Met pensioen 
op je veertigste

Als Oliver Noelting met pensioen is, wil hij vooral gaan skateboarden. Geen klassieke discipline voor een gepensioneerde, maar Noelting wordt dan ook geen klassieke pensioentrekker. Hij zal geen lang arbeidsleven achter de rug hebben en geen midlifecrisis. Als alles goed gaat, kan Noelting na nog geen 
15 jaar werken met pensioen. Hij zou dan begin 40 zijn. Noelting is nu 29 jaar. Groot, slank, sikje en slobbershirt. Je ziet hem zo voor je in een college filosofie, maar Noelting is media-informaticus, heeft een parttimebaan als softwareontwikkelaar en werkt daarnaast als freelancer of helemaal niet, zoals vandaag. De zon schijnt 
en Noelting zit op het balkon van de woning die hij met zijn vriendin heeft gehuurd. Twee kamers in een jarenvijftigpand in Hannover. ‘Meer hebben we niet nodig,’ zegt Noelting. Een zinnetje dat ook het pensioenidee verklaart, evenals de weg daarnaartoe.

FIRE

Oliver Noelting maakt deel uit van een nieuwe beweging die zich FIRE noemt, kort voor Financial Independence, Retire Early, oftewel financiële onafhankelijkheid, vroeg pensioen. In plaats van de fasen in een gebruikelijk beroepsleven te doorlopen, willen de FIRE-aanhangers het arbeidsleven terugbrengen tot tien of twintig jaar en het pensioen met vijftig of zestig jaar verlengen, te financieren met passief inkomen. In 
de negentiende eeuw waren er al renteniers die enkel van hun – meestal geërfde – vermogen leefden. De FIRE-aanhangers daarentegen hebben hun geld zelf verdiend. Vaak is het niet voldoende voor jachten en snelle auto’s, maar wel voor een gematigd leven zonder de noodzaak tot werken.

Toen Oliver Noelting voor het eerst over FIRE hoorde, vroeg hij zich juist af hoe het verder moest. Zijn studie had hij bijna afgerond, maar het vooruitzicht voortaan acht uur per dag achter een bureau te zitten, joeg hem schrik aan. ‘Die tredmolen wilde ik niet,’ zegt hij. Een geregeld salaris, een kerstbonus, dat vond hij allemaal niet belangrijk. Als student leefde hij goedkoop, meer wilde hij niet. Lang had hij deze zuinigheid aan de ene en de financiële onafhankelijkheid aan de andere kant niet met elkaar in verband gebracht, zegt Noelting. Maar toen was daar Mr. Money Mustache.

Onder die naam houdt een Canadese programmeur sinds 2011 een blog bij over hoe hij erin is geslaagd om met begin dertig met pensioen te gaan. 
Mr. Money Mustache is een voortrekker van de FIRE-beweging geworden 
en heeft over de hele wereld bewonderaars. Een voormalige huisgenoot van Noelting was er een van. ‘Ik zei altijd: pensioen op je dertigste, dat is onzin,’ zegt Noelting. Maar op aandringen van zijn huisgenoot nam hij een keer een kijkje op de website van Mr. Money Mustache. ‘Het kwartje viel meteen. 
In één keer kwam alles samen,’ zegt Noelting.

Het pensioen van Mr. Money Mustache is gebaseerd op de vierprocentregel, een grondslag van de FIRE-beweging. Die regel houdt in dat je door slim te beleggen op lange termijn 4 procent rendement op je geïnvesteerde vermogen kunt behalen. Dat geld kun je dus onttrekken zonder het basiskapitaal aan te tasten. Er zijn al lang websites waarop je aan de hand van deze regel kunt uitrekenen hoeveel vermogen je nodig hebt om van de rente te kunnen leven – waarmee het abstracte begrip ‘pensioen’ in iets tastbaars verandert. Pensionering hangt niet meer af van leeftijd, maar van een bedrag dat je bijeen moet zien te krijgen. In het geval van Mr. Money Mustache was dat een bedrag van 600.000 dollar. Volgens de vierprocentregel ontvangt hij 24.000 dollar per jaar, niet veel, maar genoeg voor hem en zijn gezin, zegt hij, mits je geen auto hebt, niet steeds nieuwe dingen koopt en zuinig bent.

Oliver Noelting herkende zich hierin. Naar het voorbeeld van Mr. Money Mustache berekende hij zijn geldbehoefte, met als uitkomst: 300.000 tot 400.000 euro. Vier jaar geleden is dat nu en sindsdien vergezelt een Excel-spreadsheet hem op zijn weg naar financiële onafhankelijkheid: groen de inkomsten, rood de uitgaven, geel de spaarquote. In 2017 lag die gemiddeld op 70 procent, want van zijn circa 2400 euro aan inkomsten ging elke maand ongeveer 1500 euro naar staatsleningen en ETF’s [een exchange-traded fund, ook wel een indextracker genoemd, is een passief beheerd beleggingsfonds dat op de beurs wordt verhandeld]. Op die manier heeft Noelting al 100.000 euro gespaard. Elke euro extra die hij verdient, brengt hem sneller bij zijn doel en daarom is er in zijn spreadsheet ook een regel voor statiegeld en gevonden geld. Aan de andere kant is elke uitgegeven euro een stap achteruit, dus Noelting bezuinigt waar hij kan.

Consumptiegekte

Zijn zuinigheid heeft Noelting al verscheidene radio-interviews, televisiereportages en tijdschriftartikelen opgeleverd. Meestal wordt hij neergezet als beknibbelaar, als iemand die elk dubbeltje omdraait. Noelting ergert zich daaraan. Omdat het niet klopt: hij gaat uit met vrienden, besteedt gemiddeld 100 euro per maand aan boodschappen en 40 euro aan eten buiten de deur, en hij gaat op vakantie. Hij leeft niet als een monnik, maar nog altijd als een student, dat is het verschil. Het gaat niet om zuinigheid tegen elke prijs, maar om afstand nemen van de consumptiegekte. Noelting pakt niet alleen de fiets omdat dat geld bespaart, maar ook omdat hij er 
fit bij blijft en het milieu wil ontzien. Hij koopt gebruikte kleding omdat er daar veel te veel van is. En een nieuw mobieltje komt er pas als het oude kapot is. Het pensioen en de financiële onafhankelijkheid zijn uiteindelijk een uitvloeisel van deze levensstijl.

Hoeveel FIRE-aanhangers er in Duitsland zijn, is moeilijk te zeggen. Er is geen vereniging en geen centrale organisatie. Op Facebook dienen zich echter steeds nieuwe groepen aan waarin geïnteresseerden van gedachten wisselen, bijvoorbeeld over de vraag of 4 procent rente nu realistisch is of niet. Er zijn ook al lang ontmoetingen in het echte leven; in de VS trekken dergelijke evenementen soms wel duizenden belangstellenden.

Vooral bij jonge mensen slaat FIRE aan. Het gaat dan om eindtwintigers als Oliver Noelting, die er aan het begin van hun arbeidsleven al over nadenken hoe ze weer afscheid kunnen nemen van deze levensfase. Dat lijkt op het eerste gezicht misschien merkwaardig, maar bedrijven als Google en ook start-ups propageren de vermenging en verenigbaarheid van werk en vrije tijd en trekken daarmee jonge medewerkers. Parttime, thuiswerken, sabbaticals, alles is mogelijk, maar de FIRE-aanhangers vinden dat niet genoeg. Het gaat hen niet alleen om het pensioen, maar ook om een andere manier van leven, zonder overconsumptie en de plicht om te werken. Grenzen aan de groei, tijd in plaats van geld, een onvoorwaardelijk basisinkomen: al deze kritische benaderingen van de economie worden bij FIRE door elkaar gehusseld, om ze vervolgens met behulp van ETF’s, banken en speculatie in onroerend goed in praktijk te brengen. Oftewel kritiek op het kapitalisme met kapitalisme.

Zijn baan heeft hij opgezegd, in plaats daarvan houdt ook hij een blog over financiële onafhankelijkheid bij

Voor Duitsland is Ankur Garg zoiets als een voortrekker van FIRE. De 37-jarige is al een paar jaar financieel onafhankelijk. Garg oogt als een bankier op vakantie: verzorgde baard van drie dagen, opengeknoopt overhemd. Hij is net terug van een spontane vijfdaagse fietstocht. ‘Dat ik nu financieel onafhankelijk ben, was niet zo gepland,’ zegt Garg. Hij was 22 toen hij vanuit Delhi naar Aken kwam. Na zijn opleiding elektrotechniek ging hij aan de slag bij een energiebedrijf. Garg stelde behoefteanalyses op en verdiende goed, maar hij was ontevreden, te zwaar en gestrest. ‘Ik dacht: dat kan toch niet alles zijn? Is dit mijn leven?’ En dus dacht hij erover na hoe hij passief inkomen zou kunnen genereren. De huren in München stegen, de rente was daarentegen laag. In 2009 kochten hij en zijn vrouw een woning op krediet, en in 2012 nog een, die ze gingen verhuren. Opeens hadden ze passief inkomen. Het stel kocht nog een woning, nog een en nog een, grotendeels op krediet. Ook die verhuren ze, en na aftrek van rente blijft er in theorie genoeg geld over om van te leven, zegt Garg. Zijn baan heeft hij opgezegd, in plaats daarvan houdt ook hij een blog over financiële onafhankelijkheid bij. Steeds vaker schrijven mensen hem met het verzoek om tips. ‘Ik antwoord dan altijd dat er niet één algemeen recept is,’ zegt Garg. ‘Wij hebben heel veel geluk gehad met het onroerend goed, nu is de situatie al heel anders.’

Echt met pensioen is Garg niet. Hij houdt zich bezig met de woningen, aandelen en leningen. ‘Nu de dwang er niet meer is, heb ik lol in het werk.’ 
Ook Oliver Noelting wil niet niets gaan doen na zijn pensionering. Hij zou graag skateboarden en aan projecten werken die hem interesseren. FIRE, zegt hij, kan ieders leven beter maken, ook als je niet meteen met pensioen gaat: ‘Het gaat erom controle te krijgen over je financiën en over wat echt belangrijk is in het leven.’ Bang voor een crisis is hij niet. En als het rendement onder de 4 procent zou dalen, dan heeft hij dankzij zijn spaargeld genoeg tijd om weer een baan te zoeken. Maar wat nu als hij ziek wordt? ‘Voor mij is vrijheid belangrijker dan veiligheid,’ zegt Noelting.

Immoreel

Blijft de vraag of het niet immoreel is dat sommigen van de rente van hun spaargeld kunnen leven terwijl anderen tot aan hun dood moeten werken. Nee, zegt Noelting: ‘Het zou immoreler zijn om te blijven werken, met een grote auto de lucht te verpesten en doorlopend te consumeren. Natuurlijk is het idioot dat ik op mijn veertigste niet meer hoef te werken, maar het is nog idioter dat niet veel meer mensen zo vroeg met pensioen gaan als ik.’

Auteur: Christoph Gurk