Solidariteit 
is ver te zoeken

‘Het jaar 2015 mag zich niet herhalen’ – al wekenlang herhalen Angela Merkel en Horst Seehofer, maar ook Emmanuel Macron en Jean-Claude Juncker deze mantra. Chaotische toestanden zoals die op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis van drie jaar geleden willen de EU-politici absoluut 
vermijden. In 2019 zijn er Europese verkiezingen, een nieuw conflict over de vluchtelingen zou koren op de molen zijn van de populisten en tegenstanders van de EU. Dus werden de 
problemen gebagatelliseerd. Maar nu is de strijd ontbrand. Merkel tegen 
Seehofer, Frankrijk tegen Italië, Italië tegen de rest van Europa – de opponenten bestrijden elkaar openlijk. Bijna tegelijkertijd is de situatie in Berlijn, Brussel en Rome geëscaleerd. In Berlijn spitst de machtsstrijd zich toe rond Seehofers ‘masterplan’. 
In Brussel zorgt het drama rond de Aquarius, met 629 vluchtelingen aan boord, voor hoogspanning. En in Rome draait alles om Frankrijk. Na de 
scherpe kritiek van de Franse president Emmanuel Macron op de Italiaanse weigering om de mensen van de 
Aquarius op te nemen, riep de regering de Franse ambassadeur op het matje. Minister van Binnenlandse Zaken Matteo Salvini verweet Macron hypocrisie en zegde meerdere afspraken af.

Nauwelijks meer dan twee weken voor de beslissende EU-top in Brussel is zo een brisante situatie ontstaan. Want zonder Duitsland, Frankrijk en Italië valt er in de asiel- en vluchtelingen-politiek helemaal niets te regelen. 
Tot dusver golden deze drie landen 
als de garantie voor een minnelijke schikking, die de weerstand van de Visegradlanden [Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije] in Oost-Europa zou breken. Rome zou de vluchtelingen uit de Middellandse Zee opnemen, 
Berlijn en Parijs namen de zorg op zich voor de verdere verdeling – dat was de hoop. Het was steeds al een wankele hoop, want Polen, Hongarije en andere Oost-Europeanen liggen dwars. Ze wijzen een nieuwe quotaregeling vierkant af. Maar nu is ook West-Europa nog intern verdeeld – en de Europese Commissie kijkt toe. Het EU-bestuur weigerde meteen meerdere malen vragen over de nieuwe vluchtelingencrisis te beantwoorden. De woordvoerders van Commissievoorzitter Juncker wilden niet eens zeggen of Duitsland asiel-
zoekers uit andere EU-landen aan de grens mag afwijzen, zoals Seehofer eist.

Dit zwijgen is verraderlijk. Het toont niet alleen aan dat de ‘politieke 
commissie’ in Brussel vreest betrokken te raken in de interne Duitse of de Frans-Italiaanse ruzie. Het laat ook zien dat het EU-bestuur aan het eind van haar latijn is. Drie jaar na het officiële einde van de vluchtelingencrisis heeft Brussel nog altijd geen oplossingen paraat. Toch meende commissievoorzitter Juncker kort geleden 
nog de sleutel in handen te hebben.

Het was een week geleden, bij het bezoek van de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz in Brussel. Daar vond Juncker de formule die de knoop moest ontwarren: de bescherming 
van de buitengrenzen had absolute 
prioriteit, verklaarde de Luxemburger. Hij was het helemaal eens met Kurz, 
die op 1 juli het halfjaarlijkse voorzitterschap van de EU overneemt. Pas 
wanneer de buitengrenzen veilig zijn, zo is de redenering, kunnen we ook weer over quota of andere vormen van verdeling van de vluchtelingen spreken.

Dat klinkt plausibel, want het komt tegemoet aan de solidariteitsweigeraars in Oost-Europa. Zelfs Oostenrijks vicekanselier Heinz-Christian Strache van de rechtse FPÖ kan met dit uitgangspunt leven. Eerst de beveiliging, dan de solidariteit, zo kan het uitgangspunt worden samengevat. Maar wat als 
die beveiliging niet functioneert? Of wanneer elk land bij het beschermen van ‘zijn’ grenzen alleen aan zichzelf denkt? Dit is precies het probleem dat aan de basis ligt van de nieuwe crisis. Als Italië zijn havens sluit, en Duitsland zijn grenzen, dan ontstaat algauw weer dat boemerangeffect dat al in 2015 nauwelijks beheersbaar was. 
Dan worden vluchtelingen van land 
tot land ‘doorgegeven’ tot ze hun doel bereikt hebben. Met het beslissende verschil dat Duitsland nu niet meer beschikbaar is als eindbestemming, 
en Frankrijk blijkbaar ook niet.

Kanselier Merkel mikt daarom – net als in 2015 – op een ‘Europese oplossing’. Indertijd hoopte ze op een ‘coalitie van bereidwilligen’, die echter ondanks meerdere crisisvergaderingen niet tot stand kwam. Hoe een ‘Europese oplossing’ er nu uit zou kunnen zien, is een raadsel.

De Bulgaarse voorzitter van de Raad stelde ten slotte een drieledig compromismodel voor, dat bij een bijzonder grote toestroom van vluchtelingen voorziet in een verplichte herverdeling. De helft van alle toegewezen asielzoekers zou een land dan nog door andere bijdragen – bijvoorbeeld extra betalingen – kunnen afwentelen. Maar zelfs dit compromis heeft het bij de laatste vergadering van ministers van 
Binnenlandse Zaken niet gehaald.

Bulgarije zou het probleem nu mogen doorschuiven naar Oostenrijk, dat in juli het voorzitterschap overneemt. Bondskanselier Kurz spreekt ook weer van een ‘coalitie van bereidwilligen’. Maar deze keer gaat het niet meer – zoals dat in 2015 nog wel het geval was – om een opname van de vluchtelingen binnen de EU, maar om vluchtelingen van buitenaf, bijvoorbeeld uit Noord-Afrika. En over een vluchtelingenquotum spreekt hij al helemaal niet meer. De solidariteit is weg – 
daar wordt gewoon niet meer over gesproken. Een overeenkomst lijkt op het ogenblik alleen nog mogelijk tussen hardliners. Ze kunnen echter ook een tegenreactie oproepen. Dat hoopt men althans in Brussel. Als Merkel het eens wordt met Seehofer en Macron zijn harde houding wat versoepelt en eindelijk ook vluchtelingen uit Italië opneemt, zou er toch nog beweging kunnen komen in de vastgelopen 
fronten. Maar veel meer dan een vage hoop is het niet.

Auteur: Eric Bonse
Vertaler: Piet Meeuse

Cicero
Duitsland | maandblad | oplage 88.000

Net als de Cicero die de Romeinse republiek wilde redden, draait dit culturele maandblad om de macht der ideeën. Cicero is in 2004 opgericht en profileert zich als de Duitse tegenhanger van The New Yorker. Vooraanstaande persoonlijkheden en politici schrijven 
in het blad.