Neue Zürcher Zeitung sprak met Olga Roedenko, de vierendertigjarige hoofdredacteur van The Kyiv Independent, over de corruptie in haar land en waarom de populariteit van Volodymyr Zelensky weleens een probleem zou kunnen worden.
U bent journalist in een door oorlog verscheurd land. Is het mogelijk onpartijdig te rapporteren?
‘Als ik dat zou beweren, zou ik oneerlijk zijn. Een oud-collega zei ooit dat geen enkele journalist onbevooroordeeld kan zijn. Je kunt alleen proberen je eigen vooroordelen transparant te maken.’
Hoe doet u dat?
‘We zijn een Oekraïens medium. De meeste mensen die hier werken, komen uit Oekraïne. We leven deze oorlog en we overleven hem. Wij zijn net zo goed een doelwit als ieder ander in Oekraïne. Het is duidelijk dat we willen dat Oekraïne deze oorlog wint. Dat is ons standpunt.’
Hoe ziet dat er in het dagelijks leven uit?
‘Elke dag worstelen we met de gevolgen van in een oorlogsgebied leven. We doen verslag van hoe we ons voorbereiden op de winter, hoe we omgaan met stroomuitval, hoe het de Oekraïense troepen aan het front vergaat. Maar dat betekent niet dat we de principes van de journalistiek kunnen loslaten, ook niet in oorlogstijd. We doen ook kritisch verslag van de Oekraïense politiek en het Oekraïense leger.’
Rapporteren jullie ook over corruptie in Oekraïne?
‘Natuurlijk. Er is corruptie in Oekraïne. In die zin is het land niet uniek. Ook vóór de oorlog was er corruptie, en dat is tot op heden niet veranderd.’
‘Ook vóór de oorlog was er corruptie, en dat is tot op heden niet veranderd’
Kunt u ons een voorbeeld geven van hoe u daar verslag van doet?
‘Vorig jaar hebben we onderzoek gedaan naar wanpraktijken in het Internationale Legioen, een Oekraïense militaire eenheid voor vrijwilligers die het land willen verdedigen tegen Rusland. Een hoge commandant daar zou soldaten hebben mishandeld en hen op zelfmoordmissies hebben gestuurd. Dezelfde persoon zou betrokken zijn geweest bij de verduistering van wapens. Regelmatig verdwenen er machinegeweren en munitie.’
Heeft de Oekraïense regering geprobeerd uw verslaggeving tegen te houden?
‘Niet direct. Maar er waren geen consequenties voor de verantwoordelijken na onze publicatie. Ook niet nadat we konden bewijzen dat de hoofdschuldige een crimineel is die in Polen wordt gezocht. Zelfs in Oekraïne loopt er een strafrechtelijk onderzoek tegen hem. Oekraïne heeft hier een grote kans gemist, om aan te tonen dat de rechtsstaat ook in oorlogstijd intact blijft. Ons internationale lezerspubliek was woedend over het onderzoek.’
Was u gefrustreerd dat het geen gevolgen had?
‘Niet als journalist. Als Oekraïens burger is het teleurstellend dat zich criminelen in het leger bevinden, omdat er mensenlevens op het spel staan. Maar dat na het onderzoek een van de journalisten tijdelijk de verlenging van haar oorlogsaccreditatie werd geweigerd, stelde mij als journalist teleur. Zo’n accreditatie is cruciaal. Alleen daarmee kunnen we verslag doen over het leger. We zijn er niet zeker van of de intrekking verband hield met onze verslaggeving, en inmiddels kreeg de persoon in kwestie de accreditatie terug. Maar het was een verontrustende ontwikkeling.’
Bij The Kyiv Independent werkt een groepje journalisten dat oorlogsmisdaden onderzoekt. Zij beweren dat de Russen al tachtigduizend oorlogsmisdaden hebben gepleegd. Waar komt dat getal vandaan?
‘Het is een schatting van de Oekraïense autoriteiten. Maar voor ons gaat het niet om getallen. Ons materiaal is er niet om door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag te worden gebruikt. We willen de mensen die onder deze oorlogsmisdaden hebben geleden een gezicht geven door middels van goed geresearchede video’s, en we willen de namen noemen van degenen die hen dit hebben aangedaan. Onze eerste video gaat over Oekraïense kinderen die naar Rusland zijn ontvoerd, de tweede over kinderen die opzettelijk door Rusland zijn gedood.’
‘We willen de mensen die onder deze oorlogsmisdaden hebben geleden een gezicht geven’
Bij Neue Zürcher Zeitung merken we dat verhalen over menselijk lijden in Oekraïne steeds minder worden opgepikt door de lezers. Er is meer vraag naar informatie over de situatie aan het front. Geldt dat ook voor jullie lezers?
‘Ja, hier is het ook zo. Velen zijn geïnteresseerd in het mechanisme van de oorlog, niet eens om politieke redenen. Ik vind het altijd fascinerend om te zien welke artikelen het meest gelezen worden. Aan het begin van de oorlog dacht ik dat het verslagen zouden zijn over hoe Oekraïne de oorlog aan het winnen was. Maar nu weet ik dat het de Russische nederlagen zijn die de meeste interesse wekken.’
Is dat niet hetzelfde?
‘In wezen wel, ja. Maar als we een verhaal maken over hoe Rusland een dorp heeft verloren, is dat om de een of andere reden populairder dan wanneer we schrijven over hoe Oekraïne dit dorp heeft herwonnen. Maar we laten dat niet van invloed zijn op hoe we over dingen berichten. Het is gewoon een trend die we hebben vastgesteld.’
Rapporteren jullie ook over Oekraïense oorlogsmisdaden?
‘Nee. Daar hebben we ons nog niet mee beziggehouden. In de westerse media rijst vaak de vraag: ‘Hoe zit het met Oekraïense oorlogsmisdaden?’ Maar de omvang aan Russische kant is gewoon vele malen groter dan aan Oekraïense kant.’
Twee jaar geleden was uw president een onbekende op het politieke wereldtoneel. Tegenwoordig is Volodymyr Zelensky een politieke superster. Heeft dat ook invloed op uw werk?
‘We idealiseren Zelensky niet. Helemaal niet. En in tegenstelling tot het westerse publiek kenden wij Zelensky al lang voor 24 februari 2022, toen Rusland Oekraïne aanviel. Ikzelf ken Zelensky al sinds ik misschien tien jaar oud was, sinds de jaren negentig, toen hij optrad in comedyshows op tv.’
Is hij een goede president?
‘Hij doet goed werk op het internationale toneel, hij werft fondsen en wapens. Maar zijn roem is ook een beetje een risico voor Oekraïne. In de perceptie van velen zijn Zelensky en Oekraïne een en dezelfde geworden. Dus als Zelensky een grote fout maakt, zal dat gevolgen hebben voor heel Oekraïne. En Zelensky is menselijk en hij kan een fout maken. Dat heeft hij in het verleden ook gedaan.’
‘Als Zelensky een grote fout maakt, zal dat gevolgen hebben voor heel Oekraïne’
Welke fouten heeft hij gemaakt?
‘Een paar dagen voor de oorlog schreef ik een opiniestuk voor The New York Times waarin ik alle gemiste kansen van Zelensky in detail beschreef. Na zijn grote verkiezingsoverwinning in 2019 had hij de kans om corruptie eronder te krijgen. Maar hij koos ervoor om zich te richten op de aanleg van nieuwe wegen. Die aanleg en de daaruit voortvloeiende contracten hebben de corruptie alleen maar verder bevorderd.
Drie dagen na de publicatie van mijn artikel viel Rusland Oekraïne aan. Zelensky veranderde voor velen in een held. Je zou dus kunnen zeggen dat de timing van mijn commentaar ongelukkig was. Voor sommigen ben ik nu de ultieme Zelensky-hater, wat ik niet ben. Journalisten kunnen het zich niet veroorloven om mensen waarover ze schrijven te haten – of om verliefd op ze te worden.’
Heeft u hem onderschat?
‘Nee. Ik sta nog steeds achter alles wat ik toen schreef. Ik heb geen tweedimensionaal beeld van onze president. Natuurlijk zie ik de Zelensky die tijdens de oorlog veel voor zijn land heeft bereikt. Maar mijn beeld is genuanceerder. Ik zie ook een man die belangrijke kansen in de binnenlandse politiek heeft laten liggen.’
Zelensky is voortdurend aanwezig in de westerse media. Kunt u hem als Oekraïens journalist bereiken?
‘Nee. Onze president richt zich op grote internationale media. Ik geloof dat hij de afgelopen jaren slechts aan één Oekraïense tv-zender een langer interview heeft gegeven. Er zijn weinig mogelijkheden voor burgers om een dialoog met hem aan te gaan. Wel stuurt hij dagelijks een videoboodschap het land in.’
De communicatie gaat dus maar één kant op. Bestaat het risico dat Zelensky het contact met het Oekraïense volk verliest?
‘Gezien de huidige veiligheidsmaatregelen leeft hij waarschijnlijk erg geïsoleerd. Ik ben er niet zeker van of hij goede toegang heeft tot informatie, afgezien van wat de kringen om hem heen hem brengen.’
Als u de verklaringen van de Russen hoort over waarom ze Oekraïne moesten aanvallen, welke vindt u dan het meest overtuigend?
‘Voor chauvinistische Russen, zoals Vladimir Poetin, is de situatie sinds de Maidanrevolutie van 2014 geleidelijk verslechterd. De diepgewortelde overtuiging onder veel Russen dat Oekraïne nooit een onafhankelijk land had mogen worden, vermengde zich met de angst voor een prowesters Oekraïne. Die combinatie is giftig en het resultaat is deze oorlog.’
De Russische cultuur is ook een belangrijk onderdeel van uw eigen identiteit.
‘Ik ben inderdaad opgegroeid in een Russischtalig gezin. Mijn moeder is Oekraïense van geboorte, maar moest Russisch spreken. In de Sovjettijd werden degenen die Oekraïens spraken in grote steden vaak beschouwd als onbeschaafd of achterlijk. Dat was het resultaat van tientallen jaren, of eigenlijk eeuwen, van Russische onderdrukking van de Oekraïense cultuur en taal.
Toen ik geboren werd, sprak iedereen, ook naaste familieleden, Russisch en niet langer Oekraïens. Ik ging naar een Oekraïens sprekende school, maar die was alleen op papier Oekraïens – we spraken de meeste tijd allemaal Russisch. Later begon ik de Oekraïense cultuur pas echt te ontdekken, toen ik naar een plaatselijke universiteit ging om journalistiek te studeren. Toen kwam de Maidanrevolutie in 2013-2014, de omverwerping van de Ruslandvriendelijke regering en de eerste invasie van Oekraïne door Rusland. Vanaf dat moment hoorde je opeens veel meer Oekraïens op straat. Veel Russischtalige Oekraïners stapten over op het spreken van Oekraïens, om de banden met Rusland te verbreken.’
Spreekt u tegenwoordig liever Oekraïens of Russisch?
‘Het is moeilijk, zelfs pijnlijk. Ik ben nog niet volledig overgeschakeld op Oekraïens. Met sommige vrienden en familie spreek ik nog Russisch. Ik spreek Oekraïens in het openbaar, in restaurants, in taxi’s. De moeilijkheid is dat je met een nieuwe taal ook je identiteit opnieuw moet ontdekken. De taal van je kindertijd opgeven betekent dat je iets verliest. Tweetalige kinderen weten goed waarover ik het heb. In een andere taal ben je altijd een net iets ander persoon.’
‘De moeilijkheid is dat je met een nieuwe taal ook je identiteit opnieuw moet ontdekken’
Versnelt deze oorlog het vinden van een identiteit?
‘De oorlog heeft velen ertoe aangezet om zich in gedachten helemaal los te maken van Rusland. Dat was niet zozeer het gevolg van de raketaanvallen of de tanks, maar van het besef dat zoveel mensen in Rusland ons land haten. Dit is niet de oorlog van Poetin. Dit is een oorlog van honderdduizenden mensen in Rusland die alle Oekraïeners dood wensen. Al die miljoenen berichten op sociale media: Poetin heeft die niet geschreven. En ze zijn ook niet geschreven door betaalde cybertrollen. Ze komen van echte mensen, die juichen bij foto’s van vermoorde Oekraïense kinderen en die zeggen dat het er nog niet genoeg zijn. “Iedereen moet dood, want ze verdienen het niet om te leven“ – dat is wat Russen schrijven over Oekraïners.‘
Voelt u zich als hoofdredacteur van The Kyiv Independent over het algemeen veilig? Of heeft u speciale beschermende maatregelen nodig?
‘Ik houd me al heel lang aan een aantal basale veiligheidsregels – dat deed ik ver voor de oorlog al. Denk aan sterke wachtwoorden voor e-mail en sociale media om hacken te voorkomen. Ik zet nooit iets op sociale media wat mijn locatie onthult. In de afgelopen jaren, ook al voor de oorlog, zijn er verschillende journalisten vermoord. Die moorden zijn nooit goed onderzocht. Ik ben onlangs verhuisd, maar dat is vooral omdat de nieuwe plek veiliger is voor Russische raketten. Voorheen woonde ik in Kyiv op de bovenste verdieping van een heel hoog gebouw. Nu zit de gehele redactie op een nieuwe locatie. Het adres zetten we niet op het internet.’
Uiteraard voelt u zich bedreigd door Rusland – het land valt tenslotte uw vaderland aan. Maar voelt u zich ook bedreigd van Oekraïense kant, misschien door mensen die u als journalist ervan beschuldigen niet patriottisch te zijn?
‘Op dit moment niet nee. In Oekraïne kun je over het algemeen vrij leven en werken als journalist. Ook nu, tijdens de oorlog. Ik begrijp dat dit in de toekomst kan veranderen en dat sommige machthebbers de oorlog als voorwendsel kunnen gebruiken om de mediavrijheid verder in te perken. Maar als dat gebeurt, zullen Oekraïense journalisten terugvechten. Oekraïne heeft een zeer sterk maatschappelijk middenveld, dat aanvallen op de vrijheid van meningsuiting niet zal tolereren.’
Lees ook:
