Luke Skywalker moet Maleisische wajangtraditie redden

Luke Skywalker mag dan misschien naar een melkwegstelsel ver van ons vandaan zijn gereisd, en Superman kwam misschien van Krypton, maar de merkwaardigste reis die deze moderne superhelden hebben ondernomen is wel die naar Kampong Morak, een boerendorpje in Kelantan, de noordelijkste en tevens meest afgelegen en conservatieve deelstaat van Maleisië.

Muhammad Dain bin Othman heeft naast zijn huis met golfplaten dak een werkplaats waar een klein team van poppenmakers patronen in stukken waterbuffelhuid staat te stansen. Pak Dain – ofwel Oom Dain – is een van Maleisiës laatste nog levende dalang (poppenspelers) die de kunst van wayang kulit (wajang of schimmenspel) beheersen. Behalve angstaanjagende poppen van Rama, Sita en andere personages uit 
het klassieke epos Ramayana, maakt het team van Pak Dain gestileerde versies van de hedendaagse Star Wars-helden, Superman, Batman, Wonder Woman, en zelfs Bruce Lee en de Kerstman. Deze zogenaamde ‘fusion wayang kulit’ – het geesteskind van Tintoy Chuo, een bedenker van personages voor multimediagames – heeft tot doel Maleisiës oudste vorm van verhalen vertellen voor een nieuw publiek te doen herleven. ‘Er kwamen hier geleerden bezwaar maken tegen het feit dat het schimmenspel aan Hollywood werd aangepast,’ zegt Dain. ‘Maar ik heb alle sceptici gevraagd of ze een betere manier wisten om een verpieterende kunstvorm nieuw leven in te blazen.’

Hoewel Dain de belichaming is van de Kelantanese traditie die naar verluidt dertien generaties lang is overgeleverd, komt hij moeilijk aan werk. Ooit was het spel een essentieel onderdeel van oogstfeesten en trouwerijen, en werd het geacht geluk te brengen. Tegenwoordig is het al moeilijk om twaalf musici te verzamelen die capabel genoeg zijn om de vereiste trommels en gongs te bespelen voor een voorstelling.

Een ander probleem is het verbod op schimmenspelen dat in de jaren negentig van kracht werd, toen de Pan-Maleisische Islamitische Partij in Kelantan aan de macht kwam. Het poppenspel gaat over hindoestaanse goden en kent Indiase en animistische invloeden uit de tijd voordat de Arabische handelaren de Maleisiërs tot de islam bekeerden. Daarom is de traditie, samen met vele andere, gebrandmerkt als onislamitisch en bedreigend. Dain vertelt: ‘Er zijn ook rituelen aan het begin en eind waarbij geprobeerd wordt met onzichtbare geesten te communiceren, niet zozeer om ze te vereren, maar meer om ze te vragen de voorstelling niet te verstoren. Misschien is wayang kulit niet goed voor moslims, maar op zich is er niet zoveel verkeerd aan.’

Vorig jaar werd er een festival georganiseerd, met poppenspelers uit Indonesië en Thailand, waar de shows vaak “actueler en satirischer” zijn

Tintoy Chuo is een wat zonderlinge 43-jarige stedeling, die zijn voornaam van Yuan Ping in Tintoy veranderde 
als hommage aan de retro-opwindfiguurtjes waar hij als kind zo weg van was. In het kader van een kunsttentoonstelling werd hem gevraagd om nieuwe culturele iconen voor Maleisië te bedenken. Hoewel hij meer gewend was aan het tekenen van mascottes voor klanten zoals KFC, Astro TV en 
een lokaal pretpark, wilde hij helpen 
de cultuur van het land te behouden. ‘Chinese leeuwendansen en batik waren niet helemaal mijn ding,’ vertelt hij. ‘En ineens viel het kwartje, en besloot ik schimmenspel te combineren met Star Wars. Iedereen kent Star Wars, zelfs mijn moeder.’

Zijn bewerking van Star Wars (Peperangan Bintang in het Maleisisch) kostte hem uiteindelijk meer dan een jaar en 10.000 dollar van zijn eigen geld. In plaats van op een filmscherm werden de personages geprojecteerd op een wit laken. Toch wist Chuo – net als de meeste inwoners van Kuala Lumpur, de moderne Maleisische hoofdstad met al zijn wolkenkrabbers – maar weinig van wayan kulit en hoezeer deze vorm van volkstheater in zijn bestaan werd bedreigd. ‘Hoe meer ik te weten kwam, des te meer ik de verantwoordelijkheid voelde om iets te doen waardoor het schimmenspel populairder zou worden bij de jongere generatie,’ zegt Chuo.

Randverhaal

Dain kwam Chuo op het spoor door een post op diens Facebookpagina. ‘Het feit dat deze Chinese jongen op een nieuwe manier wilde helpen wayang kulit te behouden, intrigeerde me,’ zo herinnert Dain, een kleine man met een potloodsnorretje, zich. ‘Maar ik moest er wel achter zien te komen of hij de dingen wel op de juiste manier wilde doen.’ De poppenspeler had nog nooit van Star Wars gehoord, maar Chuo gaf hem een dvd zodat hij de kaskraker kon bekijken. Dain concludeerde dat de strijd tussen mythische kosmische imperia wel geschikt was als ‘randverhaal’ dat niets te maken had met het kernverhaal over de hindoegod Rama. ‘Bovendien,’ zegt Chuo, ‘zei ik tegen hem dat ik de schuld wel op me zou nemen als we zouden worden aangevallen.’ Het personage van Darth Vader werd geënt op dat van de gemene Ravana [de aartsvijand van Rama], tot en met de klauwachtige lange nagels en de gerimpelde zomen van zijn uniform, hoewel zijn lichtzwaard langer is dan het traditionele zwaard. De naam Luke Skywalker werd vertaald als Perantau Langit. De gestileerde poppen werden net zo lang opnieuw getekend tot ze voldeden aan de standaard van Pak Dain. De voordrachten van Pak Dain werden met een stemvervormer bewerkt, zodat ze zwaarder en schraperiger klonken.

De productie is nu zo’n twintig keer opgevoerd, vaak voor verklede Star Wars-fanaten. Voor Chuo was de lof die ze kregen van de vertegenwoordigers van Lucasfilm, de makers van Star Wars, het allermooiste. Toch moeten we nog maar afwachten of de Star Wars-productie nieuwe dalang kan inspireren. ‘Ik vond het altijd geweldig om naar schimmenspel te kijken, maar ik stond in eerste instantie niet te springen om op te treden,’ herinnert Pak Dain zich. Rond 1980 begon deze ambtenaar, die zijn hele leven al voor het ministerie van Onderwijs werkte, pas serieus zijn artistieke interesse na te jagen. Nadat hij bij de drie grootste schimmenspelspelers een plek als leerjongen had geregeld, werd hij in 1982 erkend als volleerd tok dalang (meester-poppenspeler). ‘Het brengt ongeluk om te spelen zonder erkend te zijn,’ vertelt hij. ‘Voor ieder personage is er een speciaal lied en een speciale manier om je vinger, polsen en ellebogen te bewegen.’ Hoewel hij af en toe wel een leerling heeft gehad, zegt hij dat hij zich daar niet volledig aan kan wijden zolang er zo weinig geld valt te verdienen: ‘Ik ben er een paar kwijtgeraakt die er geen brood in zagen en naar de universiteit zijn gegaan.’

Nu het bestuur van Kelantan doorheeft dat deze kunstvorm wel eens toeristen zou kunnen trekken, wordt er iets soepeler met het verbod omgegaan en worden er regelmatig voorstellingen gehouden in het belangrijkste toeristische centrum van Kota Bharu, de hoofdstad van de deelstaat. Vorig jaar werd er ook een internationaal schimmenspelfestival georganiseerd, met poppenspelers uit Indonesië en Thailand, waar de shows volgens Dain vaak ‘actueler en satirischer’ zijn. En het lokale ministerie van Cultuur leidt buitenlandse bezoekers zelfs naar Dains huis en werkplaats 
om het ambacht van poppenmaken 
te kunnen bekijken en tevens bij een dorpeling thuis te logeren.

Steun van overheid

De huiden die voor de poppen worden gebruikt kwamen vroeger van de slager, maar Dain betrekt ze nu van boeren. Voor kleinere poppen werkt hij met geitenhuid of doorschijnend plastic. 
De meeste poppen worden uiteindelijk ingekleurd met magic ink-stiften. Nadat hij in 2008 met pensioen ging, heeft Dain zich meer dan ooit toegelegd op zijn kunst. ‘Ik weet niet wat het is, maar het is iets binnen in mij: als ik niet minstens één keer per maand optreed, voel ik me niet lekker. Dan heb ik geen uitlaatklep.’ Volgens zijn schatting zijn er maar zo’n acht andere schimmenspelgezelschappen die af en toe optreden. ‘De overheid zegt dat het er veertien zijn, maar sommige staan dubbel geregistreerd,’ zegt hij schimpend.

Maar er is nog steeds geen officiële steun van de overheid. Toen Pusaka, een onafhankelijke organisatie die zich toelegt op het behouden van traditionele Maleisische kunsten, grote hoeveelheden toeschouwers binnenhaalde voor een ander schimmenspelgezelschap, reageerden de lokale bestuurders van Kuala Lumpur volgens de organisatoren verbaasd dat er überhaupt belangstelling voor was. En hoewel Dain zegt dat toekomstige samenwerkingsprojecten met Chuo hem de moed geven door te gaan, denkt hij nog steeds dat het Maleisische schimmenspel over tien jaar wellicht verdwenen zal zijn.

Chuo, ook al gehinderd door te weinig geld, houdt zich voornamelijk bezig met het organiseren van tentoonstellingen in het luxe winkelcentrum Bangsar Village. Daar exposeert hij nieuwe poppen die zijn afgeleid van de bekende Amerikaanse uitgever DC Comics, die hem eveneens toestemming heeft gegeven superhelden te gebruiken om het schimmenspel te redden. Binnenkort kunnen we wellicht zien hoe ook de Hulk een plekje opeist in de typisch Zuidoost-Aziatische iconografie.

Auteur: John Kirch
Vertaler: Martinette Susijn

Nikkei Asian Review
Japan | asia.nikkei.com

Japanse zakenwebsite. Heeft naar eigen zeggen meer medewerkers in Azië dan welk ander businessplatform dan ook. Tot de medewerkers behoren vooraanstaande politici, academici en captains of industry.