1. Lone wolf met een roedel

Het lijkt erop dat hij een 
klassieke lone wolf was. Voor zover de politie weet, behoorde de man die op 15 maart in twee moskeeën in Christchurch, Nieuw-Zeeland, vijftig gelovigen 
vermoordde en negen mensen levensgevaarlijk verwondde, niet tot een organisatie. De 28-jarige Australiër heeft zelf beweerd dat hij zijn gewelddadige ideeën in zijn eentje heeft 
ontwikkeld, al surfend op het internet en tijdens bezoeken aan Europa. Hij heeft zelf zijn wapens gekocht. 
Niemand had er enig idee van dat hij een bloedbad voorbereidde.

Toch maakt hij deel uit van iets veel groters. De namen en leuzen die op zijn wapens stonden geschreven, zijn bekende kost onder blanke extreem-nationalisten over de hele wereld. Zijn ronkende internetmanifest ‘The Great Replacement’ [De grote vervanging] herhaalde een bekende extreemrechtse complottheorie: dat niet-witte en 
islamitische migranten in westerse landen indringers zijn, bewust 
binnengehaald door de berekenende elite om etnisch Europese bevolkingen te vervangen. Varianten van dit ooit marginale idee zijn nu overal te horen, niet alleen in berichten op sociale media van anonieme gekkies, maar ook in toespraken van gekozen politici, van Hongarije tot Iowa.

Ook in een andere betekenis had deze ‘lone wolf’ een roedel. Aanslagen 
door white supremacists en andere extreemrechtse lieden komen steeds vaker voor. In de VS zijn ze zelfs al talrijker dan aanslagen door islamitische extremisten. Daar werden van de 263 terroristische incidenten in de periode 2010-2017 er 92 gepleegd door extreem-rechtse terroristen, tegen 
38 door jihadisten, schreef The Washington Post op basis van cijfers uit de Global Terrorism Database. In Europa hebben jihadistische moorden nog steeds de overhand, maar het aantal doden als gevolg van extreemrechts terrorisme vertoont er sinds 2010 een stijgende lijn.

De afgelopen zes maanden is er een ware hausse geweest aan extreemrechtse terreuraanslagen. Vorig najaar vermoordde een witte nationalist elf mensen in een synagoge in Pittsburg. Frankrijk onthulde een complot om president Macron te vermoorden en Spanje arresteerde een fascist die van plan was een aanslag op premier Pedro Sánchez te plegen. Duitsland ontdekte een extremistische cel in het leger, 
die naar het schijnt plannen maakte om onder anderen de minister van Buitenlandse Zaken te vermoorden. In februari arresteerde de Amerikaanse FBI een lid van de Coast Guard die beschikte over een wapenarsenaal 
en een dodenlijst met namen van Democratische politici.

Hate crime

Mondiaal gezien is extreemrechts 
terrorisme veel minder dodelijk dan 
de jihadistische variant. Maar het komt wel vaker voor dan de autoriteiten erkennen, volgens Jacob Aasland 
Ravndal van het Noorse Centrum voor Onderzoek naar Extremisme. Juridische definities van terrorisme vereisen vaak dat een aanslag is voorbereid; 
veel extreemrechts geweld is echter spontaan. Zelfs het in brand steken van een asielzoekerscentrum kan worden aangemerkt als een hate crime en niet als terrorisme. Europol, het Europese samenwerkingsverband van politiediensten, schreef slechts 3 procent 
van de terroristische aanslagen in
2017 toe aan extreemrechts. Maar uit Ravndals database van ideologisch gemotiveerde aanslagen blijkt dat 
jihadisten in West-Europa weliswaar meer mensen vermoorden, maar extreem-rechts meer aanslagen pleegt.

Als de dreiging vanuit wit-nationalistische hoek wordt onderschat, komt dat voor een deel doordat de leden daarvan minder de publiciteit zoeken. De schutter in Christchurch en zijn held Anders Breivik, die in 2011 in Noorwegen 77 mensen vermoordde, waren 
uitzonderingen. Zij lieten beiden een manifest achter en probeerden zo veel mogelijk aandacht in de media te krijgen. De moordenaar van Christchurch vertoonde zelfs duidelijke overeenkomsten met goed getrainde jihadistische groepen, zowel wat betreft de opzichtige wreedheid van zijn daden als in zijn hoop dat die de samenleving zouden verscheuren en zo tot nog meer extremisme zouden leiden. 
Islamitische Staat probeert het Westen te provoceren, zodat het moslims gaat vervolgen en zo sympathisanten uit het ‘grijze gebied’ aanzet tot radicalisering. Rechtse extremisten hopen 
misschien ook op een tegenreactie van islamitische kant.

In Turkije heeft president Erdogan de aanslagen in Christchurch aangegrepen als bewijs voor een brede samenzwering tegen Turkije en de islam. Hij citeerde delen uit het manifest van de aanslagpleger, waarin onder andere wordt opgeroepen om de Turken uit Europa 
te verdrijven en Erdogan te vermoorden. De niet bepaald subtiele boodschap van de president is dat alleen hij de Turken kan beschermen tegen het wijdverbreide witte nationalisme.

De meest doorgedraaide verkondigers van dit soort ideeën 
vergelijken immigratie met genocide

De moordenaar van Christchurch hoopte ook dat zijn daad zou leiden 
tot strengere wapenwetten, zodat wapenbezitters in opstand zouden komen. De kans dat er in de VS, zijn aanvankelijke doelwit, strengere 
controle op wapens komt, is klein. 
Premier Jacinda Ardern van Nieuw-Zeeland wil de wapenwetten van haar land wel strenger maken, maar dat 
zal geen burgeroorlog ontketenen. Nieuw-Zeeland is trots op zijn multiculturalisme. Het politieke klimaat is er veel gematigder dan in Australië. Dát, in combinatie met de soepele wapenwetgeving, is misschien wel de reden waarom de Australische schutter voor Nieuw-Zeeland koos. Hij schreef te willen bewijzen dat het nergens veilig is. Moslims in Christchurch hebben elk gevoel van veiligheid verloren. Tofazzal Alam, die de aanslag overleefde, zegt dat hij nu geen moskee binnen durft te gaan, bang is voor grote groepen mensen en ‘zelfs de deur niet meer open durft te doen’.

Toch was het manifest van de schutter van Christchurch geïnspireerd op gebeurtenissen ver weg, in Europa. Hij beweerde dat hij tot de radicaal-rechtse ideologie was bekeerd tijdens een reis naar Frankrijk in 2017, toen hij zag hoe hoog het percentage moslims daar was. Hij versierde zijn kogelwerende vest met een ‘zwarte zon’, een symbool dat verwijst naar een vloermozaïek in het kasteel van nazitopman Heinrich Himmler. Op zijn wapens schreef hij de namen van slachtoffers van jihadistische aanslagen in Stockholm en Parijs. Voor de schietpartijen luisterde hij in zijn auto naar het lied ‘God is een Serviër’, dat in 1993 werd geschreven als steunbetuiging aan Radovan Karadzic, de Bosnisch-Servische leider die is veroordeeld wegens genocide voor zijn rol in de moord op 
achtduizend moslims in Srebrenica in 1995.

Het idee dat moslims en niet-blanken ‘indringers’ zijn, geïmporteerd door een kosmopolitische elite om etnische Europeanen te vervangen, heeft zijn wortels bij denkers van het Franse Nouvelle Droite uit de jaren zeventig, zoals Alain de Benoist en Renaud Camus. Het gaat vaak samen met het idee dat multiculturele samenlevingen niet goed zijn voor diversiteit, maar die juist vernietigen door afzonderlijke culturen en rassen te 
vermengen. De meest doorgedraaide verkondigers van dit soort ideeën 
vergelijken immigratie met genocide. Deze ideeën waren aantrekkelijk voor de antimoslimpolitici die rond de eeuwwisseling in heel Europa opkwamen, met name na de aanslagen van 11 september 2001. Ze inspireerden ook het uiterst rechtse jongerennetwerk Generation Identity. Maar de grote impuls kwam in 2015-2016, toen zo’n twee miljoen asielzoekers, veelal uit het Midden-Oosten, Europa binnenstroomden.

Voor rechts-populisten was dit een geschenk uit de hemel. De Hongaarse premier Viktor Orbán bouwde een 
hek tegen migranten en benoemde zichzelf tot de verdediger van christelijk Europa. Fanatiek verzet tegen 
islamitische immigratie (werkelijk of ingebeeld) is het leitmotiv van rechts-populistische partijen in Duitsland, Polen, Zweden en Italië. Javier Ortega Smith van de nieuwe, uiterst rechtse Spaanse partij Vox, riep afgelopen maand dreigend dat als de Spaanse en Venetiaanse vloten in 1571 niet de Slag bij Lepanto tegen de Ottomanen hadden gewonnen, elk vrouwelijke parlementslid ‘nu een boerka zou dragen’. Volgens Daniel Köhler van het Duitse Instituut voor Onderzoek naar Radicalisering en Deradicalisering is het geen toeval dat extreemrechts geweld tijdens de migratiecrisis sterk toenam, evenals het succes van de uiterst rechtse partijen: ‘Als je denkt dat je je tegen “indringers” moet beschermen, hoe doe je dat dan zonder geweld te gebruiken?’

Ook in de VS is er een verband tussen toenemend extreemrechts geweld en de reguliere politiek. Tussen 2009 en 2018 kwam meer dan driekwart van 
de 313 moorden door extremisten voor rekening van white supremacists. In 2016, het jaar dat Donald Trump tot president werd gekozen, kwamen er 
bij de FBI meer meldingen (127) van antimoslimgeweld binnen dan in enig ander jaar sinds 2001 (93). Dit type aanslagen nam sterk toe 
na de verkiezing van Barack Obama in 2008.

Daryl Johnsons, die zich meer dan vijftien jaar heeft beziggehouden met onderzoek naar rechts-terroristische groepen, onder andere voor het ministerie van Binnenlandse Veiligheid, schreef in 2009 een stuk waarin hij waarschuwde dat de komst van een zwarte man in het Witte Huis kon leiden tot extreemrechts geweld. Hij werd hierover zwaar 
aangevallen door de Conservatieven en vertrok bij het ministerie. Volgens hem heeft dat nu geen deskundigen meer op het gebied van rechts terrorisme. Een woordvoerder van het ministerie sprak dit niet tegen, maar zei in een e-mail dat Binnenlandse 
Veiligheid ‘zich richt op alle vormen van gewelddadig extremisme, met name op die vormen die raciale superioriteit of onverdraagzaamheid propageren’.

Trump heeft de dreiging van rechts-extremisten vaak gebagatelliseerd en noemde hen ‘een klein groepje mensen met zeer, zeer ernstige problemen’. In 2017 maakte zijn regering een eind aan subsidies voor groepen die strijden tegen white supremacy. Peter Singer, deskundige op het gebied van internetveiligheid bij de New America Foundation, werd in dat jaar uitgenodigd om de leden van Trumps nationale veiligheidsstaf toe te spreken. Later vertelde 
hij dat zij het terrorisme van white supremacists afdeden als ‘een politiekwestie’ en ontkenden dat 
het een internationaal verschijnsel is.

Demonstranten bij die manifestatie 
scandeerden: “Joden zullen ons niet vervangen”

In werkelijkheid worden de banden tussen extreemrechtse groeperingen in de VS en Europa steeds hechter. Europese Generation Identity-groepen hebben banden met Identity Evropa, een van de Amerikaanse extreemrechtse organisaties die in 2017 een ‘Unite the Right’-manifestatie organiseerden in Charlottesville, Virginia, waarbij een witte nationalist met zijn auto op een menigte inreed en een tegendemonstrant doodde. Demonstranten bij die manifestatie 
scandeerden: ‘Joden zullen ons niet vervangen’ – 
verwijzend naar hetzelfde thema van de ‘grote vervanging’ dat een rol speelt in de ideeën van Europese extremisten en de moordenaar van Christchurch.

Trump heeft voor Amerikaanse witte nationalisten dezelfde rol gespeeld als Orbán voor de Europese, meent Brian Levin, die aan het hoofd staat van het Centrum voor Onderzoek naar Haat en Extremisme van de California State-universiteit. Deze groepen, zegt hij, zagen hoe hun ideeën, over het bouwen van een muur of het weren of deporteren van moslims, ‘in de reguliere politiek belandden’. Dat vatten zij op als groen licht voor geweld. Levin wijst er ook op dat deze groepen zich, net als de jongeren van het Europese extreemrechts, in het afgelopen decennium 
een zachter imago hebben aangemeten. Geschoren hoofden en soldatenlaarzen hebben plaatsgemaakt voor keurige kapsels, poloshirts en ribcordjasjes.

Uiterst rechtse groepen ontberen de vrijhavens en 
de financiële steun van bepaalde staten waarover sommige jihadisten wel kunnen beschikken. Veel mensen aan extreemrechtse zijde kijken met bewondering naar Rusland, maar van dat land hebben ze niet veel te verwachten. Het onderhoudt weliswaar banden met extreemrechtse partijen in Europa, maar heeft extremisten in eigen land het zwijgen opgelegd.

Nieuw-Zeeland is trots op zijn multiculturalisme

In de eerste tien jaar van deze eeuw werden er in Rusland per jaar bijna zevenhonderd door haat gedreven aanslagen gepleegd, vaak tegen immigranten en binnenlandse migranten uit de noordelijke Kaukasus, terwijl de staat zelf begon te flirten met nationalistische bewegingen.

Botsingen in Moskou tussen politie en extreemrechtse groepen in combinatie met voetbalhooligans in 2011 toonden het gevaar van het tolereren van de ultranationalisten. Nadat zij zich in 2011-2012 hadden aangesloten bij protesten tegen de regering, begon de staat hen uit te schakelen door de meest gewelddadige elementen ervan gevangen te zetten. Het Sova-centrum, een onafhankelijk onderzoeksbureau, noteerde in 2018 nog maar 57 door haat gedreven aanslagen.

Andere westerse witte nationalisten kijken naar Oekraïne, een broeinest van extreemrechtse activiteit sinds de Maidan-opstand van 2014. Quasifascistische milities, zoals het Azov-bataljon, hebben in het oosten tegen Rusland gevochten en fungeren nu als politie. Kiev is een ‘magneet voor het mondiale extreemrechts,’ zegt Anton Sjechovtsov van de Universiteit van Wenen. Sommige Europese radicalen hebben zich bij Oekraïners in de frontlinie gevoegd. Amerikaanse white supremacists zijn in Kiev gesignaleerd. ‘Maar,’ zegt Sjechovtsov, ‘migratie is een eerstewereldprobleem.’ En terwijl vroegere extreemrechtse groeperingen buitenlanders uit Afrika en Azië in elkaar sloegen, houdt Azov zich liever bezig met het verstoren van gaypridemanifestaties.

Rekruteren

Een urgenter probleem voor westerse regeringen is het rechts-radicalisme binnen hun strijdkrachten. Soldaten zijn getraind met en hebben toegang tot wapens. In de VS waarschuwde het ministerie van Binnenlandse Veiligheid tien jaar geleden al dat rechts-extremisten zullen proberen veteranen te ‘rekruteren en te radicaliseren’, waarbij het ministerie herinnerde aan de terroristische aanslagen van de jaren negentig door verbitterde ex-soldaten, 
zoals de bomaanslag in Oklahoma City.

De raciale spanning in het Amerikaanse leger 
neemt bovendien toe. Uit een recente enquête door de Military Times bleek dat meer dan de helft van de niet-blanke Amerikaanse militairen in 2018 te maken had gehad met racisme, terwijl dat in het jaar daarvoor nog 42 procent was.

De Duitse autoriteiten onderzoeken zo’n 450 gevallen van vermoedelijk rechts-extremisme binnen 
de Bundeswehr. Afgelopen jaar ontdekten de veiligheidsdiensten dat tientallen politiemensen en soldaten lid waren van Reichsbürger, een extreemrechtse beweging. In Groot-Brittannië werden in september 2017 vier soldaten gearresteerd wegens lidmaatschap van National Action, een verboden neonazistische groepering. ‘Als we genoeg van onze mensen in het leger krijgen,’ zei een van hen, ‘zitten wij op de goede plek wanneer de zaak in elkaar begint te storten.’

Het is lastig om bronnen van gevaar op te sporen, omdat het, zoals de Duitse wetenschapper Köhler uiteenzet, bij extreemrechts geweld vaak gaat om losse verbanden van individuen die zijn geradicaliseerd op sociale media. Hij noemt dit ‘bijenkorfterrorisme’. Het is praktisch onmogelijk te voorspellen wanneer een mens de stap zet van iemand dood wensen naar daadwerkelijk iemand vermoorden.

Een urgenter probleem voor westerse regeringen is het 
rechts-radicalisme binnen 
hun strijdkrachten

De moordenaar van Christchurch is daarvan een 
volmaakt voorbeeld. Hij was vaak te vinden op 8chan, een onlineprikbord dat zich erop beroemt dat het gebruikers toestaat alles te posten wat niet illegaal 
is volgens de Amerikaanse wet. (Na de aanslag 
zeiden de beheerders van de site dat ze met de politie zouden samenwerken.) Anoniem posten is er de norm.

De afdeling ‘Politiek Incorrect’ van de site is een 
ontmoetingsplaats voor extreemrechts. Hun cultuur is een bewust puberale mengeling van memes, absurdisme en ironie, en dat maakt het lastig in te schatten hoe serieus je bepaalde posts moet nemen. Toen de schutter van Christchurch op 8chan verklaarde dat hij op het punt stond te gaan moorden 
en vervolgens van zijn daden een livestream op Facebook plaatste, drukten veel reacties verbazing uit (en vaak blijdschap) dat de aangekondigde schietpartij zich daadwerkelijk had voorgedaan.

Sinds die aanslagen worden internetplatforms 
opgeroepen beter hun best te doen bij het inperken van gewelddadige rechtse content. Facebook kreeg het verwijt dat het de livestream van de aanslag zeventien minuten lang liet doorgaan. Het platform zegt dat het er alles aan heeft gedaan om de video te blokkeren toen die eenmaal was ontdekt, en anderhalf miljoen pogingen om hem opnieuw te plaatsen heeft verijdeld. Maar uren na de aanslagen konden internetgebruikers er nog steeds kopieën van vinden; het hielp daarbij ook niet dat sites van mainstreammedia er delen uit gebruikten.

‘De grote vervanging’

*In Frankrijk belichaamt de splinterpartij Génération Identitaire de theorieën 
van extreemrechts. *

‘De ideologie van deze beweging is goeddeels geïnspireerd door Nouvelle Droite (ND), een voornamelijk Franse denkrichting die zich aan het begin van de jaren zestig ontwikkelde en waarin werd getracht de racistische ideeën zodanig te herformuleren dat ze 
aanvaardbaar zouden worden voor de Europeanen, die nog verse herinneringen hadden aan het fascisme’, zo schrijft The Guardian. De ideologie berust op de theorie van de ‘grote vervanging’, zoals die werd geformuleerd door de anti-globalist en schrijver Renaud Camus. 
‘In die theorie worden liberale politici ervan beschuldigd dat zij de blanke Europeanen willen vervangen door moslims’, aldus The New York Times.

Maar de identitaire theorie heeft oudere wortels, volgens Foreign Policy. ‘Het concept komt voort uit een lange traditie, die teruggaat tot het einde van de negentiende eeuw, waarin schrijvers zich teweerstelden tegen de kosmopolitische stromingen in de maatschappij en de loftrompet staken van een Frankrijk dat stevig verankerd was in zijn identiteit en historische erfenis. 
In de jaren twintig van de vorige eeuw begon de Franse industrieel François Coty in concretere termen te spreken over ‘de grote vervanging’. De Identitaire Generatie keurt het gebruik van geweld niet openlijk goed, maar de hele literatuur rond de groep klinkt als een oproep tot het opnemen van de wapens’, merkt Politico op. In elk geval ‘beperkt de ideologie van de pan-Europese beweging zich niet langer tot de marginale kringen die men zich zag 
vormen in Frankrijk in 2003.

Overal in Europa hebben de extreemrechtse populisten het jargon en de politieke ideeën van de Identitaire Generatie ingang doen vinden in het normale 
politieke jargon.’ In Frankrijk heeft de Rassemblement National (het vroegere Front National) bij monde van Marine 
Le Pen de theorie uit het verleden 
opgeroepen, en onlangs de feiten weer ontkend. Marion Maréchal-Le Pen, ex-parlementslid voor het Front National, erkende dat de theorie van ‘de grote vervanging niet absurd is’. De Franse regering kijkt naar een mogelijkheid Génération Identitaire te ontbinden, maar de zaak lijkt juridisch ingewikkeld om direct tot een dergelijke ingreep over te gaan.

The Economist
Verenigd Koninkrijk | weekblad | 
oplage 1.337.180

Sinds jaar en dag de bijbel voor iedereen die zich interesseert voor internationaal nieuws. Liberaal, 
niet te verwarren met conservatief.