Het nieuws over het Nederlandse cellenoverschot heeft nu ook Amerika bereikt. The New York Times verbaast zich vooral over het inventieve hergebruik van gevangenissen.
Nederland kampt met een probleem waar andere landen slechts van kunnen dromen: een gevangenentekort. Terwijl landen als België, Engeland, Haïti, Italië, de VS en Venezuela worstelen met overbevolkte gevangenissen, heeft Nederland een dusdanig cellenoverschot dat het een aantal penitentiaire inrichtingen aan België en Noorwegen heeft verhuurd. Andere gevangenissen zijn tot asielzoekerscentra omgedoopt.
Volgens het ministerie van Veiligheid en Justitie staat ongeveer eenderde van het totale aantal cellen leeg. Criminologen schrijven deze situatie toe aan de teruglopende criminaliteit van de afgelopen twee decennia en een penitentiair systeem dat de nadruk legt op rehabilitatie in plaats van opsluiting. ‘Nederlanders hebben een van oudsher pragmatische kijk op wetshandhaving,’ zegt René van Swaaningen, hoogleraar Criminologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, doelend op de Nederlandse liberale opvattingen op het gebied van softdrugs en prostitutie. ‘Gevangenissen zijn erg duur. In tegenstelling tot de VS, waar men geneigd is te focussen op de morele argumenten om iemand op te sluiten, is Nederland meer gefocust op effectiviteit.’
Herbestemming
Volgens het Nederlandse CBS is de geregistreerde criminaliteit in de afgelopen negen jaar met ongeveer een kwart afgenomen, wat in 2021 naar verwachting drieduizend leegstaande cellen tot gevolg zal hebben. De regering heeft in de afgelopen drie jaar negentien van de zestig gevangenissen gesloten, en vorig jaar bleek uit een uitgelekt rapport dat er meer sluitingen ophanden zijn.
Het zogenoemde gebrek aan gedetineerden heeft in Nederland tot het bedenken van creatieve oplossingen geleid. In gevangenissen die dienstdoen als asielzoekerscentra zijn voormalige cellen als gezinskamers ingericht – sommige zelfs nog met de originele celdeuren. In de voormalige Koepelgevangenis in Haarlem voetballen vluchtelingen op de grote overdekte binnenplaats. Een deel van de nieuwe opvanglocaties beschikt ook over sportzalen, keukenfaciliteiten en tuinen. In de voormalige gevangenis van Hoogeveen, in het noordoosten van het land, hebben de autoriteiten de hoge buitenmuren en het prikkeldraad laten weghalen en de celdeuren zo aangepast dat ze van binnenuit kunnen worden geopend, zodat de vluchtelingen zich er beter thuis voelen.
Woordvoerder Jan Anholts van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers zegt dat de overheidsinstelling erop toeziet dat er geen voormalige politieke gevangenen in de cellen worden gehuisvest, behalve als ze er zelf geen bezwaar tegen hebben. ‘We willen dat mensen zich veilig voelen.’
De regering is er in deze krappe tijden zelfs in geslaagd de leegstand te gelde te maken door lege gevangenissen te verhuren aan landen die kampen met overvolle detentiecentra. Voor gevangenis Norgerhaven in het Drentse Veenhuizen sloot Nederland twee jaar geleden een driejarige huurovereenkomst met Noorwegen, dat de Nederlandse staat jaarlijks een slordige 25 miljoen euro, oftewel 27 miljoen dollar volgens de huidige wisselkoersen, aan huur betaalt. Noorwegen heeft 242 gedetineerden in de extra beveiligde penitentiaire inrichting ondergebracht. Eerder had België al rond de vijfhonderd gedetineerden de grens over gestuurd. In Norgerhaven, waar gevangenen kippen kunnen houden en groenten verbouwen, leven de Noorse gedetineerden onder het toeziend oog van een Noorse gevangenisdirecteur en Nederlandse bewaarders. Om ruimte te maken voor de Noren moesten enkele Nederlandse langgestraften – die een exclusief clubje vormen in een land dat maar 35 levenslanggestraften zonder kans op vervroegde vrijlating kent – hun comfortabele cellen, voorzien van werkplekken en tv’s, verlaten. Ze spanden, tevergeefs, een rechtszaak aan om overplaatsing te voorkomen.
Volgens criminologen is de herbestemming van de gevangenissen toe te schrijven aan de bouwwoede uit de jaren negentig, die resulteerde in een overvloed aan penitentiaire inrichtingen in een tijd van vergrijzing en dalende criminaliteit. Professor Van Swaaningen voert ook aan dat steeds meer twaalf- tot achttienjarigen – de groep die het meeste risico loopt ten prooi te vallen aan straatcriminaliteit – in het huidige digitale tijdperk aan de computer zitten vastgekluisterd en zo van de straat worden gehouden, en op die manier potentieel de criminaliteit terugdringen. Ook is er sprake van leegloop, zegt Van Swaaningen, omdat er vaker gebruik wordt gemaakt van andere surveillancemethoden, zoals elektronische detentie.
Een aantal wetshandhavers stelt dat het enorme cellenoverschot niet zozeer voortvloeit uit krachtdadige misdaadbestrijding, maar eerder een symptoom is van een haperend rechtsapparaat en het feit dat er minder criminaliteit wordt gemeld
In de jaren negentig waren de gevangenissen nog goed bezet. Inmiddels telt Nederland 61 gedetineerden per 100.000 inwoners, een verhouding die overeenkomt met die van Scandinavië, blijkt uit recente cijfers die zijn verzameld door het Institute for Criminal Policy Research, een onderzoeksinstituut van de Universiteit van Londen. In de VS ligt het aantal op 666, een van de hoogste ter wereld. In Europa zijn Albanië, België, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Macedonië en Spanje de landen met de dichtstbevolkte gevangenissen, volgens een recent rapport van de Raad van Europa.
Toch staat in Nederland niet iedereen te juichen over de grootschalige leegstand. Naar schatting 2600 gevangenenbewaarders kunnen de komende jaren hun baan verliezen als meer gevangenissen hun deuren zullen sluiten. Bovendien stelt een aantal wetshandhavers dat het enorme cellenoverschot niet zozeer voortvloeit uit krachtdadige misdaadbestrijding, maar eerder een symptoom is van een haperend rechtsapparaat en het feit dat er minder criminaliteit wordt gemeld. FNV-bestuurder Frans Carbo zegt dat het sluiten van de gevangenissen het resultaat is van kostenbesparing en niet van een effectief beleid. ‘Als je nu gevangenissen sluit, zul je ze over een paar jaar weer moeten openen.’
Nu het centrum-rechtse kabinet van premier Mark Rutte voor een lastige verkiezingsstrijd staat, waken rechterlijke ambtenaren ervoor het cellenoverschot te bejubelen. ‘Onze voornaamste zorg was vanaf het begin om niet te veel banen te verliezen,’ zegt Jaap Oosterveer, woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie, die het gevangeniswezen in zijn portefeuille heeft. ‘Het grote aantal lege cellen is zowel goed als slecht nieuws.’
Auteur: Dan Bilefsky
Vertaler: Astrid Staartjes
The New York Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 1.120.402
De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.
