Op het Egyptische platteland drukt de koptische geestelijkheid een steeds duidelijker stempel op het sociale leven. ‘De eerstejaars kregen te verstaan dat ze alleen maar met andere christelijke studenten mochten omgaan, “om geen problemen te krijgen”.’
Dat ze problemen in de parochie zou krijgen omdat de universiteit ook door moslimstudenten bezocht werd, was de koptische Mariam Albert wel duidelijk, maar niet dat ze daardoor zelfs de mis niet meer dreigde te mogen bijwonen.
Mariam is geboren in een bescheiden gezin in het gouvernement Qalyubiyah ten noorden van Caïro. Ze verheugde zich op haar toekomst als student aan de letterenfaculteit van de universiteit van Banha, een middelgrote stad in de Nijldelta, niet ver van haar geboortedorp. Maar voordat ze kon kennismaken met haar nieuwe omgeving werd er een bijeenkomst georganiseerd door het bisdom waartoe haar geboortedorp behoort. Alle aankomende studenten van de gemeenschap waren daar uitgenodigd om ouderejaars van dezelfde universiteit te ontmoeten. De eerstejaars kregen te verstaan dat ze alleen maar met andere christelijke studenten mochten omgaan, ‘om geen problemen te krijgen’. Dat deed Mariam dan ook, totdat ze ruzie kreeg met een medestudente. ‘Dat je beiden christen bent is niet voldoende om vrienden te worden,’ zegt ze daarover. ‘Bij het curriculum waarvoor ik me had ingeschreven was ik de enige christen en ik had geen zin om me af te sluiten voor de studiegenoten met wie ik mijn colleges volgde. Zoiets hoort een persoonlijke keuze te zijn, maar dat pakte heel anders uit.’
Blasfemie
Mariam werd ontboden door de bisschop, die haar verweet dat ze haar christelijke medestudenten links liet liggen en die haar van ‘andere religieuze voorkeuren’ verdacht. Ze ging te rade bij haar ouders, maar die kozen de kant van de bisschop en hadden ook kritiek op haar omgang met moslimstudenten. Haar moeder vertelde dat de bisschop had gedreigd dat ze niet meer welkom zou zijn bij de mis als ze haar gedrag niet veranderde.
Het geval-Mariam staat niet op zichzelf. Het privéleven van veel koptische Egyptenaren wordt door de geestelijkheid gedomineerd. Afgelopen januari werd Kirollos Nashed, docent aan de universiteit van Al Minufiyah 80 kilometer ten noorden van Caïro, beschuldigd van ‘protestantisme’ en uit zijn kerk gezet, om vervolgens te worden gedagvaard wegens ‘blasfemie’ en ‘laster’ jegens de plaatselijke bisschop Benjamin. Het geschil betrof het door de klerikale hiërarchie ingestelde verbod op het organiseren van buitenkerkelijke huwelijksfeesten en zogeheten hennanachten, een Egyptische plattelandstraditie waarbij de vrouwen van de twee toekomstige schoonfamilies elkaar aan de vooravond van het huwelijk ontmoeten. Daarnaast eist het bisdom dat beide families een borg storten die alleen wordt teruggegeven wanneer er bij de huwelijksplechtigheid geen regels zijn overtreden.
‘De geestelijkheid heeft privileges en bevoegdheden verworven waaraan ze hardnekkig vasthoudt’
Volgens Ishak Ibrahim, die zich bezighoudt met het thema religieuze vrijheid binnen het Egyptian Initiative for Personal Rights (EIPR), speelt de koptische geestelijkheid in Egypte de laatste jaren een steeds grotere rol in het maatschappelijk leven. ‘De geestelijkheid heeft privileges en bevoegdheden verworven waaraan ze hardnekkig vasthoudt.’ Maar zoiets kan alleen als de gelovigen het accepteren. Zij hebben er in feite aan meegewerkt doordat ze de geestelijkheid bijvoorbeeld raadplegen voordat ze gaan trouwen of zich inschrijven op een universiteit. ‘Deze ontwikkeling is in de huidige politieke situatie niet zo vreemd,’ voegt Ibrahim eraan toe. ‘Het zich terugtrekken van de staat en de opkomst van de politieke islam hebben ervoor gezorgd dat christenen zich steeds verder verschansen binnen hun eigen kerk. Temeer omdat die kerk bepaalde maatschappelijke voorzieningen biedt, zoals crèches, poliklinieken et cetera.’
Reprimande
In Gizeh, niet ver van de hoofdstad, heeft ook Girgis Abdel Malak druk van zijn kerk ervaren toen hij zijn zoontje om praktische redenen niet bij een crèche van de koptische gemeenschap inschreef maar bij een gemengde crèche in zijn buurt. Het kwam hem op een reprimande van de pastoor te staan. Maar Girgis ligt daar niet wakker van: ‘De pastoor moet zijn kudde nu eenmaal bijeenhouden,’ erkent hij.
Volgens onderzoeker Sarah Allam, gespecialiseerd in koptische kwesties, laat de dominante rol van de koptische geestelijken in het maatschappelijk leven zich ook verklaren door het feit dat de wet hun zeggenschap geeft over het persoonlijk leven van hun parochianen. ‘Een Egyptische christen kan niet trouwen zonder toestemming van de pastoor,’ benadrukt ze. De wet eist zelfs een officiële verklaring dat er geen bezwaar tegen een huwelijk bestaat, en alleen de religieuze gemeenschappen kunnen in zo’n verklaring voorzien.
