voren te komen dat u zich vooral richt op de humanitaire kant van de oorlog. Is dat zo?
‘Mijn man gaat over wat er aan het front gebeurt, zodat we als natie kunnen blijven voortbestaan. Ik strijd voor het voortbestaan in de bredere zin van het woord. Mijn voornaamste taak is inderdaad het bieden van humanitaire hulp, vooral op het gebied van gezondheidszorg en onderwijs. Het leven van onze mensen is op z’n kop komen te staan, op sommige plaatsen zijn mensen zelfs een paar jaar terug in de tijd gegaan. Wij proberen manieren te vinden om hun leven weer op een hoger niveau te tillen.’
U hebt het vaak over de uitzonderlijke kracht van de Oekraïense vrouwen. Verdienen zij meer aandacht?
‘Het bij elkaar houden van de samenleving, ligt grotendeels op de schouders van vrouwen. In feite heeft ons verzet een vrouwelijk gezicht. Ik heb daar kort geleden nog over gesproken voor de VN. Vrouwen maken de meerderheid van onze bevolking uit. De meeste docenten, gezondheidswerkers en sociaal medewerkers in onze maatschappij zijn vrouwen. Zij zijn degenen die lesgeven, medische zorg bieden en vereenzaamde mensen helpen.‘
Hebt u ooit overwogen om Oekraïne te verlaten? Misschien vanwege de kinderen…
‘Nooit.’
Ook de kinderen in Oekraïne hebben al bijna twee jaar vol geweld, trauma’s en verliezen achter zich liggen. Volgens UNICEF hebben zo’n 3,4 miljoen Oekraïense kinderen humanitaire hulp nodig. Om nog maar te zwijgen van het feit dat veel kinderen zijn weggehaald bij hun gezin en in een Russisch kamp zitten, waar ze door de bezetter naartoe zijn gebracht. Wat doet dat met u als moeder?
‘Naar mijn idee gaat het niet om de vraag of iemand wel of geen kinderen heeft, of hij of zij een vader of moeder is. Het gaat om empathie, om het menselijk vermogen om mee te voelen met een ander. Als je hoort over een meisje dat de Russische aanval op Marioepol in een koude kelder heeft overleefd, dat ze haar vader voor haar ogen hebben gedood, het huis hebben opgeblazen en dat dat meisje vervolgens mee naar Rusland is genomen, en dat haar grootouders al maandenlang in zak en as zitten omdat ze niets van haar horen… Dan zou je toch zelf ook iets willen doen om ervoor te zorgen dat dat kind zulke gruwelen niet hoeft mee te maken?’
‘Ze krijgen te horen dat niemand op hen zit te wachten. Dat niemand naar ze op zoek is’
Hoe is het met dat meisje afgelopen?
‘Ze zijn erin geslaagd haar te bevrijden en ze is herenigd met haar grootouders. Dat was een wonder. Maar zeker negentienduizend kinderen zitten nog steeds in Rusland. En we weten uit de verhalen van de kinderen die teruggekeerd zijn dat ze psychisch gemarteld worden. Ze krijgen te horen dat niemand op hen zit te wachten. Dat niemand naar ze op zoek is. Dat is minstens zo verschrikkelijk als gevangenzitten. Misschien is het wel erger, als je bedenkt dat iemand een kind doelbewust demoraliseert en zijn persoonlijkheid probeert uit te wissen.’
Oekraïne heeft meer wapens nodig in de strijd tegen de Russen. Hoe kunnen we nog meer hulp bieden aan degenen die hun stem niet in de media kunnen laten horen? Is er nog iets wat Oekraïne nodig heeft en wat de internationale gemeenschap kan doen?
‘Ik denk dat de vraag nog iets aangepast moet worden om er een antwoord op te kunnen geven. Het gaat er in deze situatie niet om ‘wat Oekraïne wil en nodig heeft’. Dat klinkt alsof de oorlog alleen óns probleem is. We kunnen beter de vraag stellen wat de wereld nodig heeft, iedereen die een vrije samenleving wil. Wat heeft Tsjechië nodig, dat geografisch gezien zo dicht bij ons ligt? Hebben jullie er wat aan als de agressor een overwinning behaalt en jullie grenzen oversteekt?
Wat als hij [Poetin] meent ongestraft zijn gang te kunnen gaan en besluit de gebeurtenissen van 1968 [de inval van de Sovjet-Unie in Tsjechië om een einde te maken aan de Praagse Lente] te herhalen? Ik zou willen vragen: wat heeft Tsjechië nodig om ervoor te zorgen dat dat nooit meer zal gebeuren? Dat Oekraïne wint. Onze enige optie is doorvechten en verzet blijven bieden zoals we tot nu toe hebben gedaan. Dat heeft niets met inhaligheid te maken. Het is een strijd om de vrijheid.’
