Poetins bezoek aan de Koerilen ontketent een rel met Japan. Waar gaat de ruzie over?

Er is een diplomatieke rel ontstaan tussen Rusland en Japan naar aanleiding van Poetins bezoek aan de Koerilen. Zo ontbood Moskou de Japanse ambassadeur en riep Tokio op zijn beurt de Russische afgezant op het matje. Hoe komt het dat Poetins bezoek voor zoveel onmin tussen de twee landen zorgt? 

Wat zijn de Koerilen en waarom liggen ze zo gevoelig?

De Koerilen vormen een vulkanische archipel van 56 eilanden die zich over 1200 kilometer uitstrekken vanaf het Russische schiereiland Kamtsjatka tot aan het noordelijke Japanse eiland Hokkaido. Het meest zuidelijke eiland ligt op minder dan 4 kilometer van Hokkaido.

De vier zuidelijkste eilanden – Iturup, Kunashir, Shikotan en Habomai – zijn betwist grondgebied. Rusland beschouwt ze als onderdeel van de Koerilen, terwijl Japan ze aanduidt als zijn noordelijke territoria. Dit geschil gaat terug tot de nadagen van de Tweede Wereldoorlog, toen de Sovjet-Unie – om Stalins belofte aan president Roosevelt gestand te doen – de VS te hulp schoot in de Stille Oceaan en Japan de oorlog verklaarde. 

Deze oorlogsverklaring was een schending van het Sovjet-Japanse neutraliteitspact dat in april 1941 was ondertekend. Bovendien ging de Sovjet-Unie ook na de Japanse overgave op 15 augustus 1945 nog door met haar opmars. Pas in september 1945 hadden de Sovjettroepen de gehele archipel veroverd. De gebieden werden vervolgens ingelijfd bij de Sovjet-Unie en de gehele Japanse bevolking werd gedeporteerd, schrijft Deutsche Welle.

Tokio heeft de Russische controle over de eilanden altijd als een illegale bezetting beschouwd

Het territoriale geschil zorgde ervoor dat er nooit een officieel vredesverdrag tussen Japan en Rusland werd ondertekend. Tokio heeft de Sovjet- en latere Russische controle over de eilanden altijd als een illegale bezetting beschouwd. 

In maart 2012 scheen het echter alsof Poetin het territoriale geschil wilde beslechten, schrijft James D.J. Brown, hoogleraar politieke wetenschappen aan een Japanse universiteit, in een opiniestuk voor The Moscow Times. Hij stelde een ‘hikiwake’ voor, de Japanse term voor een gelijkspel in een wedstrijd. Zodoende wilde Poetin Japan de valse hoop geven dat er na zijn terugkeer als president een akkoord zou kunnen worden bereikt over de teruggave van twee van de vier betwiste eilanden. Op deze manier probeerde het Kremlin Japan tot toenadering te bewegen zonder daadwerkelijk territoriale concessies te willen doen.

De strategie bleek succesvol, want Shinzo Abe, die in december 2012 premier werd, trapte erin. Overtuigd door deze vriendschappelijke schijnvertoning maakte Abe het verbeteren van de betrekkingen met Rusland tot een topprioriteit, onder meer door geen sancties tegen Rusland in te stellen na de annexatie van de Krim in 2014. Al deze maatregelen ten spijt en ondanks dat Poetin en Abe elkaar zevenentwintig keer ontmoetten, slaagden ze er niet in de kwestie op te lossen, aldus Brown.

Waarom zijn ze zo belangrijk voor Rusland? 

Hoewel de eilanden maar een paar duizend vierkante kilometer groot zijn, hebben ze grote waarde voor Rusland. Tijdens de Koude Oorlog werd de eilandengroep gebruikt om er lucht- en zeebases te vestigen, toen de Sovjet-Unie de VS en Japan, zijn nauwste bondgenoot in de Stille Oceaan, tegenover zich had, aldus AFP. Tegenwoordig geven de betwiste gebieden toegang tot rijke visgronden – Japan betaalde Rusland voor het recht om daar te vissen totdat de overeenkomst in 2022 werd verbroken – en potentieel waardevolle minerale afzettingen, schrijft The Guardian.

Ze hebben ook strategische en symbolische betekenis. Zo heeft Rusland zijn militaire aanwezigheid op de eilanden versterkt, die precies op de grens liggen tussen de Zee van Ochotsk en de Stille Oceaan. De controle over de eilanden geeft Rusland het hele jaar door toegang tot de Stille Oceaan voor zijn vloot in Vladivostok, omdat de zeestraat tussen de zuidelijke eilanden in de winter niet bevriest, aldus de Britse krant.

Dat Rusland veel belang aan de eilanden hecht, blijkt uit de heftige reacties van het Kremlin op de Japanse protesten tegen Poetins bezoek aan de archipel. Zo dreigde Dmitri Medvedev, de vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad die in 2010 als eerste Russische president ooit de Koerilen bezocht, Japan met ernstige represailles. 

De controle over de eilanden geeft Rusland het hele jaar door toegang tot de Stille Oceaan

‘De Japanse premier Takaichi kan zoveel praten als ze wil over het feit dat de Koerilen “historisch Japans” zijn, maar dat zal niets veranderen. Ze waren, zijn en blijven Russisch grondgebied. Wie dit niet snapt, zal de rampzalige gevolgen van zijn illusie ondervinden,’ schreef Medvedev op X, zoals geciteerd door The Moscow Times.

Ook Sergej Lavrov, de Russische minister van Buitenlandse Zaken, liet zich in stevige bewoordingen uit. ‘Onze Japanse collega’s, onze buren, hebben met hun volstrekt onaanvaardbare uitspraken dat de president van de Russische Federatie niet ieder deel van het grondgebied van de Russische Federatie mag bezoeken, de grens van ieder fatsoen overschreden,’ aldus Lavrov, geciteerd door de Turkse publieke omroep TRT World.

Lavrov bekritiseerde ook de ‘militaristische koers’ van Tokio en drong er bij de Japanse regering op aan zich te concentreren op binnenlandse kwesties in plaats van Rusland te bekritiseren. Hij betoogde dat Japan door lid te worden van de VN het Handvest had geratificeerd en daarmee de uitkomsten van de Tweede Wereldoorlog had aanvaard, waaronder de Russische soevereiniteit over de Koerilen.

Rusland liet het niet bij woorden. Eén dag na Poetins omstreden bezoek liet het land vier met raketten bewapende oorlogsschepen in de buurt van Japan varen. De schepen passeerden Hokkaido op ongeveer 40 kilometer, meldt United24 Media.

Wat wil Poetin met zijn bezoek bereiken? 

Tijdens zijn reis bezocht de Russische president een visverwerkingsfabriek, een ziekenhuis en een school. Hoewel het bezoek onschuldig oogde, gaat er een belangrijk en waarschuwend signaal van uit, aldus The Guardian. Zo was het nog maar de tweede keer in de geschiedenis dat een Russische leider de Koerilen bezocht. 

Ook de timing was niet lukraak gekozen. Poetin bezocht het eiland slechts twee dagen voordat Japan zijn capitulatie na de Tweede Wereldoorlog herdacht. Een dag voor zijn bezoek vuurde Noord-Korea een raket in de Japanse zee af, voorafgaand aan grote gezamenlijke militaire oefeningen met Zuid-Korea en de Verenigde Staten, aldus The Economic Times.

Daar komt nog bij dat het bezoek volgde op recente onthullingen dat een omvangrijk Russisch spionage- en inkoopnetwerk voor militaire componenten grotendeels ongehinderd in Japan actief was, schrijft The Guardian. 

Poetins bezoek aan de Koerilen is bovendien niet los te zien van de steeds nauwere samenwerking tussen Rusland en China in hun strijd tegen de westerse wereldorde, analyseert South China Morning Post. Zo schreef Hu Xijin, oud-hoofdredacteur van de Chinese staatskrant Global Times, op sociale media dat Poetins bezoek ‘een politiek gebaar’ was en ‘een straf voor Japan omdat het de VS en het Westen volgt in het opleggen van sancties aan Rusland’.

De relatie tussen Moskou en Tokio is verzuurd sinds Japan zware sancties tegen Rusland instelde

‘Het belang van Japan voor Rusland is blijven afnemen naarmate China aan invloed won, en naarmate de Chinees-Japanse betrekkingen verslechterden, is Rusland de impact op de Russisch-Chinese betrekkingen gaan meewegen bij het ontwikkelen van zijn relaties met Japan,’ aldus Hu.

De relatie tussen Moskou en Tokio is verzuurd sinds Japan zware sancties tegen Rusland instelde na de Russische inval in Oekraïne in 2022 en nauwere banden met de NAVO aan het smeden is. De betrekkingen tussen Tokio en Beijing verslechterden aanzienlijk in november vorig jaar, toen Takaichi zei dat een Chinese aanval op Taiwan de overleving van Japan in gevaar zou kunnen brengen en een militaire reactie zou kunnen uitlokken, aldus South China Morning Post.

China en Rusland hebben verschillende militaire patrouilles rond Japan uitgevoerd, wat tot protesten vanuit Tokio heeft geleid. Meest recentelijk voerden hun strijdkrachten in juli een gezamenlijke maritieme patrouille uit in de westelijke Stille Oceaan, de Zee van Ochotsk en de Japanse Zee.

Dat China en Rusland zich meer zorgen zijn gaan maken over Japan, heeft volgens de Hongkongse krant te maken met de komst van de nieuwe premier Sanae Takaichi, die in oktober vorig jaar aantrad. Onder haar is Japan steeds verder afgeweken van zijn naoorlogse pacifisme en heeft het zijn militaire capaciteiten versterkt met een beroep op de Chinese dreiging. Rusland en China beschuldigen Japan er ondertussen van nucleaire ambities te koesteren.

Het bezoek van Poetin vond ook enkele maanden voor de APEC-top (Asia-Pacific Economic Cooperation) plaats in november in Shenzhen, waar de leiders van China, Rusland en Japan naar verwachting aanwezig zullen zijn. Met zijn resolute houding wil Poetin vermoedelijk Takaichi dwingen een ​​meer terughoudende aanpak te kiezen. Deze confrontatie zou weleens een voorbereiding kunnen zijn op de bijeenkomst in november, concludeert South China Morning Post.