Nieuw tijdperk, nieuwe kansen

In 1989 begon Kumi Fujisawa in Tokio aan haar financiële carrière. Het was een bijzonder jaar: keizer Akihito besteeg de chrysantentroon, de Nikkei-index bereikte een duizelingwekkend hoogtepunt en de nieuwste Sony Walkman was een gewilde gadget.

Toch was het geen gemakkelijke tijd voor een ambitieuze jonge vrouw in Japan. Ondanks de grote hoogten die de economie bereikte en de invoering, drie jaar, eerder van de wet op gelijke kansen voor werkende mannen en vrouwen, dachten grote Japanse firma’s er niet over om vrouwelijke afgestudeerden aan te nemen. Van de vrouwen die er toch binnen wisten te komen, werd verwacht dat ze wel weer snel zouden stoppen met werken om te gaan trouwen.

Nu, dertig jaar later, maakt keizer 
Akihito een einde aan het huidige 
keizerlijke tijdperk door de troon over te dragen aan zijn zoon, kroonprins Naruhito, en is de Japanse economische zeepbel iets uit een ver verleden. De productie van hightechapparaten is grotendeels naar elders verdwenen. Het percentage werkende vrouwen is gestegen, maar dat komt voornamelijk door het tekort aan arbeidskrachten 
als gevolg van de snelle vergrijzing.

Fujisawa wist dat er een zware weg voor haar lag, omdat ze een vrouw was, dus zette ze haar eigen koers uit. Anders dan de meesten van haar tijdgenoten maakte zij wel een succes 
van haar professionele carrière. ‘Mijn ouders hadden altijd tegen me gezegd dat ik, als ik niet kon vinden wat ik wilde, zelf mijn mogelijkheden moest maken,’ zegt ze. Ze vertelt hoe dat advies haar ertoe aanzette een hele reeks dingen zelf uit te proberen, zoals het programmeren van haar eigen computerspellen en het bedenken 
van desserts. ‘Ik besloot dat als er geen bedrijf bestond waar je een baan met verantwoordelijkheid kon krijgen ongeacht je leeftijd of geslacht, ik 
er zelf maar een moest beginnen.’

Heisei-periode

Fujisawa maakte carrière in de Heisei-periode, die begon met Japan als economische grootmacht en nu eindigt met een overduidelijke voorsprong voor China. Zij was een van de vrouwen die Bloomberg News interviewde over hun veranderende carrièrevooruitzichten, toen Japan op 1 april, een maand voor de troonsbestijging van de kroonprins, de naam van het nieuwe keizerlijke tijdperk aankondigde: Reiwa.

Ondanks alle veranderingen is één ding hetzelfde gebleven: ambitieuze vrouwen lopen nog steeds aan tegen belemmeringen in een samenleving die mannen openlijk bevoordeelt. Japanse vrouwen verdienen meestal minder dan hun mannelijke collega’s, krijgen geen toegang tot mogelijkheden om hun carrière te ontwikkelen en het is voor hen lastiger op te klimmen binnen een bedrijf, vooral als ze kinderen hebben.

Fujisawa, die afstudeerde aan een universiteit in Osaka, richtte zich op het starten van haar eigen bedrijf, en gebruikte ervaringen die ze opdeed 
tijdens korte periodes bij Japanse, Britse en Amerikaanse bedrijven om 
de vaardigheden te verwerven die ze nodig had. Ze vertelt dat sommige mannelijke chefs en cliënten haar ambitie ‘onvrouwelijk’ vonden. Toch slaagde ze en ze zette een ratingbureau op, dat ze in 1999 verkocht aan Standard & Poor’s.

Vrouwen verdienen in Japan gemiddeld nog steeds maar driekwart van wat mannen verdienen en Japanse bestuurskamers horen tot de grootste mannenclubs in de ontwikkelde wereld. Institutionele seksediscriminatie bestaat nog steeds. Afgelopen jaar bleek dat een aantal van de beste geneeskundefaculteiten in het land jarenlang vrouwelijke studenten had afgewezen ten gunste van minder goed gekwalificeerde mannen en 
daarvoor ook had geknoeid met de scores op toelatingsexamens.

Premier Shinzo Abe heeft zijn best gedaan om een lans te breken voor werkende vrouwen, maar dat heeft weinig succes opgeleverd: Japan stond vorig jaar op plaats 110 van de 149 landen in de index voor genderongelijkheid van het World Economic Forum. In ongeveer een op de vijf gemeenteraden zit geen vrouw; en vrouwen bezetten maar 13 procent van het totaalaantal gemeenteraadszetels, zo meldde de Japanse publieke omroep in maart.

Sekseongelijkheid

Die ingesleten ongelijkheid strekt zich ook uit tot het keizerlijk huis. Het enige kind van de nieuwe keizer – een meisje – zal de titel niet kunnen erven, omdat er een wet is die bepaalt dat een vrouw niet kan plaatsnemen op de chrysantentroon.

Aan het andere uiteinde van het oude keizerlijke tijdperk bevindt zich Marina Fukumoto (22), enthousiast martial-artsbeoefenaar, die dit jaar afstudeerde in de rechten aan de prestigieuze Keio-universiteit in Tokio. Zij staat aan het begin van haar professionele carrière en wordt, net als Fujisawa dertig jaar geleden, geconfronteerd met sekseongelijkheid. Fukumoto denkt dat ze in sollicitatiegesprekken te veel ambitie heeft getoond en daarmee misschien haar kansen op haar droombaan bij een vastgoedbedrijf heeft verspeeld. ‘Ik zei dat ik alles kon en wilde doen. Misschien ben ik wat al te heftig overgekomen,’ zegt ze. ‘Ik voelde heel sterk dat ze wilden dat wij een stap achter de mannen blijven, in plaats van dat we de mannen opzij duwen en alleen aan onszelf denken.’

Fukumoto nam uiteindelijk een baan aan bij een Japanse verzekeringsmaatschappij, ook al is dat op een werkterrein waar voornamelijk vrouwen werken en waar de salarissen lager liggen. Ze wil financieel onafhankelijk zijn en blijven werken als ze kinderen krijgt. Die plannen worden sceptisch ontvangen, zelfs door haar eigen generatie: in een enquête in 2016 zei bijna 42 procent van de Japanse jongeren tussen de 18 en 29 jaar te geloven dat de man moet werken en de vrouw voor het huishouden moet zorgen. ‘Volgens mij dromen ze,’ zegt Fukumoto. ‘Als je huisvrouw wilt zijn, moet je een rijke echtgenoot vinden. En zelfs als dat lukt, kun je altijd nog met een echtscheiding te maken krijgen, of kan hij eerder doodgaan dan jij.’

Een andere vrouw aan het begin van haar carrière besloot niet te solliciteren bij een gerenommeerd Japans bedrijf, nadat ze van anderen had gehoord over hun eerste paar jaar daar. ‘Ik hoorde dat ze drie jaar lang dingen moesten doen die ze niet wilden doen, daarna promotie kregen en dan pas konden gaan doen wat ze wilden doen,’ vertelt Sayaka Kedashiro (22) uit Okinawa, die afgelopen september afstudeerde aan de Ritsumeikan Asia Pacific-universiteit. ‘Ik vind drie jaar geduld hebben wel erg lang.’

51,3% van de Japanse vrouwen heeft een baan. In 2018 had voor de eerste keer in vijftig jaar meer dan de helft van hen een baan. Dat blijkt uit een onderzoek dat begin februari door de Japanse regering werd gepubliceerd. Het betreft 29,46 miljoen vrouwen, 870.000 meer dan in 2017. Bijna 40 procent van deze vrouwen was werkzaam in de dienstensector, zo meldt de Nikkei Asian Review.

Een Japans consultancybureau leek haar aantrekkelijk, tot ze besefte dat 
ze daar geen werkende moeders in dienst hadden. Uiteindelijk koos ze 
een ICT-start-up, waar meer dan de helft van de medewerkers vrouw is, 
en vaak moeder.

Zo’n langzame carrièreontwikkeling was juist de reden waarom Yuria Sano (22), die afgelopen maand haar diploma Economie behaalde aan de Keio-universiteit, koos voor de door mannen overheerste omgeving van een investeringsbedrijf. ‘Mijn moeder is altijd huisvrouw geweest, dus ik denk dat 
zij zich wel zorgen maakt omdat ik zo’n zware baan heb. Mijn vader heeft me een keer gevraagd of ik niet een vrouwelijker vorm van geluk kon vinden,’ vertelt ze.

Volgens Naohiro Yashiro, econome en rector van de Showa-vrouwenuniversiteit in Tokio, doet Japan het mondiaal gezien goed als het gaat om kansen op een baan voor jonge mensen, ondanks het bestaan van seksediscriminatie op de arbeidsmarkt. ‘Ik zou het Japanse aannamebeleid niet honderd procent slecht willen noemen,’ zegt Yashiro. ‘Het werkloosheidscijfer onder jongeren is tamelijk laag, omdat bedrijven liever niet-geschoolde medewerkers hebben die ze zelf kunnen opleiden.’

Het werkloosheidcijfer onder jongeren tussen de 15 en 24 jaar lag vorig jaar in Frankrijk boven de 20 procent en in de VS op 8,5 procent, tegen nog geen 4 procent in Japan, volgens de Wereldbank. ‘Ik geloof wel dat vrouwen op het werk nu veel meer geaccepteerd zijn,’ zegt Fujisawa, als ze de vergelijking trekt tussen 1989 en 2019. ‘Mensen klagen tenminste niet meer zo openlijk over vrouwen. Maar ik heb het gevoel dat er in de kern niet zo veel veranderd is.’

Auteur: Isabel Reynolds en Emi Nobuhiro

Bloomberg Businessweek
Verenigde Staten | website

Opgericht door Michael Bloomberg, de oud-burgemeester van New York. Richt zich op de zakelijke en financiële markt.