Vrij zijn of losraken van alle verleidingen die op ons afkomen is een voorrecht geworden van de mensen die het kunnen betalen. ‘Er is een nieuw soort luxe ontstaan: vrij zijn van verlangens,’ schrijft Observer-columnist Martha Gill.
Keuze uit het archief
Wanneer het eind van het jaar in zicht komt, zijn er mensen die nadenken wat ze volgend jaar beter gaan doen of waar ze mee willen stoppen. Vaak moet achteraf geconstateerd worden dat de goede voornemens voor het nieuwe jaar niet zijn nagekomen.
Deze column van The Guardian laat zien waarom het zo moeilijk is om slechte gewoontes los te laten: heel de economie is erop ingericht om ons te verleiden tot het kopen van van alles en nog wat. Wie van verslavingen af wil komen, heeft niet zozeer wilskracht als wel veel geld nodig, betoogt columnist Martha Gill.
Het zijn echt welvaartsziekten, deze moderne kwalen. Verslaving aan sociale media, gamestoornissen, dwangmatig te veel suiker en bewerkte troep eten: het zijn producten van een maatschappij met meer dan genoeg eten, vrije tijd en verveling, en zonder de spanning van leven of dood die onze voorouders bezighield.
We kunnen onze toenemende verslavingsproblemen misschien zien als een gezellige parasiet, maar het verontrustende feit is dat een groot deel van de economie nu draait op verslaving.
Het pad van de prikkels is gemakkelijk te volgen: een verslaafde klant is een betrouwbare klant; en waarom zou je genoegen nemen met alleen de consumptie van je product, als je in plaats daarvan ook voor overconsumptie kunt zorgen? Hoogleraar David Courtwright noemt dit ‘limbisch kapitalisme’, naar het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor de verwerking van emoties. Wereldwijde industrieën, zegt hij, beginnen zich hierop te richten.
Reguleren
In Groot-Brittannië zijn we eindelijk bezig met het reguleren van een aantal van de oudere ondeugden, zoals nicotine en alcohol. Dat is al moeilijk genoeg geweest – grote industrieën en miljoenen verslaafden hebben zich er decennialang fel tegen verzet. Maar er komen veel nieuwe ondeugden voor in de plaats. Voedingsmiddelenbedrijven maken optimaal gebruik van de verslavende eigenschappen van hun producten: ultrabewerkt voedsel, waarvan gedacht wordt dat het dwangmatig eten stimuleert, is nu goed voor twee derde van de calorie-inname van Britse jongeren. Gokverslaving neemt een hoge vlucht. We horen minder over workaholics dan vroeger, maar dat is misschien alleen maar omdat hun aandoening zo gewoon is; in plaats daarvan horen we over burn-out: het eindresultaat.
En dan zijn er natuurlijk nog de smartphones, die ons leren hunkeren naar de volgende ping die meldt dat er een bericht binnenkomt, of naar een oplichtende retweet. Die apparaten koppelen ons op hun beurt aan de duizenden verslavende producten die de grootste techbedrijven ter wereld uit de grond stampen. Er zijn gokapps, gameapps en one-click shopping-apps – zelfs het aantal mensen dat verslaafd is aan fitnessapps neemt toe. En dan zijn er natuurlijk ook nog de sociale media, waaraan bijna de helft van de Britse tieners verslaafd is.
Ondertussen staat Ozempic vooral bekend als een ‘Hollywoodfenomeen’, dat alleen beschikbaar is voor de rijken
Maar boven deze onvermijdelijke nachtmerrie van dwangmatig werken, dwangmatig eten en dwangmatig klikken hangt een ander soort van leven. Sommigen weten met geld een uitweg uit hun verslaving te vinden, terug naar de ouderwetse realiteit. Terwijl de moderne wereld zich ons limbisch systeem binnenvreet, ontstaat er een nieuw soort luxe: vrij zijn van verlangens.
Het ultieme voorbeeld is misschien wel de snelle groei van het geneesmiddel semaglutide (dat oorspronkelijk werd ontwikkeld voor de behandeling van diabetes). Het wordt behalve bij diabetes ook gebruikt om af te vallen, maar naarmate het aan populariteit wint, beginnen artsen en patiënten iets anders op te merken: semaglutide lijkt ook het verlangen naar alcohol, nicotine en opioïden te verminderen, en misschien zelfs de hang naar dwangmatig gokken en onlinewinkelen.
Het lijkt niet in te werken op het spijsverteringsstelsel, maar op het verlangen zelf.
Voor wie semaglutide gebruikt, lonkt dus een alternatieve realiteit. Het is moeilijk om het je voor te stellen: een smartphone hebben maar die niet steeds te hoeven checken, een bus Pringles wegzetten voordat hij leeg is. Want dit is de grootste uitdaging van het moderne leven: zelfbeheersing betrachten tegenover verslavende producten. En ook hier zie je een klassenkloof ontstaan. Natuurlijk zou niet iedereen semaglutide moeten gebruiken – de bijwerkingen worden nog onderzocht – maar de meeste mensen kunnen het zich toch niet veroorloven. Ondertussen staat Ozempic vooral bekend als een ‘Hollywoodfenomeen’, dat alleen beschikbaar is voor de rijken.
Kloof
De inkomenskloof is er ook als het gaat om het weerstaan van onlineverslavingen. Nu tijd zonder scherm voor je neus een schaars goed wordt, verdienen sommige bedrijven er geld mee in de vorm van digitale detoxweekenden of opvallend dure dumbphones. Net als scholen. In september begon een privéschool in Cambridge zichzelf te promoten als de eerste ‘schermvrije school’ in Groot-Brittannië. Deze zomer kondigde privéschool Eton aan smartphones te gaan verbieden en nieuwe leerlingen in plaats daarvan Nokia’s te geven. Ondertussen zitten kinderen uit gezinnen met een laag inkomen gemiddeld twee uur per dag meer op hun telefoon dan hun rijkere leeftijdsgenoten.
Daarbij komt nog het feit dat geld je beschermt tegen allerlei omstandigheden die verslaving in de hand werken. Junkfood is het aantrekkelijkst als je niet de tijd, het geld of de emotionele energie hebt om op zoek te gaan naar gezonde alternatieven: om makkelijk klanten te lokken duiken fastfoodtenten dan ook vaak op in achterstandswijken. Hetzelfde geldt voor wedkantoren. Naast de eindeloos lange wachtlijsten bij de NHS [de openbare gezondheidszorg in Groot-Brittannië] voor therapie of om af te kicken kan een verslavingsbehandeling ook onbetaalbaar worden. We doen soms alsof het weerstaan van gokken, sociale media, zoete lekkernijen en emotioneel shoppen vooral een kwestie van wilskracht is – alsof de economie er niet op gebouwd zou zijn om ons deze dingen op te dringen. In werkelijkheid is het een voorrecht aan het worden dat maar weinigen zich kunnen veroorloven.
