Nu de Amerikaanse democratie ‘een lachwekkende demagoog zonder papieren heeft opgehoest’, wordt volgens Anne Applebaum overal ter wereld gekeken naar de voordelen van een autoritair regime.
Keuze uit het archief
Deze week verraste Donald Trump vriend en vijand door de Amerikaanse presidentsverkiezingen met ruime cijfers te winnen. Veel mensen vragen zich af hoe het nu verder zal gaan met de VS en wat Trumps presidentschap zal doen met het imago van de democratie in de rest van de wereld. Velen vrezen dat het land onder Trump zal afglijden naar een dictatuur, wat niet gek is gezien de uitspraken die Trump in het verleden gedaan heeft.
Die vrees verwoordt journalist Anne Applebaum ook in dit artikel uit The Washington Post. Het stuk is geschreven naar aanleiding van de verkiezingen van acht jaar geleden, die Trump ook won. Mochten haar voorspellingen voor Trumps eerste termijn nog niet zijn uitgekomen, dan krijgt ze de komende vier jaar alsnog de kans om haar gelijk te bewijzen.
Het is te laat. Al verslaat Hillary Clinton hem in november, al wordt de Republikeinse partij weggevaagd in de peilingen, Donald Trump heeft als presidentskandidaat van de Republikeinen de reputatie van het Amerikaanse politieke bestel nu al een enorme klap uitgedeeld, evenals de reputatie van de democratie zelf. Trumps nominatie zal talloze gevolgen hebben, zowel in de Verenigde Staten als daarbuiten. Om er meteen maar een bij de kop te pakken: de ordinaire, gemene, smerige campagne van Clinton tegen Trump die zich het komende halfjaar zal ontvouwen, gaat de positie van dictators en autocraten overal ter wereld verstevigen.
Ik besef dat dat paradoxaal klinkt: Trump profiteert immers van de democratie. Als de Amerikaanse politiek werd bepaald door rijke geldschieters, zoals zo vaak wordt beweerd, dan zou Jeb Bush nu kandidaat voor de Republikeinen zijn en niet Trump. Als oppermachtige partijleiders stiekem de kandidaten kozen, tegen de wil van het volk in, dan zou Trump evenmin de Republikeinse genomineerde zijn geworden.
Trump is “een zakenman die alles beschouwt als de volgende deal”. Wat uiteraard precies de manier is waarop Vladimir Poetin tegen de politiek aankijkt
Maar de opkomst van Trump past heel goed bij het verhaal dat China, Rusland en andere landen afsteken over de voordelen van een autoritair bewind. De leiders van die landen zullen onherroepelijk van zijn kandidatuur gebruikmaken om hun eigen positie te verstevigen. Dat doen ze nu al. De Chinezen roepen al heel lang, ondanks kritiek uit buiten- en eigen land, dat hun ondemocratische bestel geschiktere leiders oplevert en de kans op instabiliteit verkleint.
Chinese staatsmedia brengen democratie vaak in verband met chaos en geweld. Een correspondent van Xinhua, het staatspersbureau, constateerde enkele weken geleden tevreden dat Trumps kandidatuur bewijst dat de media gelijk hebben: ‘Trump, een politieke buitenstaander met een onbeschaamde persoonlijkheid en een meervoudige maatschappelijke status als onroerendgoedtycoon, baas van missverkiezingen en gokholgigant, wint aan populariteit, terwijl beroepspolitici met een schat aan politieke ervaring en een degelijke stijl terrein verliezen.’
Een Chinese strijder voor democratie vertelde aan The Guardian dat het regime ‘het moment koesterde’, omdat Trumps kandidatuur bewijst wat al heel lang wordt beweerd: democratie is te riskant voor China omdat ze gewelddadige emoties losmaakt.
In Rusland heeft het pleidooi tegen democratie vaak een iets andere toon. Het regime is er al lang geleden mee opgehouden zich ideologisch te rechtvaardigen en neemt in plaats daarvan zijn toevlucht tot een cynische houding ten opzichte van andere politieke stelsels. Keer op keer wordt het Russische volk voorgehouden dat democratie niet verschilt van dictatuur.
De redenering is ongeveer als volgt: ‘Wij hebben oligarchen, zij hebben oligarchen; onze politiek draait in feite om geld, die van hen ook; Amerikanen praten over ideeën en idealen, tolerantie en democratie – dat is allemaal nep.’ Nu al wordt Trumps triomf gebruikt om die redenering te staven. Trumps openlijke gebruik van racistische emoties om mensenmassa’s op de been te brengen bevestigt de stelling, net als zijn louche zakenpraktijken en zijn reputatie van zwendelaar. Zoals een politieke bondgenoot van de Russische president het onlangs instemmend formuleerde, is Trump ‘een zakenman die alles beschouwt als de volgende deal’. Wat uiteraard precies de manier is waarop Vladimir Poetin tegen de politiek aankijkt.
Dergelijke redeneringen zijn inmiddels al te horen in Iran, Venezuela, Turkije en overal elders waar repressieve politiek als superieur wordt beschouwd aan liberale democratie. Misschien vinden ze wel ingang in landen, zoals Brazilië, waar met weemoed naar het autoritaire verleden wordt gekeken.
Jaloers respect
In zekere zin is dat niets nieuws: alles wat de VS in een kwaad daglicht stelt is altijd gebruikt om autoritaire regimes fraai te doen uitkomen. Maar in het verleden viel tegen het Amerikaanse politieke bestel zelf weinig in te brengen. De aanblik van een enorm land dat vreedzaam voor een nieuwe leider stemde dwong steevast jaloers respect af; zelfs de beroerdste verkiezingen leverden op de een of andere manier iemand op met een coherent wereldbeeld en politieke ervaring.
Nu het stelsel een lachwekkende demagoog zonder papieren heeft opgehoest, lijkt het ineens niet alleen bezoedeld, maar ook belachelijk. En dat is nog maar het begin: het ‘Trump-effect’ zal de komende jaren over de hele wereld doorwerken op manieren die we ons niet kunnen voorstellen.
