Rusland verschanst zich

Als het misgaat, moet je het internet blokkeren: dat is zo’n beetje de belangrijkste regel van de Russische politiek geworden. Het is overigens vreemd dat de wet op de digitale soevereiniteit pas nu het licht ziet. Desondanks gaat het 
probleem verder dan de door de overheid geuite wens om onwelgevallige content makkelijker te kunnen blokkeren. In de huidige binnenlandse en internationale politieke context lijkt het aannemen van zo’n wet onvermijdelijk. Daarbij zou het in lijn zijn met 
de mondiale tendens om verschillende onderdelen van het internet te ‘soevereiniseren’.

De mensheid is er kennelijk nog niet aan toe om een onafhankelijk wereldwijd web van soevereine staten te laten functioneren waarbinnen de informatievoorziening aan geen enkele beperking onderworpen zou zijn. Dat heeft niet alleen te maken met talrijke cultuurverschillen, maar ook, in een context van informatieoorlogen, oftewel cyberoorlogen, met 
de dubbele, zo niet driedubbele moraal die er in 
sommige landen heerst.

Waarover gaat het in grote lijnen? De Russische staat zal de beschikking krijgen over technische middelen om het versturen van data te beperken ongeacht het gebruikte grensoverschrijdende kanaal. De telecomaanbieders zullen worden gedwongen ‘verdedigingsmuren tegen bedreigingen’ te bouwen. In het geval van een serieuze externe dreiging zal een uniek orgaan dat zich bezighoudt met het toezicht op en 
de controle van openbare telecomnetwerken de telecommunicatie overnemen. Er zal een nationaal systeem voor het beheer van domeinnamen worden gecreëerd. Platforms als [de chat-app] Telegram zullen makkelijker en sneller kunnen worden geblokkeerd en het zal moeilijker zijn om de blokkades te omzeilen. Tot zover het ideologische aspect. De andere dimensie van het project, die even belangrijk is en waar je volgens mij moeilijk iets tegen kunt hebben, betreft de noodzaak zich tegen massale cyberaanvallen te beschermen.

Al schrikt de gemiddelde internetgebruiker misschien van het woord ‘blokkade’, toch moeten we niet vergeten dat men die zelfs in een ‘streng’ systeem als het Chinese leert omzeilen. Blokkades zijn vooral voor luiaards en sukkels bedoeld. En die zijn politiek gezien nooit echt gevaarlijk. Het huidige wetsvoorstel is veelvuldig bekritiseerd, omdat het ondoordacht en onprofessioneel zou zijn. Er is gewezen 
op de enorme kosten van het installeren van een 
ztoezichtsorgaan, maar ook op het risico van storingen op het Russische internet. De Russische Rekenkamer heeft een negatief advies uitgebracht en de regering heeft een herziening geëist.

Censuur

Het idee van digitale soevereiniteit 
is in 2014 in Rusland opgekomen. Na de invoering van de eerste westerse sancties [en het Russische embargo 
op Europese producten] zijn er tests gedaan om het Russische internet af 
te snijden van de rest van de wereld. 
De resultaten hebben onze leiders 
duidelijk overtuigd, en ze hebben eruit opgemaakt dat het in het kader van het beleid van ‘importvervangingen’ goed zou zijn ook op digitaal gebied ‘op eigen benen te staan’. Destijds vreesde Rusland te worden uitgesloten van internationale betalingssystemen 
als Visa en Mastercard en het inter-bancaire netwerk Swift.

Het debat over de vraag of zo’n dreiging ten uitvoer kan worden gebracht is 
van dezelfde orde als dat over de waarschijnlijkheid van een NAVO-aanval. Hoe het ook zij, de Russische leiders beschouwen deze risico’s – inclusief 
dat van een ‘uitschakeling’ van het Russische internet – als reëel. Sommigen zullen dat paranoïde vinden. Maar hun kan men voor de voeten werpen: en die Amerikaanse ophef rond ‘de Russische inmenging in de verkiezingen’, is die dan niet paranoïde? En het feit dat 
het merendeel van de officiële 
Amerikaanse sites in Rusland niet langer toegankelijk is behalve via een VPN-verbinding? En dat Facebook het algoritme heeft veranderd voor het online zetten van publiciteit die als politiek wordt beschouwd, terwijl 
sites die te boek staan als ‘Russische nepaccounts’ zonder proces of bewijs worden verwijderd?

De censuur die wordt toegepast 
door Mark Zuckerberg, de baas van Facebook, is niet fraaier dan die van Roskomnadzor, de Russische toezichthouder op de media, ook al zijn de principes en de uitvoeringsschaal 
verschillend. De Amerikaanse filtering van data verschilt inderdaad sterk van de Russische. De eerste maakt eerder deel uit van een dominante ideologische tendens, die alles weert wat daarmee niet correspondeert. Dit type 
censuur kan soms meedogenlozer en totalitairder zijn dan ons Russische, waar van oudsher wordt toegegeven dat de overheid en de door haar aangestelde censoren besluiten wat het 
hersenloze volk mag bekijken en lezen.

Voor Amerikanen betekent een grens een gelegenheid om de vrijheid meer ruimte te geven. Voor Rusland is het een vesting die ons moet beschermen tegen een vijandige wereld, een firewall

Wie in de Verenigde Staten probeert een standpunt naar voren te brengen dat niet strookt met de mening van de meerderheid, de mainstream, botst op een muur van stilzwijgen en onbegrip. Daarbij moet worden bedacht dat zowel liberalen als rechts-conservatieven hun eigen mainstream kunnen hebben. En dat het recht om relatief vrijelijk kritiek te leveren op alle vormen van macht een algemene 
spelregel is. Maar zodra het gaat om zogenoemde ‘waarden’ wordt men geconfronteerd met een waar totalitarisme. Met name wanneer het relaties tussen geslachten of rassen betreft, 
of ‘externe vijanden’.

Probeer bijvoorbeeld maar eens om in respectabele politieke kringen te zeggen dat de Krim-kwestie niet zo eenvoudig is als de media doen voor-
komen (die allemaal min of meer 
hetzelfde zeggen). Het is amusant om te zien hoe populair de uitdrukking ‘fake news’ is geworden in een land dat als een van de eerste de vrijheid van meningsuiting in zijn grondwet opnam, en dat in de twintigste eeuw een wet op de vrijheid van informatie heeft aangenomen.

De Amerikaanse oproep om het 
verspreiden van valse informatie te bestrijden heeft overal op de wereld actief weerklank gevonden, maar 
de gehanteerde methodes zijn heel verschillend. Onze Russische censuurtraditie, ik herhaal het nog maar eens, is heel anders: hier maakt de staat uit wat gepubliceerd mag worden of niet. In die zin past onze Roskomnadzor eerder in een ‘Aziatische traditie’. Die heeft afgelopen jaar meer dan 600 
duizend sites geblokkeerd zonder tussenkomst van de rechter, om redenen die het wettelijke kader dat in het begin was voorzien (tegen reclame voor zelfmoord, pedofiele pornografie en drugs) ruimschoots overschrijden. In Azië is het momenteel in de mode om nepberichten uit te filteren en te blokkeren. Niet volgens de methode-Zuckerberg, maar door middel van staatsmaatregelen. In China wordt onwenselijke content op sociale netwerken uitgefilterd. De 
verspreiding van nepnieuws en geruchten wordt bestraft. Het wetsvoorstel dat aan de Doema [het Russische Lagerhuis] is voorgelegd is geïnspireerd 
op het Chinese model.

Het betekent het einde van de anonimiteit op internet. Facebook en Google zijn [in Rusland] voortaan verplicht persoonlijke data te verschaffen wanneer 
de overheid daarom vraagt en om ‘illegale’ content te verwijderen. Op het verspreiden van valse informatie staat gevangenisstraf. Onze wetgevers zijn veel ‘liberaler’ dan de Aziatische. Vooralsnog. Naar aanleiding hiervan heeft Google onlangs het verzoek van 
Roskomnadzor ingewilligd om links naar content 
die in Rusland verboden is te verwijderen. Daarmee heeft het bedrijf toegegeven aan het algemene 
streven van staten naar digitale soevereiniteit.

De huidige pogingen van de Russische overheid om 
de virtuele wereld te controleren kunnen worden gezien als een voortzetting van de seculaire tradities. In het begin van de middeleeuwen streden we tegen de wilde steppe waartoe het grootste deel van de 
buitenwereld zich beperkte en die als een bedreiging werd beschouwd. Deze ‘terra incognita’ is de pendant van het ‘wereldwijde web’ van vandaag de dag, bevolkt door vijandige elementen. De verdedigingslinie is Roskomnadzor, dat de westerse bekeringsdrift (het verspreiden van vreemde geloofsovertuigingen op niet-canoniek grondgebied) de weg 
verspert, een taak die altijd was voorbehouden aan de orthodoxe kerk in haar betrekkingen met het katholicisme.

Voor Amerikanen betekent een grens een gelegenheid om de vrijheid meer ruimte te geven. Voor Rusland is het een vesting die ons moet beschermen tegen een vijandige wereld, een firewall. Rusland is in het verleden geen grote maritieme mogendheid geweest die zich richtte op het ontdekken en koloniseren van verre contreien. Het raam op Europa dat werd geopend door Peter de Grote heeft alleen maar subversieve ideeën en liederlijke ideeën laten binnenwaaien. Het Russische rijk is vooral een defensief rijk. De verovering van grondgebied was een manier om de omvang van de vijandige omgeving te verkleinen en zich te wapenen tegen mogelijke bedreigingen. Ook nu nog beschouwen wij Russen onszelf in ons collectieve onbewuste niet als onderdeel van de ‘wereldbeschaving’, met name niet van de Europese. Het is wij tegenover zij. En we kunnen geen geheel vormen, we zullen nooit bij hen horen. Hoe zou in die context het Russische internet anders kunnen functioneren dan als een autonoom segment van het mondiale internet? Dat zou onmogelijk zijn. En het gaat niet gebeuren. De autonomie zal de meeste Russen tot tevredenheid stemmen. We zijn gewend aan de 
zijlijn te staan. Sommigen zullen dat paranoïde noemen. Voor anderen is het ons historische lot.

Auteur: Gueorgui Bovt

Gazeta.ru | Rusland | website | gazeta.ru

Deze tamelijk liberale site, opgericht in 1999, is uitgegroeid tot een van de belangrijkste elektronische algemene media van Rusland. Hij stond in 2014 in de top-vijf van meest bezochte informatiesites op het Russische internet. De columnisten, die tot de populairste van Rusland behoren, hebben veel bijgedragen aan de reputatie van de site.