Luc Tuymans geeft 
de geschiedenis vorm

Achttien jaar geleden veroverde Luc Tuymans stormenderhand de Biënnale van Venetië met zijn schilderijen voor het Belgische paviljoen, waarin hij de bloedige koloniale geschiedenis van dat land in de Congo verkende. Nu is de ‘redder van de schilderkunst’, zoals de pers hem noemde, terug in de stad waar hij zijn reputatie 
vestigde, met een spectaculaire en veelzijdige 
tentoonstelling in het Palazzo Grassi, de galerie van de Franse miljardair François Pinault aan het Canal Grande.

Er zijn meer dan tachtig schilderijen te zien en 
tweederde daarvan is recent werk. De titel van de tentoonstelling, La Pelle , is ontleend aan een roman uit 1949 van de Italiaanse schrijver Curzio Malaparte, die zich afspeelt in het Napels van kort 
na de Tweede Wereldoorlog, toen ‘Europa in chaos verkeerde, net als vandaag’, aldus Tuymans bij de opening van de tentoonstelling op 22 maart.

Bij binnenkomst in het achttiende-eeuwse palazzo zie je eerst een enorm vloermozaïek van dennenbomen, doorsneden met evenwijdige verticale lijnen. Het mozaïek verwijst naar een schilderij dat 
Tuymans heeft gemaakt bij het Duitse concentratiekamp in Schwarzheide, ten noorden van Dresden. Daar maakten gevangenen in de oorlog tekeningen, die ze vervolgens aan repen scheurden om ze voor hun bewakers te verbergen. ‘De verticale doorsnijdingen in de mozaïek verbeelden die repen,’ zegt Tuymans.

Bovenaan het eerste deel van de grote trap in het palazzo hangt Secrets (1990), een klein portret van Albert Speer, de belangrijkste architect van de nazipartij en minister van Bewapening en Oorlogsproductie in het Derde Rijk. Zoals het daar hangt, kijkt het uit over het mozaïek. Maar wie denkt dat de combinatie van deze twee kunstwerken wil laten zien hoe de gevangenen het onzegbare kwaad uitdagen, heeft het mis. ‘Dat is een heel optimistische manier om het 
te zien,’ zegt Tuymans.

Al zijn hele carrière komt deze kunstenaar telkens weer terug bij de verschrikkingen van het nazisme. Veertien schilderijen op deze tentoonstelling gaan over het Derde Rijk, van een drieluik over de manier waarop de nazi’s lichamen ontheiligden – op één deel is een lampenkap van menselijke huid te zien, op een ander staat één enkele tand – tot Dead End, 
het schilderij dat Tuymans vorig jaar maakte van 
de toegang tot de bunker van Hitler. ‘Daar zijn twee redenen voor,’ legt Tuymans uit. ‘De eerste is autobiografisch. Mijn moeder was Nederlandse en mijn vader Vlaming. De Nederlandse kant van mijn 
familie zat in het verzet, de Vlaamse kant heulde met de Duitsers… Het was een heel ongelukkig huwelijk, dus altijd als we aan tafel zaten, kwam die rotzooi weer naar boven. Het werd een fobie voor mij.’

‘De bredere reden is dat we in Europa bijna alles zijn kwijtgeraakt met de Tweede Wereldoorlog,’ vervolgt Tuymans. ‘En dat heb ik als een soort bouwsteen genomen voor mijn werk. Ik heb niet gezegd: ik ga kunst maken van kunst, maar besloot uit te gaan 
van de werkelijkheid en de nabije geschiedenis. De gevolgen van die periode zijn nog steeds aanwezig 
in wat we nu meemaken: dat in Frankrijk het anti-semitisme weer opkomt, dat in een carnavalsoptocht in België Joden worden geportretteerd zoals ze in nazi-Duitsland werden neergezet.’

Dit is een duistere tijd, volgens Tuymans. ‘Mensen worden steeds dommer, echt krankzinnig dom. 
Denk aan Engeland, dat is geen wereldrijk meer, maar de Engelsen denken nog steeds van wel, en 
dat is krankzinnig. Denk aan de Brexit, aan die narcistische idioot Trump; de hele constellatie van het Westen verkeert in grote problemen.’ Juist daarom is het in zijn ogen belangrijk om ons niet alleen te verdiepen in onze geschiedenis – ‘dat mensen vergeten, is één ding’ – maar ook in de manier waarop wij die geschiedenis vormgeven en verkeerd onthouden. Centraal in het werk van Tuymans staat de overtuiging dat beelden onbetrouwbaar zijn, dat ze ons slechts een stukje van de werkelijkheid laten zien en dat we misleid worden door onze eigen persoonlijke of collectieve herinneringen.

Wij antwoorden op het 
terrorisme door vast te houden aan onze waarden en onze culturele 
en artistieke tradities

‘Toen ik achttien was, was er niemand die schilderde. En ik ontwikkelde het idee van een soort authentieke vervalsing: laat ik eens een schilderij maken dat eruitziet alsof het dertig jaar geleden is gemaakt. Dom en kinderlijk misschien, maar het was wel 
een startpunt. Dus het idee dat je beelden moet 
wantrouwen, ook mijn eigen beelden, was er al vanaf het allereerste begin. Wat er nu gebeurt, in deze tijd van fake news, bewijst alleen maar dat ik gelijk had.’

Tuymans’ doeken – die allemaal binnen één dag zijn gemaakt, ‘omdat mijn aandachtsboog niet verder reikt dan één dag’ – zijn geschilderd in uitgebleekte kleuren en roepen zo het gevoel op van een vervaagde herinnering die je niet meer goed scherp kunt krijgen. Vaak gaan zijn werken uit van secundaire beelden: een foto genomen van een tv-scherm, 
bijvoorbeeld, waardoor de afstand tot de objectieve waarheid wordt vergroot.

Naast de nazi-gerelateerde werken zijn 
er op de tentoonstelling ook beelden te zien uit Tuymans’ kindertijd, uit de populaire cultuur – reality-tv, Netflix-series, video’s die viraal gingen op YouTube, Disney – en schilderijen van de schurken van deze wereld, zoals Issei Sagawa, een Japanse student aan de 
Sorbonne in Parijs, die in 1981 een medestudent vermoordde en vervolgens opat.

Hoop?

Nazi’s, moordenaars, geweld, nepnieuws; het is een duister en somber wereldbeeld. Is er dan geen enkele hoop? Tuymans moet lachen bij die vraag. Toch is er 
wel degelijk één schilderij op de tentoonstelling dat enigszins een uitzondering vormt: het monumentale stilleven dat 
hij in 2002 schilderde, als reactie op 9/11. Het werd voor het eerst tentoongesteld op de Documenta in Kassel van dat jaar en vervolgens bij Tate Modern in Londen en het Metropolitan Museum in New York. ‘Mijn vrouw en ik waren in New York tijdens de 
aanslagen van 9/11. We zaten in een hotelkamer. 
De vliegtuigen die de torens in gingen, daarna de mensen die eruit sprongen, het was verschrikkelijk,’ zegt Tuymans. ‘Dus ik probeerde te bedenken: wat zou het tegenovergestelde hiervan kunnen zijn? 
Iets idyllisch? En zo kwam ik tot het banale beeld 
van dat fruit en tot het stilleven, de grootste gemene deler in onze schildertraditie. Het is eigenlijk een heel politiek schilderij.’

Het doek is geïnspireerd op Cézanne en vormt 
een krachtig statement: wij antwoorden op het 
terrorisme door vast te houden aan onze waarden en onze culturele en artistieke tradities. Uiteindelijk kan de kunst misschien een reddingsboei voor ons zijn.

Auteur: Christina Ruiz

La Pelle (samengesteld door 
Luc Tuymans en Caroline Bourgeois). Palazzo Grassi, Venetië, 
tot 6 januari 2020.

The Arts Newspaper
Verenigd Koninkrijk | maandblad | 
oplage 20.000

Opgericht in 1990. De missie van het tijdschrift is te laten zien hoe beeldende kunst wordt beïnvloed door zowel internationale politiek als economisch beleid.