Als de opiniepeilingen kloppen zal de rechtspopulistische Sverigedemokraterna (SD) [Zweden-Democraten] bij de verkiezingen op 9 september een grote zege boeken.
Louise Erixon is een slechte verliezer, zegt ze. Maar ze hoeft zich weinig zorgen te maken, want voor haar en haar partij, de SD, loopt alles heel goed. In het hele land wordt geruzied over immigratie, het thema dat de rechtspopulisten al ver heeft gebracht.
Erixon woont in het Zuid-Zweedse stadje Sölvesborg, ze is 29 jaar en heeft een klein en een groot plan. Binnenkort wil ze regeren in het gemeentehuis van Sölvesborg, dat is het kleine plan. Als voorzitter van de SD-fractie in de gemeenteraad is zij op dit moment oppositieleider. In september zijn er verkiezingen. ‘Ik ben bereid om verantwoordelijkheid te nemen,’ zegt ze.
En voor Erixon is Sölvesborg overal: wanneer de Zweden op 9 september naar de stembus gaan, stemmen ze in de eerste plaats voor het nationale parlement. Erixon hoopt dat haar partij daar een flink stuk macht over het hele land verovert. Dat is het grote plan.
‘Gewone mensen’
Voor Erixon zijn beide plannen een gezinsaangelegenheid. Want Jimmie Akesson, partijleider van de SD, is haar levenspartner. Samen hebben zij een zoontje en wonen ze in een wit huis met een roze flamingo ervoor, onschuldiger kan het gewoon niet. Maar wanneer Akesson thuis is in Sölvesborg, wordt hun straat door lijfwachten bewaakt. De populistenleider heeft vijanden. Veel mensen in het land zijn bang dat de plannen van Louise Erixon en Jimmie Akesson werkelijkheid worden, aangezien het rustige Zweden daarna wel eens een heel ander land zou kunnen zijn.
Bang, waarom? Erixon kijkt ongelovig. ‘Wij zijn gewone mensen, we willen alleen het beste voor ons land,’ zegt ze. Maar precies die vraag, wat voor Zweden het best is, splijt het land momenteel. In Sölvesborg wonen 17.500 mensen, een idyllisch oud stadje met een jachthaven, maar achter de fraaie gevels is het samenleven minder harmonisch dan het lijkt. En dat geldt voor het hele land.
Gemeten naar inwoneraantal heeft Zweden van alle landen in de EU jarenlang de meeste immigranten opgenomen. ‘Open jullie hart,’ riep de toenmalige premier zijn landgenoten in 2014 toe. Geen enkele vooraanstaande politicus zou deze woorden nu nog herhalen.
Rond migratie, misdaadcijfers en sociale lasten is ook in Zweden een controverse losgebarsten waarin de werkelijkheid er steeds minder toe doet. In dit klimaat schoten de rechtspopulisten pijlsnel omhoog: acht jaar terug haalden ze 5,7 procent van de stemmen, in 2014 12 procent, en nu scoren ze in de opiniepeilingen rond de 20 procent. De grote verliezers worden waarschijnlijk de sociaaldemocraten, die weg zullen worden gevaagd uit de regering.
De populisten hebben een donker verleden: de partij werd in 1988 opgericht door rechtsextremisten, in het bestuur zat een man die carrière had gemaakt bij de Waffen-SS. Volgens de huidige SD heeft men daar niets meer mee van doen.
Dat veel mensen in het land dat inmiddels geloven, is vermoedelijk Jimmie Akessons grootste prestatie. De 39-jarige partijleider komt normaal en natuurlijk over. Met zijn rimpelloze voorhoofd, volle wangen en ronde ogen heeft hij veel weg van een vriendelijke huisvader. Zijn zoon leest hij graag voor uit boeken van Astrid Lindgren.
Op aanvallen van politieke tegenstanders reageert hij heel rustig. Bovendien geldt hij als de beste debater van het nationale parlement. Het liefst draagt hij een blauw colbertje met een rode pochet. Een partijvriendin meent: ‘Jimmie ziet eruit als de ideale schoonzoon.’
Alles aan deze man straalt uit hoe aardig en ongevaarlijk hij is. In Sölvesborg is hij nog steeds lid van de gemeenteraad, maar de lokale politiek laat hij over aan zijn partner. Louise Erixon heeft het fractievoorzitterschap pas dit voorjaar veroverd. Ze kwam als winnaar naar voren uit een machtsstrijd waarin ze de zittende fractieleidster het nakijken gaf.
Wie bij de nationale saamhorigheid wil horen, moet dat volgens veel Zweden eerst maar eens verdienen
Om in Sölvesborg aan de macht te komen streeft ze een coalitie na zoals die ook weleens in de Stockholmse Riksdag zou kunnen ontstaan. De centrumrechtse Moderata Samlingspartiet [Gematigde Uniepartij] is wellicht bereid met Erixon in zee te gaan.
In reclamespotjes werkt de SD al te graag met schrille beelden die inspelen op het crisisgevoel bij veel mensen: zwaailichten flikkeren, auto’s branden, gepensioneerden voelen zich bedreigd, wachtkamers zitten overvol.
Niets daarvan is verzonnen, maar van een echte crisis is geen sprake. Het gaat Zweden economisch voor de wind, de werkloosheid ligt op 6,2 procent. Ook het aantal geregistreerde misdaden loopt terug. Maar de meldingen over schietpartijen tussen rivaliserende bendes in Malmö maken op velen meer indruk dan de statistieken.
De SD spreekt graag van folkhemmet, het ‘huis van de mensen’, dat de partij graag weer op orde wil brengen. Daarmee kapen ze een begrip dat de sociaaldemocraten in vroeger tijden populair hebben gemaakt. Het huis van de mensen is een metafoor voor de welvaartsstaat, maar betekent ook: nationale saamhorigheid. En wie daarbij wil horen, moet dat volgens veel Zweden eerst maar eens verdienen.
Vaak in racistisch gezelschap
‘De SD staat op het punt de sociaaldemocraten hun grote verhaal over de Zweedse samenleving af te pakken,’ zegt Patrik Lundberg, journalist en schrijver. Hij kent Akesson van hun schooltijd in Sölvesborg. In de opkomst van de populisten ziet hij parallellen met de opkomst van de sociaaldemocraten. ‘Net als de arbeidersbeweging is de SD een sociale beweging.’
Bepalend voor deze rechtse beweging is het verlangen naar culturele saamhorigheid. ‘Ze willen dat alle mensen dezelfde nationale identiteit hebben.’ Van buitenlanders eist Akesson ‘assimilatie’.
Is de SD racistisch? Lundberg aarzelt. Akesson was in zijn jeugd geen racist, ‘maar verkeerde wel vaak in racistisch gezelschap’. Vandaag is dat nog net zo: ‘Als je twee treetjes afdaalt in de partij, vind je daar nog altijd van die figuren die moslims en de meeste buitenlanders haten.’
Auteur: Dietmar Pieper
Der Spiegel
Duitsland | weekblad | oplage 840.000
Een belangrijk onderzoekstijdschrift, opgericht in 1947 en uiterst onafhankelijk, dat tal van politieke schandalen aan het licht heeft gebracht.
