Marjane Satrapi

De gelauwerde Frans-Iraanse kunstenares Marjane Satrapi gaf een ‘stem en een gezicht aan de revolutie, door vol trots strijd te voeren voor de vrijheid en de waardigheid van vrouwen’. Ze overleed op zesenvijftigjarige leeftijd.

Marjane Satrapi, de Frans-Iraanse kunstenares, filmmaker en auteur van beeldromans, wier gelauwerde memoir Persepolis de internationale beeldvorming over Iran heeft doen kantelen, is op 56-jarige leeftijd overleden.

In een nieuwsbericht van het Franse AFP zeggen familieleden dat ze is ‘gestorven van verdriet’ na de dood van haar man vorig jaar, de Zweedse producer Mattias Ripa. Later die maand kwam in een reeks berichten op Satrapi’s Instagram-account de volgende zin naar voren: ‘Want ik ben de liefde van mijn leven verloren.’

Nadat bekend was geworden dat Satrapi was overleden, werd haar overal in Frankrijk eer betoond, met name in politieke en culturele kringen. President Emmanuel Macron noemde Satrapi een ‘geweldige kunstenares die haar kindertijd in Iran had omgetoverd tot een universeel verhaal’. Hij voegde eraan toe: ‘Met haar kinderperspectief, haar ironie, haar tederheid en de demonen die in haar huisden heeft de auteur een ontroerende wereld gecreëerd waar lezers zich mee konden identificeren.’

Persepolis

Yaël Braun-Pivet, voorzitter van de Franse Assemblée Nationale, schreef op X: ‘Marjane Satrapi heeft haar werk tot een daad van vrijheid weten te maken. Met Persepolis heeft ze een stem en een gezicht gegeven aan de Iraanse revolutie, door vol trots strijd te voeren voor de vrijheid en de waardigheid van vrouwen. Frankrijk verliest een groots kunstenaar. Ik betuig haar familie en dierbaren mijn oprechte deelneming.’

Satrapi, die in 1969 is geboren in Rasht, in Iran, niet ver van de Kaspische zee, werd in Teheran grootgebracht door haar vader, een ingenieur, en haar moeder, een kledingontwerpster. Als tiener verliet ze Iran toen haar ouders haar naar Europa stuurden voor een vervolgopleiding, in de hoop haar zo te vrijwaren van de restricties die in de Islamitische Republiek werden opgelegd. Uiteindelijk vestigde ze zich in 1994 in Frankrijk. Later, in 2006 kreeg ze de Franse nationaliteit.

Satrapi heeft zich haar hele leven onomwonden uitgesproken tegen de sjiitische geestelijken die in Iran aan het bewind zijn.

In 2000 publiceerde ze Persepolis, een memoir in de vorm van een beeldroman, die internationaal insloeg als een bom. Persepolis vertelt het verhaal van een rebels en uitgesproken meisje dat een weg zoekt in alle onru st nadat in 1979 de sjah ten val is gebracht en de Islamitische Republiek werd gevestigd. We zien hoe de hoofdpersoon zich probeert te verhouden tot het geweld en de ideologische controle, totdat ze op veertienjarige leeftijd in haar eentje naar Europa wordt gestuurd.
In 2004 zei Satrapi tegen The Guardian dat Persepolis was bedoeld om westerse lezers te laten nadenken over de menselijkheid van het Iraanse volk, in de zin van: ‘O, eigenlijk zijn het gewoon mensen zoals wij.’

Van het boek zijn miljoenen exemplaren verkocht en Satrapi stond meteen te boek als een van de meest gelezen Iraanse auteurs ter wereld. Het succes van het boek plaatst allerlei westerse opvattingen over de Iraanse samenleving en de cultuur in een ander perspectief.

Beeldroman

Satrapi heeft verteld dat ze er aanvankelijk weinig vertrouwen in had dat Persepolis gepubliceerd zou worden. Zij studeerde destijds aan de kunstacademie in Straatsburg en had een betrekkelijk beperkte professionele ervaring met beeldromans. ‘Ik dacht dat ik niet eens een uitgever zou kunnen vinden,’ zei ze in 2020 tegen El País. ‘Ik was van plan vijftig kopieën te maken zodat mijn vrienden het konden lezen.’

Satrapi zou later als co-regisseur meewerken aan de animatiefilm Persepolis, die een internationaal kassucces werd en haar in de filmgeschiedenis een plek opleverde als eerste vrouwelijke genomineerde voor een Oscar voor de beste animatiefilm.

Satrapi heeft gezegd dat haar beeldromans waren bedoeld om jonge Iraniërs op het hart te drukken dat ze door de buitenwereld worden gehoord en gesteund. ‘Hoe zou het voelen als jij werd vermoord en het de hele wereld koud zou laten? Dat is het enige wat ik vraag: zie het onder ogen.’

Over haar keuze voor de beeldroman zei ze in een interview uit 2012 het volgende: ‘Tekenen – het is de eerste taal van de mens, nog voor schrijven, zelfs nog voor praten, nog voor woorden.’

Satrapi heeft later nog vijf speelfilms geregisseerd, waaronder Radioactive (2019) met Rosamund Pike als de baanbrekende wetenschapster Marie Curie.

Na zich jarenlang niet meer met beeldromans te hebben beziggehouden, keerde ze in 2024 terug naar dit medium en coördineerde Woman, Life, Freedom, een samenwerkingsverband waarin ze zeventien Iraanse en internationale grafische kunstenaars, wetenschappers en onderzoekers bij elkaar bracht. In het boek wordt ingegaan op de protestbeweging die op gang kwam na de dood van Mahsa Amini, een tweeëntwintigjarige Koerdisch-Iraanse vrouw die in 2022 in gevangenschap overleed omdat ze haar hoofddoek niet zou hebben gedragen volgens de Iraanse kledingvoorschriften.
In een gesprek over het boek zei Satrapi: ‘Ik kan niets anders dan werken in de culturele sector… Dit boek is een boodschap voor het Iraanse volk, om te zeggen: “Weet dat jullie niet alleen zijn.”’

Relevanter dan ooit

Margaret Atwood zei tegen The Guardian: ‘Het bericht dat Marjane Satrapi is overleden bedroefde me. Persepolis heeft een enorme invloed gehad. We zien eenzelfde soort strijd – maar dan in het echte leven – als die van de personages in The Handmaid’s Tale en The Testaments. De onderdrukking van gewone vrouwen door een theocratisch regime, het geheime verzet, de depressies, de moed die mensen bij elkaar schrapen om het vol te kunnen houden; het verschil is dat ik erover heb geschreven, terwijl Marjane Satrapi het aan den lijve heeft meegemaakt. Op dit moment, nu Iran weer in een zoveelste oorlog is verwikkeld en het regime de bevolking in een ijzeren greep houdt, is haar werk relevanter dan ooit.’

De Franse journaliste Tristane Banon bracht een eerbetoon aan Satrapi op X, waar ze schreef: ‘Marjane… je zult me niet meer bellen om me te feliciteren met mijn verjaardag of “die verrukkelijke wangetjes” van me te bejubelen… en ik kan er maar niet aan wennen. Jij stond symbool voor vrijheid en vastberadenheid. Moed, ook. Ooit zal het Iraanse volk vrij zijn, met jou, en net zo vrij als jij.’

Valérie Pécresse, president van de regio Île-de-France, zei: ‘Immens verdriet om het overlijden van mijn vriendin Marjane Satrapi. Ze was een groot kunstenares, auteur van beeldromans, kunstschilder, filmmaker, maar bovenal een gedreven en toegewijde vrouw. Met haar vele werk, van Persepolis tot de biopic van Madame Curie, Radioactive, heeft zij zich ontwikkeld tot een belangrijke stem in de strijd voor democratie en vrouwenrechten, zowel in Iran als in de rest van de wereld. De dood van haar kameraad voor het leven heeft haar diep geraakt. Ik leef mee met haar dierbaren en haar familie.’

Vertaald door Nicolette Hoekmeijer