De Sloveense filosoof Slavoj Zizek is een psychoanalyticus voor ons tijdsgewricht. Zo heeft hij begrip voor het wantrouwen van coronasceptici en antivaxers, maar hij ziet ook een duistere tendens. ‘Zijn coronaontkennende complottheorieën niet vaag verwant aan antisemitische theorieën?’
Wij zijn getuige van een geleidelijk verval van wat Jacques Lacan ‘de grote Ander’ noemde, de gedeelde ruimte van publieke waarden waarin alleen onze verschillen en identiteiten kunnen gedijen. Dit verschijnsel wordt vaak ten onrechte gekenmerkt als het ‘tijdperk van de post-waarheid’. Progressief verzet tegen vaccinatie uit naam van de mensenrechten doet je terugverlangen naar het ‘democratisch socialisme’ van Lenin (vrije democratische discussie, maar als er eenmaal een beslissing is genomen moet iedereen zich daaraan houden). We moeten dit democratisch socialisme vanuit het oogpunt van de Verlichtingsformule van Kant bezien: niet ‘Gehoorzaam niet, denk vrij!’, maar ‘Denk vrij, maak je gedachten openbaar en gehoorzaam!’ Hetzelfde geldt voor vaccintwijfelaars: discussieer, publiceer je twijfels maar gehoorzaam de regels wanneer de overheid die eenmaal oplegt. Zonder zo’n praktische consensus zullen we langzaam afglijden naar een maatschappij die uit tribale facties bestaat.
Vrijheid
Hier zien we duidelijk de link tussen individuele vrijheid en sociale cohesie. De vrijheid om te kiezen tussen je laten vaccineren of niet is natuurlijk een formeel soort vrijheid: maar door vaccinatie daadwerkelijk te verwerpen beperk ik niet alleen mijn eigen feitelijke vrijheid maar ook die van anderen. Me laten vaccineren binnen een gemeenschap betekent dat ik een veel minder grote bedreiging ben voor anderen (zoals anderen dat voor mij zijn), zodat ik veel meer sociale vrijheid geniet om me op de gebruikelijke manier met anderen te mengen. Mijn vrijheid bestaat alleen feitelijk wanneer ze binnen een bepaalde sociale ruimte onderhevig is aan regels en verboden. Ik kan vrijelijk over een drukke straat lopen omdat ik er redelijk zeker van kan zijn dat anderen in de straat zich beschaafd tegenover mij zullen gedragen, zullen worden gestraft als ze me aanvallen, als ze me beledigen et cetera, en voor vaccinatie geldt precies hetzelfde. We kunnen ongetwijfeld proberen de regels van het dagelijks leven te veranderen, zoals er ook situaties zijn waarin deze regels minder streng of juist strenger kunnen worden toegepast (zoals in het geval van een pandemie); maar onze vrijheid staat of valt met een complex van regels.
Daarin schuilt het hegeliaanse verschil tussen abstracte en concrete vrijheid: in een concrete leefwereld verkeert abstracte vrijheid in haar tegendeel, omdat ze de feitelijke uitoefening van onze vrijheid beperkt. Laten we de vrijheid om met anderen te spreken en te communiceren als voorbeeld nemen. Die vrijheid is me alleen maar gegeven als ik gehoorzaam aan de algemeen aanvaarde regels van de taal (met al hun ambiguïteiten, waaronder de ongeschreven regels van verkapte mededelingen). De taal die wij spreken is niet ideologisch neutraal; ze belichaamt veel vooroordelen en maakt het ons onmogelijk bepaalde ongebruikelijke gedachten helder te formuleren.
Lees ook:
De disintegratie van de publieke ruimte is het ergst in de VS en kan mooi worden geïllustreerd aan de hand van een alledaags cultuurdetail. In Europa wordt de begane grond van een gebouw aangeduid als 0, zodat de verdieping daarboven de eerste verdieping is, terwijl in de VS de eerste verdieping zich op straatniveau bevindt. Amerikanen beginnen dus te tellen bij 1, terwijl Europeanen weten dat 1 al een vervanger is voor 0. Of, om in meer historische termen te spreken, Europeanen beseffen dat voordat je begint te tellen er een traditionele ‘grond’ moet zijn, een grond die altijd al een gegeven is en als zodanig niet kan worden meegeteld, terwijl de VS, een land zonder echte premoderne historische traditie, zo’n grond ontbeert. Daar begint alles meteen met de vrijheid op grond van zelfwetgeving: het verleden wordt uitgewist of naar Europa getransponeerd. Misschien moeten we toch maar eens beginnen de les van Europa ter harte te nemen en leren tellen vanaf 0…
Het probleem is alleen dat 0 nooit neutraal is; het is de gedeelde ruimte van de ideologische hegemonie die wordt doorkruist door inherente tegenstellingen en inconsistenties. Zelfs de ‘post-waarheidsruimte’ van geruchten is nog steeds een vorm van de grote Ander, die alleen verschilt van de grote Ander van de waardige openbare ruimte. Dus we moeten onze bewering specifieker en preciezer formuleren: het ontkennen van de begane grond versluiert een nog sterkere vorm van de grote Ander.
Marxistische coronascepsis
De meest consequente pleitbezorger van de marxistische coronascepsis is Fabio Vighi, die betoogt dat als we de puntjes aaneenvoegen die naar voren komen uit een nauwkeurige analyse van de financiële achtergrond van de pandemie, we ‘misschien wel een duidelijke verhaallijn zien ontstaan: lockdowns en het wereldwijd opschorten van economische transacties waren bedoeld om 1) de Amerikaanse centrale bank de gelegenheid te geven de kwijnende financiële markten te overspoelen met pas gedrukt geld en daarmee hyperinflatie af te wenden, en 2) massale vaccinatieprogramma’s en gezondheidspaspoorten te lanceren als pijlers van een neofeodaal regime van kapitaalvermeerdering. (…) Het gangbare verhaal zou daarom moeten worden omgedraaid: de aandelenmarkt is niet ingestort (in maart 2020) omdat er lockdowns moesten worden ingevoerd; er moesten juist lockdowns worden ingevoerd omdat de financiële markten instortten. (…) SARS-Cov-2 is de naam van een speciaal wapen voor psychologische oorlogsvoering dat is ingezet op het moment dat dat het hardst nodig was. (…) Het doel van het massaal bijdrukken was het dichten van rampzalige liquiditeitsgaten. Het meeste van dit “toverboomgeld” wordt nog achter de hand gehouden in het schaduwbanksysteem, de effectenbeurzen en diverse virtuele valutasystemen die uitdrukkelijk niet voor besteding of investering zijn bedoeld. Hun enige functie is het verschaffen van goedkope leningen voor financiële speculatie. Dit is wat Marx “fictief kapitaal” noemde, dat zich blijft uitbreiden in een komeetbaan die inmiddels volstrekt onafhankelijk is van economische cycli op de grond. Het komt erop neer dat al dit geld niet in de reële economie terecht mag komen, omdat die anders oververhit zou raken, met hyperinflatie als gevolg.’
Kortom, het komt niet door de pandemie dat het kapitalistische stelsel in een noodtoestand verkeert; het is het wereldwijde kapitalisme zelf dat een noodtoestand nodig had om een veel funestere crisis te bestrijden dan die van 2008, en als welkom excuus voor die noodtoestand werd de pandemie gefabriceerd. In plaats van het kapitalisme alleen maar te confronteren met zijn rampzalige beperkingen, kunnen en zullen ecologische crises ook worden gebruikt als een wetenschappelijk onderbouwde manier om de bevolking in het gareel te houden en te controleren. ‘Groen kapitalisme’ is niet alleen een humanitair masker van de wereldorde, het biedt het grootkapitaal van multinationals ook de mogelijkheid het kleine kapitaal naar zijn pijpen te laten dansen.
Lees ook:
Vighi weegt de complexiteit van de situatie mee: de belangen van farmaceutische bedrijven, de manier waarop deskundige ‘wetenschappelijke’ inzichten die antipandemiemaatregelen rechtvaardigen nieuwe vormen van sociale controle en regulering consolideren, die op hun beurt de bevolking in het gareel houden et cetera. Zijn betoog bevat veel heldere inzichten en de vooronderstelling die ten grondslag ligt aan zijn economische analyse slaat de spijker op zijn kop. Zoals Yanis Varoufakis al heeft opgemerkt, was een idiote gebeurtenis in de herfst van 2020 een belangrijke aanwijzing voor de nieuwe fase die het kapitalisme was ingegaan: op dezelfde dag dat in zowel de VS als het VK het bnp spectaculair kelderde, in een mate die vergelijkbaar was met die van de Grote Recessie, gingen de aandelenkoersen door het plafond. Kortom, hoewel de ‘reële’ economie stagneert of zelfs krimpt, laten de effectenbeurzen zien dat fictief kapitaal zich in zijn eigen baan beweegt, losgekoppeld van de ‘reële’ economie. Hier gingen financiële maatregelen die door de pandemie werden gerechtvaardigd een partijtje meeblazen: zij draaiden de traditionele keynesiaanse procedure in zekere zin om, in zoverre dat ze niet tot doel hadden de ‘reële’ economie te helpen, maar om enorme geldbedragen in de financiële wereld te pompen (om een financiële ineenstorting zoals die van 2008 te voorkomen) en er ondertussen op toe te zien dat het meeste van dit geld niet in de reële economie zou vloeien (wat hyperinflatie zou kunnen veroorzaken).
Neoliberale agenda
De momenten van economische groei tijdens de pandemie zijn ook een voorbeeld van wat linkse economen de ‘paradox van Lauderdale’ noemen: individueel privévermogen neemt toe ten koste van het gemeenschappelijk bezit. Het kostbaarste bezit van een samenleving bestaat uit zaken die vrij verkrijgbaar zijn, zoals water of lucht, maar die tellen niet als waarden die je rijk maken. Als water gemakkelijk verkrijgbaar is, wordt niemand er rijk van; als de toevoer in handen is van privébedrijven, worden de eigenaars van die bedrijven rijk. Dus als je rijkdom in de technische zin definieert, als iets wat wordt belichaamd door bezit, is een samenleving waarin je voor water betaalt rijker omdat vrij verkrijgbaar water niet als bezit telt. Dit voorbeeld is des te actueler nu de privatisering van water op de neoliberale agenda staat: de eigenaars van bedrijven die water leveren worden rijker, terwijl de massa die water nodig heeft armer wordt… Hetzelfde geldt voor lucht: als wij, als gevolg van de toenemende luchtvervuiling, zuurstof nodig hebben om normaal te kunnen ademhalen, zal onze samenleving daar in formele zin veel rijker van worden en zal er een nieuwe winstgevende bedrijfstak ontstaan. Geldt datzelfde niet ook voor de pandemie? De farmaceutische industrie heeft haar productie enorm zien toenemen, niet alleen dankzij vaccins maar ook dankzij maskers, medische instrumenten et cetera, die formeel voor economische groei zorgen, ook al maken ze mensen feitelijk armer. En je kunt er zeker van zijn dat de opwarming van de aarde voor nog meer van zulke ‘economische groei’ zal zorgen.
Ja, de maatregelen die ons worden opgelegd zijn beïnvloed, maar ze zijn het enige wat we hebben
Ik heb dus veel waardering voor het werk van Vighi, maar wat ik problematisch vind is zijn omgekeerde causaliteit. Zoals we in de hierboven geciteerde passages kunnen zien, volgt hij niet het ‘officiële’ verhaal, dat inhoudt dat de pandemie tot lockdowns en andere gezondheidsmaatregelen leidt, maar noemt hij de behoeften van het kapitaal de bepalende factor die de pandemie gebruikt (of volgens sommige van zijn formuleringen zelfs regelrecht creëert) om lockdownmaatregelen te rechtvaardigen. Vooral wanneer hij ecologische crises toevoegt aan de elementen die lockdowns rechtvaardigen, denk ik dat hij te hard van stapel loopt. De pandemie is geen verzinsel of een overdrijving van het gevaar dat door een bepaalde griepvariant wordt veroorzaakt; dat gevaar is reëel, en er moeten maatregelen tegen worden genomen. De wetenschap die het onderzoekt is geen wetenschap tussen aanhalingstekens, maar echte wetenschap. Wetenschap en de maatregelen die door zorgautoriteiten worden voorgesteld worden natuurlijk beïnvloed door bedrijfsbelangen en door de belangen van sociale controle en dominantie, maar daar wringt nu precies de schoen: de enige instanties die wij hebben om een echte dreiging te bestrijden zijn gekidnapt en beïnvloed door de gevestigde orde, wat de situatie zo tragisch maakt. Dus in feite worden we gechanteerd: ja, de maatregelen die ons worden opgelegd zijn beïnvloed, maar ze zijn het enige wat we hebben, en we kunnen ze niet negeren. Wat we niet kunnen doen, is nu juist de stap die impliciet door Vighi wordt bepleit, namelijk onze oren sluiten voor het officiële verhaal, dat noodmaatregelen rechtvaardigt, en het leven van alledag weer oppakken.
Wie zo’n rampzalig bijproduct van het kapitalisme als een onderdeel van een allesomvattend plan beschouwt, waagt zich op een paranoïde pad. Hij vooronderstelt dat China, ondanks al zijn geopolitieke en economische conflicten met het Westen, onderdeel is van hetzelfde kapitalistische megacomplot. Hij vooronderstelt dat de wetenschap in veel verschillende landen gemakkelijk kan worden gemanipuleerd door de gevestigde orde. Vighi’s kritiek op de heersende kijk op de pandemie is overigens niet paranoïde: hoewel hij soms gevaarlijk dicht in de buurt van zo’n stellingname komt, blijft zijn redenering volstrekt rationeel.
Pathologisch
Waarin schuilt dan het verschil tussen complottheorieën en kritisch denken? Hoewel beide beginnen met het wantrouwen van de officiële ideologie, gaan complottheorieën een onzalige stap verder, niet (alleen) in de zin van het manipuleren van feiten, maar ook op een zeer formeel niveau. Denk aan Lacans stelling (waarnaar ik dikwijls verwijs) over jaloezie. Ook al is wat een jaloerse man over zijn vrouw beweert (dat ze met andere mannen naar bed gaat) nog zo waar, zijn jaloezie blijft pathologisch: het pathologische eraan is dat de man wel jaloers moet zijn, omdat hij alleen zo zijn waardigheid, en zelfs zijn identiteit, kan behouden. Volgens dezelfde redenering kun je zeggen dat, ook al zouden de meeste nazibeweringen over Joden waar zijn geweest (ze buiten Duitsers uit, ze verleiden Duitse meisjes) – wat natuurlijk niet zo is – hun antisemitisme nog steeds een pathologisch fenomeen zou zijn (en was), omdat het verbloemt waarom de nazi’s het antisemitisme nodig hadden om hun ideologie overeind te houden. In de ogen van de nazi’s was hun samenleving een organisch Geheel van harmonieuze samenwerking, zodat een indringer van buitenaf nodig was om tweedelingen en tegenstellingen te verklaren. Hetzelfde geldt voor de manier waarop vandaag de dag anti-immigratiepopulisten het ‘probleem’ van de vluchtelingen benaderen: ze doen dat in een sfeer van angst, van de toekomstige strijd tegen de islamisering van Europa, en ze raken verstrikt in een reeks voor de hand liggende absurditeiten.
In haar nog ongepubliceerde manuscript ‘A Short Essay on Conspiracy Theories’ past Alenka Zupančič deze formule op een heldere manier toe op complottheorieën: ‘Ook al bestaan sommige complotten echt, complottheorieën blijven iets pathologisch hebben, een surplusinvestering die niet herleidbaar is tot deze of gene feiten.’ Ze onderscheidt in deze pathologie drie onderling verbonden kenmerken. Ten eerste zijn complottheorieën ‘inherent verbonden met plezier’ – verbonden met wat Lacan jouis-sens noemde, een woordspeling op jouissance (plezier) waaronder zoiets als ‘betekenisplezier’ moet worden verstaan. Coronasceptici beweren graag dat ze alleen maar vrijelijk willen kunnen discussiëren, naar alle kanten willen kunnen luisteren om zo hun eigen mening te vormen, in plaats van de dogma’s voor lief te nemen van de deskundigen en de wetenschap die de gevestigde orde ten dienste staan. Ze beginnen met scepsis, trekken alle officiële theorieën in twijfel, maar dan laten ze deze twijfel (op een bijna magische manier) varen door met een gemeenschappelijke totaalverklaring te komen; en dit overwinnen van de twijfel door een totaalverklaring, de betekenis van alles, verschaft een immens surplusplezier.
Een nieuwe ruimte van solidariteit is gegrondvest op wetenschap en emancipatie
Dit brengt ons bij het tweede kenmerk. De algemene opvatting dat complottheorieën onderdeel zijn van ons relativistische post-waarheidstijdperk, waarin iedere groepering haar eigen subjectieve waarheid propageert, is onjuist; complottheorieën geloven fanatiek in de Waarheid, ze nemen de waarheidscategorie heel serieus. Ze geloven dat de Waarheid bestaat; ze zijn er alleen van overtuigd dat deze waarheid een andere is dan de officiële. Het derde kenmerk (waardoor complottheorieën volstrekt onverenigbaar zijn met het marxisme) is dat deze Waarheid niet alleen een objectief sociaal proces is maar een complot, een samenzwering van een actieve almachtige actor wiens belangrijkste doel het is ons te misleiden, een ‘subject dat wordt geacht (ons) te misleiden’ achter de kennelijke chaos (om nog maar eens een variatie toe te voegen op Lacans begrip ‘subject dat geacht wordt te weten’). Volgens Zupančič is hier sprake van een soort theologie van een boosaardige god.
Alleen in zijn extreme stalinistische versie gedroeg het marxisme zich zo: de vooronderstelling van de stalinistische zuiveringen was dat er één groot reactionair complot bestond dat allen verenigde die tegen de stalinistische partijlijn waren. Maar er verschijnen onmiddellijk barsten in dit bouwwerk: de afgeschafte onzekerheid keert terug, aangezien ‘dogmatische’ complottheorieën in de regel inconsequent zijn en de logica volgen van de door Freud geciteerde grap van de geleende ketel: (1) Ik heb nooit een ketel van jou geleend; (2) Ik heb hem ongeschonden aan je teruggegeven; (3) De ketel was al kapot toen ik hem van je kreeg. Zo’n opsomming van inconsequente argumenten bevestigt door middel van ontkenning wat het juist wil ontkennen, namelijk dat ik je je ketel kapot heb teruggegeven. Ook coronasceptici combineren moeiteloos een reeks tegenstrijdige beweringen: er is geen virus dat covid-19 veroorzaakt; dit virus is opzettelijk gecreëerd (om de bevolking te verminderen, om meer controle over mensen te krijgen, om de kapitalistische economie te stimuleren); het is een natuurlijke ziekte die veel milder is dan de media zeggen; vaccins zijn gevaarlijker dan het virus.
Vertrouwen
In deze vreemde paranoïde wereld spreekt Trump de waarheid, terwijl Greta Thunberg een handlanger is van het grootkapitaal. Ik ken persoonlijk mensen die aan covid-19 zijn overleden; ik ken onderzoekers die het virus vanuit verschillende perspectieven analyseren, inclusief het medische, het statistische et cetera; ik ken hun twijfels en beperkingen, die ze eerlijk erkennen en die onderdeel zijn van hun wetenschappelijke benadering. Voor hen is vertrouwen in de wetenschap het absolute tegendeel van dogmatische orthodoxie; het is vertrouwen in een voortdurend vorderend onderzoek.
Om al deze redenen denk ik dat het idee van een megacomplot ten dienste van het grootkapitaal oneindig veel ongeloofwaardiger is dan het idee van een pandemie als een incidentele gebeurtenis die handig wordt uitgebuit door de gevestigde orde, maar op een manier die op zichzelf tegenstrijdig is. De pandemie, die onmiskenbaar meer samenwerking en sociale coördinatie vereist, lokt tegelijkertijd een defensieve reactie uit van het kapitaal, een reactie die in tweede instantie komt en een poging is om de schade beperken. Vooral problematisch vind ik het idee dat ook een ecologische dreiging verzonnen zou zijn, of in elk geval overdreven wordt, om het opkomende neofeodale kapitalisme te versterken. De opwarming van de aarde is een traumatische realiteit, die tot socialisering van de economie noopt; de kapitalistische gevestigde orde is voornamelijk geneigd de dreiging te bagatelliseren, en het feit dat daar (op een zeer beperkte manier) handig gebruik van wordt gemaakt door de wereldorde speelt een beperktere, secundaire rol.
Iets anders wat onze aandacht zou moeten trekken is hoe covid-19 begin 2020 opeens tot het belangrijkste thema in onze media explodeerde en alle andere ziekten en zelfs het politieke nieuws naar de achtergrond verdrong, ondanks het feit dat andere ziekten en tegenslagen veel meer leed en dood veroorzaakten. Momenteel zijn de besmettingscijfers nog steeds zeer hoog, maar zijn er minder lockdowns en andere defensieve maatregelen. Een voorbeeld hiervan is het Verenigd Koninkrijk, dat alle beperkingen van het openbare leven heeft afgeschaft en de verantwoordelijkheid naar het individu zelf heeft verlegd. (Zodoende hangt er een prijskaartje aan de vrijheid die de regering haar burgers heeft teruggegeven: ze zijn zelf verantwoordelijk voor besmettingen.) De media noemen dit ‘leren leven met corona’. Volstaat voor deze verandering, die duidelijk geen gelijke tred houdt met de ernst van de pandemie, de verklaring dat de gevestigde orde heeft besloten dat we het normale leven weer tot op zekere hoogte kunnen oppakken omdat de lockdown zijn economische en sociale rol al heeft vervuld, terwijl de sociale controle goed op peil blijft? De vreemde normaliteit die we nu gaan ervaren laat zich veel beter verklaren door middel van massapsychologie: in traumatische situaties strookt de tijdelijkheid van de reactie niet met de realiteit, mensen raken uitgeput door de permanente noodtoestand en vermoeide onverschilligheid begint de overhand te krijgen.
Nieuwe grote Ander
Maar we moeten hier nog een stap verder zetten. Paniek is, net als haar tegendelen vermoeidheid en onverschilligheid, geen categorie van het psychische leven; alle drie kunnen ze zich alleen voordoen (in de vorm die ze momenteel aannemen) als momenten in het sociale veranderingsproces van de status van de grote Ander. Anderhalf jaar geleden waren we in paniek vanwege de disintegratie van de grote Ander die we konden delen en vertrouwen: geen autoriteit was in staat de situatie op een globale cognitieve manier in kaart te brengen. Het belang van deze dimensionale verschuiving in de symbolische representatie werd al veronachtzaamd door Marx: om de pandemie en de opwarming te bestrijden is er een nieuwe grote Ander nodig, een nieuwe ruimte van solidariteit die is gegrondvest op wetenschap en emancipatie.
Bij aanhoudende tegenstellingen en conflicten is het cruciaal om de juiste keus te maken. Om een tijdperk te karakteriseren moet je niet vragen waardoor het verenigd wordt, maar door welke verdeeldheid het wordt gekenmerkt, ‘het verschil dat verschil veroorzaakt’. In het geval van het antisemitisme is dit verband duidelijk: antisemitisme is een verwrongen vorm van antikapitalisme, het ‘naturaliseert’ de kapitalistische woekering en uitbuiting in de figuur van ‘de Jood’, een indringer van buiten die tegenstellingen creëert in het sociale geheel. Maar stel dat hetzelfde geldt voor coronaontkenners en -sceptici? Zijn coronaontkennende complottheorieën niet vaag verwant aan antisemitische theorieën, althans in hun rechtspopulistische versie, terwijl het antikapitalisme verschuift naar het wantrouwen van de wetenschap als dienaar van de gevestigde orde, zowel op financieel, als op bedrijfsmatig als op medisch gebied?
Nee: ik ben zo naïef te accepteren dat het miljoenen mensen zal helpen
Het conflict tussen coronasceptici en voorstanders van maatregelen tegen de pandemie kan daarom niet rechtstreeks worden vertaald in onze fundamentele politieke strijd, zodat zelfs iemand die radicaal links is een keus zal moeten maken. Op 9 september 2021 kondigde president Biden het voornemen aan om van de meeste federale ambtenaren covid-19-vaccinaties te eisen en er bij grote werkgevers op aan te dringen hun werknemers te laten inenten of wekelijks te testen. Deze nieuwe maatregelen gelden voor ongeveer twee derde van alle Amerikaanse werknemers. ‘We hebben geduld gehad,’ zei Biden tegen de tientallen miljoenen Amerikanen die zich niet tegen corona willen laten inenten. ‘Maar ons geduld raakt op, en jullie weigering heeft gevolgen voor ons allemaal.’ Is dit een maatregel die bedoeld is om individuen aan staatscontrole te onderwerpen en de belangen van het grootkapitaal te dienen? Nee: ik ben zo naïef te accepteren dat het miljoenen mensen zal helpen.
We kunnen zien hoe de pandemie en de opwarming van de aarde als materiële uitvloeiselen worden voorgesteld van de mondiale kapitalistische economie. Ja, het kapitalisme heeft de pandemie en de ecologische dreiging veroorzaakt, zij het niet als onderdeel van een schaamteloze tactiek om zijn eigen crisis te overleven, maar als gevolg van zijn inherente tegenstellingen. De beste formulering om coronasceptici te karakteriseren is daarom Lacans les non-dupes errent, ‘de niet-gedupeerden vergissen zich’. Sceptici die het gangbare verhaal van een catastrofe (pandemie, opwarming van de aarde) wantrouwen en er een dieper complot in zien, vergissen zich het meest, omdat ze geen oog hebben voor het feitelijke proces dat eraan vooraf is gegaan. Vighi is dus al te optimistisch: het is niet nodig om pandemieën en catastrofale weersomstandigheden te verzinnen, want die produceert het systeem zelf al.
Lees ook:
