Vrienden maken 
zit Rutte in het bloed

Angela Merkel mag dan het deksel op de kist van Emmanuel Macrons hervormingsplan van de EU hebben gedaan, Mark Rutte heeft het graf gegraven. Voordat de bondskanselier zei dat Frankrijk (en de rest van de eurozone) ieder sprankje hoop kon laten varen dat Duitsland een grote sprong voorwaarts zou doen op het gebied van de integratie van de eurozone, zette Rutte al de aanval in tegen deze verdere integratie. Hij 
heeft een groep gelijkgestemde kleine landen om zich heen verzameld die genoeg hebben van maatregelen 
die hen dwingen om meer van hun belastingbetalers te vragen. En als een van de langstzittende staatsmannen van de EU heeft Rutte het voortouw genomen.

Nadat hij de populistische golf succes-vol had weten te breken door bij de nationale verkiezingen van begin vorig jaar zijn uiterst rechtse uitdager Geert Wilders te verslaan, heeft Rutte (51) zich opgeworpen als de voornaamste liberale stem in de Europese Raad en 
is hij de belangrijkste kandidaat om Donald Tusk op te volgen als voorzitter van deze raad.

Omdat het Verenigd Koninkrijk de EU gaat verlaten, heeft de Nederlandse leidsman – premier sinds 2010 – op korte termijn dringend behoefte aan bondgenoten. Met de Brexit raakt Nederland een partner kwijt waarop het lang heeft kunnen steunen bij 
het uitdragen van een visie voor de EU die gericht was op de vrije handel, een liberale markt en een fiscaal streng beleid.

EU naar Nederlandse smaak

Ruttes oplossing: een verbond smeden met Ierland, Zweden, Denemarken, Finland, Estland, Letland en Litouwen, als tegenkracht voor de Fransen en de Duitsers. Commentatoren bedachten enthousiast allerlei namen voor deze door de Nederlanders geleide alliantie: de Hanze 2.0, De Noordzee-alliantie, 
de Bende van Acht, de landen die 
niet bezet zijn door de Romeinen, Mark Rutte en de Zeven Dwergen, 
de bierdrinkers (tegenover de wijn-drinkers van het zuiden). ‘Het is in 
de Nederlandse politiek bijna een 
theologische kwestie om niet meer geld uit te geven aan de Europese Unie,’ aldus Rem Korteweg van het Nederlandse Instituut Clingendael. ‘We investeren in nieuwe coalities en dat moeten we doen vanwege de Brexit.’

De aanval van Rutte & co op Macrons plan voor verdere integratie van de eurozone begon in maart, toen ze een brief opstelden waarin ze argumenten aandroegen tegen enkele van de 
ambitieuzere hervormingsplannen van de Franse president, zoals het gezamenlijke eurozonebudget en een EU-minister van Financiën. Dat verzet kreeg Merkels stilzwijgende steun, zodat Macrons voortvarendheid werd afgeremd. Dit liet ook zien dat Rutte in staat was als tegenwicht te dienen tegen Berlijn en Parijs, door oppositie of steun te bieden om zo de toekomst van de EU naar de Nederlandse smaak in te richten.

Hij legde in maart die smaak uit in een toespraak in Berlijn. Daarin uitte hij 
de wens dat er na de Brexit een kleiner gemeenschappelijk budget komt, dat nationale obligatiehouders gedwongen worden hun verlies te nemen als een land in de eurozone financieel gered moet worden, dat er niet méér 
politieke en economische macht naar Brussel gaat en dat niet langer wordt uitgegaan van de veronderstelling 
dat de EU ‘een trein is die zonder te stoppen doordendert richting het 
federalisme’. ‘We zouden moeten 
toewerken naar een perfectere unie, niet naar een nog hechtere,’ aldus Rutte.

De Nederlanders willen ook een 
harmonieuzere EU. Ver voordat de populistische regering van Italië haar bezorgdheid uitte, waren zelfs de meest EU-gezinde Nederlandse politici al bang dat de unie te haastig Bulgarije en Roemenië had toegestaan om zich bij haar aan te sluiten. Ook het feit dat de onafhankelijke rechtspraak in Polen en Hongarije wordt bedreigd, heeft tot de nodige bezorgdheid geleid.

‘Langzaam ontwikkelt zich een groep landen binnen de EU die zich niet aan de regels houdt,’ zegt Pieter Omtzigt, parlementslid van het CDA, dat nu in 
de regeringscoalitie zit met de VVD. ‘Dat ondermijnt de hele EU als project, en zo kunnen we de Nederlanders moeilijk warm maken voor deze unie.’

Verschuivingen in de geografie van 
de EU vormen ook een reden tot 
ontevredenheid. Met Engeland als lid lag Nederland op een ideale plek – zowel fysiek als ideologisch – tussen 
de grootmachten Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. ‘Toen de EU begon en Engeland en Ierland erbij kwamen, had Nederland een centrale positie in de unie,’ legt Omtzigt uit. ‘Nu komt het land aan de buitenkant van de EU te liggen. Een van onze drie buren is geen lid, de EU ligt ten zuiden en oosten van ons en we bevinden ons niet meer in het centrum ervan. De EU is voor ons dus minder aantrekkelijk geworden.’

Nederland gaat prat op zijn strikte 
fiscale beleid, in tegenstelling tot dat van de volgens hen verkwistende mediterrane landen. Die mening werd tijdens de eurocrisis versterkt, wat onder meer bleek uit indiscrete opmerkingen van Nederlandse politici. ‘Je kunt niet al je geld uitgeven aan drank en vrouwen, en dan om steun vragen,’ zei toenmalig voorzitter van de Eurogroep Jeroen Dijsselbloem in 2017. Zijn opmerking mag in Zuid-Europa dan voor ophef hebben gezorgd, ze gaf wel een algemeen gevoelen weer dat leeft onder de Nederlandse kiezers.

‘Europa is niet slecht, maar het moet wel eerlijk verdeeld worden,’ zegt Andre Scholte (51), een dakwerker uit Groningen. ‘Italië en Griekenland houden zich niet aan de regels. Waarom zou ik 
werken tot mijn vijfenzeventigste als zij op hun veertigste met pensioen gaan? Ik werk al 25 jaar in de bouw. Mijn rug is kapot. maar ik moet elke dag naar het arbeidsbureau,’ vertelt Scholte. ‘Mensen die op de populisten stemmen zijn sukkels, die bieden geen echte oplossingen. Maar als wij geld geven aan Spanje, waardoor zij fantastische voetbalteams kunnen hebben en al onze beste spelers opkopen, vraag je jezelf toch wel af: waarom doen we dit?’

‘Man met twee tongen’

Na de Brexit verzwakte in Nederland de roep van een populistische minderheid om een referendum over het 
EU-lidmaatschap. Maar het sentiment leeft nog wel. Volgens een recente 
opiniepeiling beschouwt ruim twee op de tien Nederlanders de EU als negatief. Uit een onderzoek van het Pew Research Center blijkt dat een vergelijkbaar aantal vindt dat Nederland 
uit de EU moet stappen, terwijl 42 
procent een referendum wil.

Voor Rutte ligt er wel een uitdaging: hoe houdt hij in eigen land een flinterdunne meerderheid bij elkaar en maakt hij de invloed van zijn land op het internationale podium zo groot mogelijk? ‘Mark Ruttes positie met betrekking tot de EU is een beetje als een man die met twee tongen spreekt,’ zegt Ton Elias, een voormalig parlementslid. ‘Hij is absoluut overtuigd van onze positie in Europa, maar hij heeft een heel nauwkeurige politieke antenne voor wat er in het land leeft. Dat maakt van hem een man die onder zijn collega’s in Europa als voorstander van de EU wordt gezien en in het Nederlandse parlement als tegenstander.’

Ruttes strategie is om internationaal hetzelfde te doen als in zijn eigen land: coalities vormen van onwaarschijnlijke partners en die tevreden houden. Zijn eerste regering was mede gebaseerd op de steun van de anti-immigratiestokebrand Wilders, de regering daarna was een coalitie van rechts en links. Nu regeert hij met vier partijen – een 
zelfs naar Nederlandse maatstaven onhandig groot aantal – in een coalitie met onder andere D66, een liberale partij vernoemd naar het radicaal 
progressieve jaar waarin ze werd opgericht, en de maatschappelijk uiterst conservatieve ChristenUnie. Ruttes grote kracht is dat hij een kordate ondernemersmentaliteit weet te 
combineren met een innemende hartelijkheid; onlangs kreeg hij applaus van schoonmakers in het parlementsgebouw toen hij zelf de koffie opdweilde die hij op de vloer had gemorst.

Er is een keerzijde aan het vriendelijke gezicht: Rutte staat bekend om zijn woedeaanvallen, maar hij blijft nooit lang kwaad

Rutte komt uit een gezin dat vele 
tragedies te verwerken heeft gehad. Zijn vader Izaäk heeft lang in Indonesië gewoond, een voormalige Nederlandse kolonie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat hij geïnterneerd in een Japans werkkamp; zijn vrouw, moeder van Marks drie oudere zussen, overleefde dat niet. Izaäk bouwde zijn leven in Indonesië weer op, hertrouwde met de jongere zuster van zijn eerste vrouw en kreeg nog drie kinderen. Maar weer sloeg het noodlot toe: in 
een golf van nationalistisch sentiment werden Nederlandse ondernemingen geconfisqueerd en werden Nederlanders het land uitgezet. Het gezin Rutte kwam berooid in Nederland aan en begon een nieuw leven in Den Haag.

Mark was een nakomertje, enkele van zijn zussen waren tientallen jaren ouder dan hij. De dood van zijn oudere broer, die aan aids overleed toen 
Mark nog een jongeman was, heeft hem enorm beïnvloed. ‘Zijn dood heeft mijn kijk op het leven veranderd,’ 
vertelde Rutte in 2006. ‘Ik besefte 
dat je maar één keer leeft. Er is geen generale repetitie, er is maar één 
uitvoering… Daar komt mijn grote gedrevenheid vandaan.’

Tijdens zijn studie was hij voorzitter van de JOVD, de jongerenorganisatie van de VVD, waarna hij personeels-manager werd bij Unilever. In 2002 werd hij uit de poule van VVD-talenten geplukt om staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te worden. Binnen vier jaar was hij partijleider. 
En binnen nog eens vier jaar was hij premier.

Als man van vaste gewoonten woont hij nog steeds in de lommerrijke wijk waarin hij is opgegroeid. Op een plaatselijke middelbare school geeft hij 
lessen maatschappijleer. Ieder jaar gaat hij met dezelfde groep vrienden op vakantie naar dezelfde bestemming. Hij is niet getrouwd en heeft voor zover bekend ook nooit een relatie gehad. ‘Het is een van de meest besproken onderwerpen in Den Haag. Niemand weet het echt,’ vertelt Sheila Sitalsing, die een biografie over de premier heeft geschreven. Volgens Rutte zelf is hij hetero en gelukkig als vrijgezel, en heeft hij gewoon geen tijd voor een relatie.

Waar Rutte wel tijd voor heeft, zijn politieke relaties. Die knoopt hij snel aan en hij onderhoudt ze goed; hij loopt altijd enthousiast op een oude kennis af om die enthousiast te begroeten, geeft zijn telefoonnummer aan andere regeringsleiders en moedigt ze aan om hem voor het begin van een top te bellen om even bij te kletsen.

Een van die gesprekken aan de zijlijn van een vergadering van de Europese Raad vorig jaar liep uit op een Noord-Europese minitop, waarvoor Rutte de toenmalige premier van Ierland Enda Kenny en Lars Løkke Rasmussen van Denemarken uitnodigde in Den Haag. Hij is bezig die alliantie uit te breiden. Nederlandse ambtenaren reizen op en neer naar Praag en Scandinavische landen, terwijl Ruttes eetafspraken met Macron als bewijs worden gezien van zijn hervonden prestige.

Er is een keerzijde aan het vriendelijke gezicht: Rutte staat bekend om zijn woedeaanvallen, maar hij blijft nooit lang kwaad. ‘Hij is veel harder dan iedereen denkt,’ zegt Elias. ‘Hij is heel vriendelijk, maar onder die vriendelijke buitenkant zit beton. Hij kan ook meedogenloos zijn.’

Eén ding is zeker: voor Nederland staat er veel op het spel. Toen uit Italië het nieuws kwam dat de aantredende populistische regering de Europese Centrale Bank wellicht om kwijtschelding zou vragen van een schuld van 250 miljard euro, zorgde dat voor 
hevige opschudding in Den Haag 
(ook al werd dat idee snel afgezwakt 
in Rome). Een Nederlandse parlementariër omschreef het als ‘een openlijke oorlogsverklaring aan de EU’.

Rutte leek kalm, maar bronnen uit de omgeving van de regering zeggen dat hij zeer geschokt was door het nieuws. ‘Bovenal maakt hij zich 
zorgen om de euro,’ vertelt een ambtenaar die ingevoerd is in de EU-strategie van de premier. ‘De angst dat de euro in gevaar komt, is heel reëel. Als de EU een club wordt waarin de rijkere landen steeds de kleinere landen 
moeten redden, valt in Nederland 
de steun voor de unie weg.’

‘Om het te dramatiseren: dat zijn de problemen van deze tijd,’ aldus de ambtenaar. ‘Ofwel we zijn in staat de problemen met de migratie en de geopolitieke verschuivingen buiten Europa het hoofd bieden en de onvrede binnen de EU weg te nemen, of de westerse samenleving stort in elkaar en Nederland dus ook.’

Het antwoord van Rutte? Doorgaan met vrienden maken. ‘Dat zit hem in het bloed,’ zegt Elias, de voormalige parlementariër. ‘Hij zal het onmogelijke proberen,’ voegt hij eraan toe. ‘En soms lukt hem dat.’

Auteur: Naomi O’Leary
Vertaler: Paul Bruijn

Politico
België | www.politico.eu

Europees broertje van de Amerikaanse politieke website, sinds 2015 actief in Brussel. 
Valt op door goede verslaggeving en scherpe profielen. Heeft ook 
een bescheiden printeditie.