‘Mama vindt Poetin nu een klootzak’

Sommige Russen zijn erin geslaagd hun familieleden van gedachten te doen veranderen over de oorlog in Oekraïne.

‘Ik schaam me enorm. Ik heb me totaal misdragen door niet naar je te luisteren. Je hebt van begin af aan geprobeerd mij de waarheid te vertellen, en ik had naar je moeten luisteren.’ Deze woorden hoorde Christina van haar moeder enkele maanden na het begin van de Russische invasie in Oekraïne, een oorlog die bijna het einde betekende van hun onderlinge contact.

De inval van Rusland in Oekraïne is voor veel Russen een splijtzwam geworden en zelfs een reden om een relatie met naaste familieleden te verbreken. Sommige verhoudingen zijn niet meer te herstellen. Een journalist van Novaja Evropa sprak met Russen die er uiteindelijk toch in slaagden om hun familieleden op andere gedachten over de oorlog te brengen. Alle namen in de tekst zijn uit veiligheidsoverwegingen gefingeerd.

‘Ze hebben mijn moeder als het ware begoocheld’

Tot 2014 ging het gezin van Christina regelmatig naar Oekraïne om familieleden te bezoeken. Dan gingen ze naar hun opa van vaderskant in de oblast Tsjernihiv en naar een oudtante in Kyiv. Christina’s moeder keek nooit naar de staatstelevisie en was altijd een kritische denker.

Na het begin van de oorlog ontstond er een grote breuk in de relatie van Christina met haar beide ouders, die toen al gescheiden waren: zowel haar moeder als haar vader steunden de invasie.

‘Ik herinner me nog dat ik op 24 februari wakker werd van de telefoon. Toen ik opnam, besefte ik dat er een oorlog was uitgebroken. Ik belde mijn familieleden in Kyiv, omdat ik met hen de hechtste band had. Vanwege mijn drukke werkschema nam ik niet meteen contact op met mijn moeder. Toen ik dat uiteindelijk deed, ontdekte ik dat ze in een andere richting was gaan denken,’ vertelt Christina.

Het narratief over denazificatie, dat actief werd gepromoot door regeringsgezinde sociale media, kwam op de moeder van Christina overtuigend over.

‘Mijn moeder is sterk beïnvloed door de opvoeding die ze kreeg van haar oma, mijn overgrootmoeder. Dat was een kind uit de oorlog. Toen de oorlog begon was ze veertien jaar en is ze meteen in een weverij aan het thuisfront gaan werken. Ze werkte tot wel twaalf uur per dag. Haar verhalen hebben mijn moeder tijdens haar kindertijd natuurlijk sterk beïnvloed. En nu heeft mijn moeder te horen gekregen dat er [in Oekraïne] een oorlog tegen fascisten wordt gevoerd.’

Toen de oorlog begon was ze veertien jaar en is ze meteen in een weverij aan het thuisfront gaan werken

Sindsdien eindigde ieder gesprek over de oorlog tussen Christina en haar moeder altijd in ruzie.
‘Ik probeer haar ervan te overtuigen dat we op de tv worden voorgelogen. Maar dat haalde niets uit. Haar collega’s, wier zonen voor het leger werden opgeroepen, zeiden haar al dat ze geen tv moest kijken, maar op de een of andere manier gelooft ze het niet,’ aldus Christina.

Voor haar betekende dit een persoonlijk trauma. ‘Ik was in shock. Ze hadden mijn moeder als het ware ingepalmd. Ik kon niet meer tot haar doordringen.’

Na verloop van tijd begon haar moeder daar langzaam van los te komen. Christina stuurde haar langzaamaan steeds meer YouTube-video’s van [de Russische oppositiefiguur en activist] Maxim Katz door en raadde haar aan interviews van [de Poetin-kritische journalisten] Katerina Gordeeva en Joeri Doedj te bekijken.

In september 2022 werd de mobilisatie afgekondigd. De man van Christina had al eerder in het leger gediend en ze waren bang dat hij opnieuw zou worden opgeroepen.

Op het werk kreeg hij geen vrijstelling, waarop het echtpaar besloot Rusland te verlaten. Eerst vertrokken ze naar Kazachstan, daarna verhuisde haar man naar Armenië. Christina is kortgeleden teruggekeerd naar Rusland om dingen te regelen voor haar appartement. Een halfjaar later kwam ook haar man terug. Tegen die tijd was Christina haar baan kwijtgeraakt en ze besloten niet langer in twee verschillende landen te blijven wonen.

Volgens Christina begon haar moeder vooral na hun vertrek langzaam van mening te veranderen. ‘Toen wij weggingen, was mijn moeder al begonnen actief informatie te zoeken en alles te lezen wat ik haar doorstuurde. Toen wij in Kazachstan zaten, zei ze een keer toen we belden: “Excuus, ik had het bij het verkeerde eind. Ik heb me totaal misdragen door niet naar je te luisteren. Het was op dat moment al moeilijk voor je, en ik heb je ook nog eens in de steek gelaten. Dat moet ongelooflijk zwaar voor je zijn geweest.” Verder zei ze dat ze zich vreselijk schaamde en geschokt was dat ze zo erg was misleid.’

De relatie tussen Christina en haar moeder begon langzaam te herstellen. Toen in februari 2024 Aleksej Navalny gedood werd, zaten ze samen in de keuken, zoals Christina vertelt, ‘bittere wijn te drinken zonder hun glazen te klinken.’

Inmiddels heeft haar moeder geleerd een VPN te gebruiken en kijkt ze onafhankelijke YouTube-kanalen. Ze leest het nieuws en bespreekt de actualiteit met haar dochter.

‘We hebben het afgelopen nieuwjaar samen gevierd,’ vertelt Christina. ‘Niet al te uitbundig natuurlijk; ik bel constant naar Kyiv om te vragen hoe het met de familie daar gaat. Ze vertellen me dat ze daar zitten zonder verwarming, zonder water, zonder licht. Ik krijg tranen in mijn ogen als ik het me probeer voor te stellen. Maar dit jaar had mijn moeder thuis een VPN aan staan en keken we naar Peaceful Lights, oude series uit de jaren 2000 en musicals die in Oekraïne en Rusland zijn gemaakt.’

Haar vader heeft Christina niet kunnen overtuigen; ze spreken elkaar niet meer.

‘Er zijn tussen ons heel wat meer overeenkomsten dan verschillen’

Toen de oorlog begon, belde de vijfendertigjarige Sergej zijn vader, een Afghanistan-veteraan.
‘Hij zei tegen me: “22 juni, precies om vier uur”,’ vertelt Sergej. ‘“Wat bedoel je?” vroeg ik. Hij zei: “Nou, de fascisten hebben Kyiv weer aangevallen.” [22 juni was de startdatum van de aanval van nazi-Duitsland op de Sovjet-Unie in 1941.]

Maar ongeveer zes maanden later veranderde zijn vader van mening en begon hij de oorlog te steunen. Sergej schrijft dit toe aan de invloed van de propaganda, die zich met name richt op de oudere generatie. Hij gelooft dat zijn vader sterk beïnvloed werd door het narratief dat het Westen en de NAVO erop uit zijn Rusland over te nemen en haar vreemde waarden op te dringen.

Nadat de mobilisatie was afgekondigd, verliet Sergej Rusland voorgoed. De communicatie met zijn vader werd steeds moeilijker: hun meningen liepen uiteen en de afstand werd steeds groter.
‘Ik voelde me ook niet erg goed in die tijd. Ik kreeg zelfs ruzie met vrienden en kennissen, die de oorlog misschien als iets normaals beschouwden. Maar ik wilde niet het contact met mijn vader verbreken,’ vertelt Sergej.

Hij ging op zoek naar een plan, las materiaal van het Ark-project [een internationaal project dat steun biedt aan Russische emigranten die tegen de oorlog in Oekraïne zijn], woonde seminars bij en bekeek video’s van Maxim Katz en [politicoloog en publicist] Jekaterina Schulmann.

‘Er was in mijn ogen geen greintje menselijkheid bij hen te bespeuren’

‘Maar omdat ik me liet meeslepen wanneer een gesprek begon, kon ik niet in praktijk brengen wat er in die video’s en berichten werd aangeraden. Ik kon niet communiceren met mensen die een ander standpunt hadden. Er was in mijn ogen geen greintje menselijkheid bij hen te bespeuren,’ zegt Sergej.

Sergej ging naar de psychotherapeut om zijn emoties beter te reguleren. Hij besloot het met zijn vader niet meer over de oorlog te hebben. ‘Er zijn tussen ons meer overeenkomsten dan verschillen.’

Na een tijdje begon Sergej voorzichtig nieuws van onafhankelijke media naar zijn vader door te sturen – voornamelijk berichten die betrekking hadden op de economische situatie. Zijn vader beloofde ze te zullen bekijken.

‘Ik benadrukte regelmatig dat Rusland in deze “speciale militaire operatie” gewoonweg geen vooruitgang boekte. Na verloop van tijd besefte ik dat mijn vader, net als elke doorsnee Rus, zijn eigen interesses had en dat het gesprek daarop afgestemd moest worden. Het ging hem vooral om de stijgende prijzen, waarover hij klaagde,’ zegt Sergej.

Ook de blokkades van sociale media en apps lagen Sergejs vader na aan het hart. Hoewel hij er zelf niet zo actief gebruik van maakte, bemoeilijkten de beperkingen zijn communicatie met zijn zoon.

De overgang van volledige steun voor de oorlog naar een sceptische houding duurde ongeveer twee jaar. Daarbij speelt volgens Sergej mee dat de man van zijn zus, die werd gemobiliseerd, van tijd tot tijd met verlof naar huis kwam en verhalen vertelde over wat er aan het front gebeurt.

Sergej beschouwt de gesprekken met mensen die er andere opvattingen op nahouden nu als zijn persoonlijke missie. ‘Ik vind het bijzonder zinvol om mijn tijd door te brengen met mensen die twijfelen. En dat worden er gelukkig steeds meer.’

‘Inmiddels vindt mijn moeder Poetin een klootzak’

Vera is een achtentwintigjarige Russin, maar woont al een aantal jaren in Oekraïne, waar ze na haar huwelijk naartoe verhuisde. Toen de oorlog begon, moesten Vera en haar man noodgedwongen naar Polen uitwijken. Haar vijfenvijftigjarige moeder bleef in Rusland, in West-Siberië. Zij steunde de invasie.

‘Mijn moeder heeft altijd van Poetin gehouden,’ vertelt Vera. ‘Ze vond hem een goede president. Ik denk dat haar opvattingen zijn beïnvloed door de vele sociale programma’s die in Rusland zijn opgezet: toelagen voor een tweede kind en zulke bonussen.’

Hoewel Vera wist hoe haar moeder tegenover de regering stond, haar steun voor de oorlog kwam als een schok voor haar. ‘Ze geloofde mij niet omdat ze op het nieuws iets anders vertelden,’ merkt Vera op. ‘En dat terwijl ik daar woon. Mijn moeder reageerde niet agressief, meer als een groot kind dat te horen krijgt dat de kerstman niet bestaat. Ze wuifde mijn verhalen weg.’

Vera gaf niet op, al vond ze het emotioneel zwaar. Ze ging in discussie, weerlegde nepnieuws en liet originele video’s zien.

Op een gegeven moment was Vera genoodzaakt terug te keren naar Rusland om een visum te verkrijgen voor een verhuizing naar Polen. Een zware en onzekere periode brak aan. ‘Met elke extra dag dat ik [in Rusland] moest blijven en met elk probleem dat er op de consulaten bij kwam, nam mijn moeders “liefde” voor de president verder af.’

‘Inmiddels staan we aan dezelfde kant,’ aldus Vera. ‘Nu vindt mijn moeder Poetin een klootzak en ziet ze veel dingen die ze vroeger niet zag. Zo zag ze onlangs in Sint-Petersburg ineens heel veel soldaten op straat: ze liepen rond en controleerden alles. Er vlogen drones rond en overal stroomden nieuwsberichten en oproepen tot militaire dienst. De soldaten liepen rond en rekruteerden jonge mannen voor het leger.’

‘Het waren geen aangename gesprekken, maar het was onmogelijk ze niet te voeren’

Reeds in 2012 begon Kirill met zijn moeder de politiek te bespreken. Hij was toen vijfentwintig jaar, zijn moeder bijna zestig. Hij nam nooit deel aan protesten, maar stond kritisch tegenover de regering en aan Poetin heeft hij naar eigen zeggen altijd al een hekel gehad.

‘Mijn moeder zag zichzelf als een wijze vrouw,’ vertelt Kirill. ‘Ze luisterde nooit echt naar me, maar antwoordde: “Dat zijn jouw zaken niet. Wie ben jij om daar wat van te vinden? Doe gewoon je werk en bemoei je er niet mee.”’

In 2014, na de annexatie van de Krim, vertelde Kirill haar over de Boeing [de MH-17] die boven de Donbas was neergehaald en over het separatisme. Maar hij stuitte op enkel onbegrip.

‘Toen de oorlog begon, dacht ik eerlijk gezegd dat mijn moeder algauw van standpunt zou veranderen,’ erkent Kirill. ‘Maar nee, ze volgde alles op tv en zei: “Poetin is geweldig. Hij doet alles goed.”’ Hoewel ze altijd tegen kernwapens was geweest, stelde ze haar standpunt meteen bij toen de Russische propaganda over kernaanvallen begon.

‘Als ze haar standpunt uitte, werd ze altijd heel emotioneel. Ze noemde me een verrader, een overloper, iemand zonder wortels.’

Op de vraag hoe hij dat volhield, antwoordt Kirill: ‘Ik had geen andere keus.’

Om zijn moeder te overtuigen wees Kirill ook op de valse informatie die de staatsmedia verschaffen. ‘Mijn moeder zag ze als gezaghebbend. Maar op een gegeven moment bekroop haar de twijfel: misschien waren de dingen toch niet zo zwart-wit. Ook bleek ik elke keer gelijk te hebben als ik zei dat het anders zou lopen dan op tv werd gezegd.’

De meeste invloed had zijn vertrek naar Duitsland. Ze was ervan overtuigd dat hij daar geen kans zou krijgen om als arts te gaan werken, dat niemand in Europa hem als specialist zou aannemen en dat hij geen visum zou krijgen – zoals ze op de staatstelevisie hoorde. Toen dat alles toch gebeurde en Kirill was verhuisd, vertelde hij over zijn nieuwe leven en dat niemand hem daar ooit vijandig had bejegend.
‘Dat heeft haar kijk op de situatie veranderd,’ aldus Kirill. ‘Nu vindt ze het vooral zonde dat we hierbij betrokken zijn geraakt.’

‘Kennelijk was zijn liefde voor mij groter dan zijn angst voor de fascisten’

Olga leerde haar toekomstige man kennen in januari 2022, ze was toen zevenenveertig. In september datzelfde jaar stelde haar partner voor om uit elkaar te gaan, met als argument dat zij ‘fascisten steunde’.

‘Ik sleepte hem twee uur lang mee door de straten en vertelde hem alles wat ik wist, van het pantoffeldiertje tot de actualiteit,’ zegt Olga. ‘Blijkbaar was zijn liefde voor mij groter dan zijn angst voor de fascisten, want op een gegeven moment liet hij het onderwerp varen.’

Volgens Olga houden de vroegere opvattingen van haar man verband met het feit dat hij lange tijd bij de politie heeft gewerkt en dat hij vooral mensen uit de arbeidersklasse kende. ‘Werkende mensen denken niet veel na,’ zegt ze. ‘Ze verdiepen zich niet in de politiek. Ze slikken alles wat ze op tv voorgeschoteld krijgen.’

Bij haar vader bleek de situatie ingewikkelder, vertelt Olga. Vroeger ging hij met haar mee naar protesten voor Navalny, later ontwikkelde hij sympathie voor de autoriteiten. Olga is er nog niet in geslaagd hem volledig op andere gedachten te brengen.

‘Bij hem is duidelijk waar dat aan ligt. Hij is oud en beperkt in zijn bewegingen, en zit nu gekluisterd aan de tv.’

Ze aarzelt om hem onder druk te zetten. ‘Ik kan geen ruzie met hem maken, want hij heeft een hoge bloeddruk. Mijn zus en ik hebben daarom besloten om zo min mogelijk over politiek te praten.’

Maar ook haar vader viel geleidelijk terug in zijn oude standpunt. ‘Hij raakte gefascineerd door kunstmatige intelligentie, volgde een paar ongelooflijk interessante cursussen en nu heeft hij al zes maanden geen nieuws meer gekeken,’ vertelt Olga opgelucht. ‘Hij heeft een gezond stel hersens en een analytisch denkvermogen, dus op een gegeven moment besefte hij min of meer wat er aan de hand was. Zonder mijn bemoeienis.’