Wat zal er met Rusland gebeuren na de val van Poetins rijk? 

In een interview met het Tsjechische dagblad Deník N geeft de Russische schrijver Boris Akoenin antwoord op vragen van Petra Procházková, sinds jaar en dag gespecialiseerd in Rusland en de voormalige Sovjetlanden. In het licht van de geschiedenis schetst Akoenin, een schrijver in ballingschap, vier scenario’s voor zijn geboorteland.

Boris Akoenin, die Rusland verliet na de annexatie van de Krim in 2014, beweert dat het geen enkele zin heeft om in het hoofd van dictators te graven. Je zult er toch niets interessants aantreffen, meent hij. Dat heeft hem er echter niet van weerhouden een boek te schrijven met de titel Het Rusland van Lenin en Stalin, gewijd aan enkele van de grootste dictators en aan het Sovjettijdperk in Rusland. Akoenin is ervan overtuigd dat het noodzakelijk is om met Poetin in gesprek te gaan om een eind te maken aan de oorlog in Oekraïne. Maar niet tegen elke prijs.

De afgelopen eeuw was een tragedie voor Rusland. Is het volk zelf verantwoordelijk voor zijn lot, zijn regering, zijn elite en dus voor zijn geschiedenis? Of kunnen de Russen er niets aan doen? 

Ik denk dat ‘het volk’ een kunstmatig concept is. Een volk bestaat niet. Je hebt alleen mensen die in eenzelfde land wonen en door historische omstandigheden terecht zijn gekomen in een bepaalde situatie waarop ze verschillend reageren. 

Er bestaan drie vormen van maatschappelijk gedrag. Er zijn mensen die het goede doen, zelfs wanneer dat gevaarlijk is. Je hebt degenen – en die vormen de meerderheid – die zich alleen netjes gedragen als dat breed geaccepteerd wordt en geen risico’s met zich meebrengt. En dan heb je nog degenen die altijd bereid zijn het kwade te doen als ze daar baat bij hebben.

Als een land gebukt gaat onder zware tijden, wordt de eerste groep gevangengezet, de tweede houdt zich gedeisd of emigreert, en de derde maakt carrière. Dat is precies wat er op dit moment in Rusland gebeurt, maar in dat proces zie ik niets specifiek Russisch.

Maar bestaat er niet zoiets als wat je ‘de Russische ziel’ zou kunnen noemen? 

Er is geen Russische ziel. Je hebt grootmoedige zielen, kleingeestige zielen en ‘kikkerzieltjes’ die zich aanpassen aan de temperatuur van het water om zich heen [zinspeling op de mythe van de kikkers in een pan water op het vuur]. Naar mijn mening moet je zelfs het simpele idee van een ‘nationale mentaliteit’, als een verzameling typische kenmerken van een etnische groepering, met de grootst mogelijke voorzichtigheid benaderen. 

De Russen hebben geen uniforme mentaliteit. Er bestaan in Rusland twee historische krachten: de ene zou je met een zekere terughoudendheid ‘prowesters’ kunnen noemen, de andere ‘staatsgezind’ of ‘imperialistisch’ (die laatste groep noemt zichzelf ‘patriottisch’). Al tweehonderd jaar lang proberen deze twee facties het volk achter hun zaak te scharen; een volk dat een zwaar bestaan lijdt en daarom weinig belangstelling heeft voor de politiek. 

Dat is precies de reden waarom Rusland nu eens naar rechts opschoof, als de ‘patriotten’ aan de macht waren, en dan weer naar links, als de eurofielen de toon zetten. Historisch gezien waren het meestal de imperialisten die de overhand hadden. Dat is ook nu het geval. Er is dus niets geheimzinnigs aan, het is allemaal zo klaar als een klontje.

‘Historisch gezien waren het meestal de imperialisten die de overhand hadden. Dat is ook nu het geval’

Welke historische gebeurtenissen hebben de in Rusland woonachtige volken volgens u het meest gevormd? 

Ik denk dat de vraag niet zozeer is bij welk volk iemand hoort, maar meer wat iemands concrete levensomstandigheden zijn. Zo maken de Oekraïners wel deel uit van het Sovjetvolk, maar leven ze al meer dan dertig jaar onder een democratisch bewind; een dat weliswaar zijn gebreken heeft, maar niettemin democratisch is. 

De Russen hebben daarentegen een kwarteeuw lang onder een autoritair regime geleefd en leven nu in een totalitaire staat. In die tijd is er een generatie opgegroeid die geen herinneringen meer heeft aan de sfeer van de vrijheid uit de jaren negentig. 

In feite volgen de generaties elkaar iedere tien jaar op. De Russen die in de periode 2011-2013 op straat en op pleinen demonstreerden, maken nu deel uit van een wereld die op weg is te verdwijnen. De dictatuur is bij machte de bevolking razendsnel te onderdrukken, om haar in een staat van aangeleerde hulpeloosheid te brengen. 

In februari 2022 gingen velen de straat op om te protesteren tegen Poetins agressie. En wat waren de gevolgen? Vijftienduizend mensen werden opgepakt. Na vier jaar intimidatie en repressie zitten sommigen in de gevangenis, honderdduizenden zijn geëmigreerd en de rest leeft in angst. Zou de beweging van de ‘gele hesjes’ in Frankrijk ook van de grond zijn gekomen onder de Duitse bezetting? Een enkeling ging toen in het verzet, maar de meesten wachtten simpelweg op betere tijden.’

U stelt dat de dictators ‘voor het leven’, zoals Poetin, bijna allemaal op elkaar lijken. Ze zijn saai, en het is al net zo saai om je te verdiepen in hun gedachtekronkels. In uw boek vormt Stalin echter een uitzondering. U omschrijft hem als een ‘superpsycholoog’, als een manipulator die van niemand hield en erg geïsoleerd was. Hoort Poetin in die categorie?

‘Mijn boek biedt psychologische portretten van dertien Russische leiders, onder wie Poetin. Om kort te gaan: er is in mijn ogen een fundamenteel verschil tussen Poetin en Stalin. Stalin was een goede strateeg en een slechte tacticus. Bij Poetin is het andersom: hij is zeer behendig op de korte afstanden, maar heeft er veel moeite mee om verder vooruit te kijken.

Is het Poetin-tijdperk het logische vervolg op het tijdperk van Lenin en Stalin, de periode waar uw boek over gaat? En waarom verafschuwt Poetin die eerste en aanbidt hij die tweede? 

Lenin was geen imperialist; hij beschouwde Rusland slechts als de eerste stap op weg naar de wereldwijde revolutie. Stalin was de tegenpool van Lenin: hij dreef de spot met de wereldwijde revolutie. Wat hij wilde was het keizerrijk herstellen en versterken. Om die reden staat Poetin uiteraard dichter bij hem dan bij Lenin.

‘Lenin was geen imperialist; hij beschouwde Rusland slechts als de eerste stap op weg naar de wereldwijde revolutie. Stalin dreef de spot met de wereldwijde revolutie’

In uw boek beschrijft u de situatie in 1917, toen Rusland moest kiezen tussen het kwaad en een nog groter kwaad. Tegenwoordig stellen wij ons de Oktoberrevolutie en de opstand onder leiding van Lenin ongeveer als volgt voor: de bolsjewieken en het plebs hebben gewonnen, maar als de Witten hadden gewonnen, zou Rusland vastberaden en zelfverzekerd de kant van een democratie naar Europees model zijn opgegaan. U deelt die mening duidelijk niet. Had Rusland dan wel de mogelijkheid om de goede keuze te maken? 

Ik maak me geen enkele illusie over wat er gebeurd zou zijn als de Witten, voorstanders van de monarchie, hadden gewonnen. De generaals zouden geen rode, maar een witte terreur hebben ingevoerd. Ze zouden de arbeiders aan straatlantaarns hebben opgehangen, de boeren hebben verjaagd en een protofascistische dictatuur hebben gevestigd. En ze zouden uiteraard zijn begonnen aan het herstel van een ‘verenigd en ondeelbaar’ keizerrijk. 

Het enige voordeel zou ongetwijfeld zijn geweest dat het een dictatuur van geleerde lieden zou zijn. Dat soort regimes zijn over het algemeen minder wreed dan regimes waarin het gepeupel het voor het zeggen heeft. Het aantal slachtoffers zou dan dus niet in de miljoenen hebben gelopen, zoals onder de bolsjewieken.

Was er in het Rusland van de jaren negentig echt een kans dat er radicale democratische veranderingen in werking zouden treden, of was dat maar een illusie? Op welk moment stond Rusland het dichtst bij Europa? 

Europa is erg divers, dus laten we liever zeggen: de democratie. In de jaren negentig was Rusland een volledig democratisch land, al was het maar wat betreft de manier waarop de staat werd bestuurd. Maar het heeft alle kansen om een echte, definitieve democratie in te voeren verspeeld in 1994, toen Boris Jeltsin besloot geweld te gebruiken om Tsjetsjenië – dat had besloten zich af te scheiden – in zijn greep te houden. Sindsdien was er geen andere weg meer mogelijk dan de terugkeer naar een op geweld gebaseerd imperiaal model. Poetin is de laatste jaren de logische voortzetting van Jeltsin.

Als het huidige regime volgens u een logisch vervolg is op wat Rusland in de vorige eeuw heeft meegemaakt, wat zal er dan volgen op het bewind van Poetin? 

Als we uitgaan van het verleden, dat altijd verschillende mogelijkheden voor de toekomst openlaat, zijn er voor Rusland vier scenario’s denkbaar:

1. Het behoudt zijn economische autonomie en wordt een soort Iran, dat in het verleden blijft hangen. 
2. Het verliest zijn economische autonomie en wordt een soort China, oftewel een satellietstaat van Beijing. 
3. Het regime begaat een fatale vergissing die een revolutie ontketent. 
4. Na Poetins dood volgt een herhaling van de situatie in 1953 en gaan zijn opvolgers, net als na Stalin, een gematigdere koers varen.

In Europa nemen veel mensen het de Russen kwalijk dat ze niet méér doen dan passief toekijken hoe hun leiders misdaden plegen. Maar wie uw boek goed leest, begrijpt onder meer dat het individualisme in Rusland meer dan een eeuw lang is onderdrukt. Iedereen die zich niet aan de regels hield, werd afgemaakt. Denkt u dat het gebrek aan individueel verantwoordelijkheidsbesef vandaag de dag nog terug te zien is in de resultaten van sociologisch onderzoek naar de oorlog in Oekraïne? 

Net als iedere andere samenleving is de Russische maatschappij verdeeld in lagen. In de eerste laag bevinden zich personen met een hoge mate van individuele en maatschappelijke verantwoordelijkheid. In de tweede laag zitten degenen met een gemiddelde of lichte mate van verantwoordelijkheid, en in de derde degenen met nul verantwoordelijkheid.

De kwaliteit van iedere samenleving is evenredig aan de dikte van deze lagen. Hoe belangrijker de eerste groep, hoe beschaafder het land. De historische omstandigheden, vooral de meest recente, verklaren waarom deze evenredigheid in Rusland rampzalig uitpakt. 

De meerderheid van de bevolking heeft weinig belangstelling voor de politiek, maar reageert nerveus op de verslechtering van de kwaliteit van leven

Het land moet het al 25 jaar zonder democratische vrijheden stellen. In het huidige Rusland worden de vertegenwoordigers van de eerste categorie – 13 à 14 procent van de totale bevolking, volgens onderzoek – ofwel uit het land verjaagd, of geïntimideerd en tot zwijgen gebracht. En degenen die hun mond nog wel opendoen, zitten in de gevangenis of komen daar vroeg of laat terecht. 

De protesten van ‘grote influencers’ zijn gericht aan die meerderheid van de bevolking die erg weinig belangstelling heeft voor de politiek, maar nerveus reageert op de verslechtering van de kwaliteit van leven. Dat deel van de bevolking is in Rusland echt heel groot, en Poetin is bang voor ontevredenheid bij deze mensen.

In uw boek beschrijft u de hysterie die de Sovjet-Unie in 1927 in haar greep kreeg, toen de arbeidersklasse zich verzette tegen de imperialistische agressie. Net als toen hebben Russen ook nu het gevoel dat ze bedreigd worden. Dat gevoel wordt bijvoorbeeld gevoed door de uitbreiding van de NAVO, de verschillende door het Westen gesteunde ‘kleurenrevoluties’ en de toenadering van Oekraïne tot Europa. Moskou reageert zoals de VS doen als iemand inbreuk maakt op hun invloedssfeer: het ziet daarin een bedreiging voor zijn hoogste belangen. Is dat gevoel van bedreiging bij de Russen en de Amerikanen met elkaar vergelijkbaar? 

Jazeker. Elk rijk probeert zijn invloed uit te breiden naar de aangrenzende gebieden en kijkt met argusogen naar iedere verzwakking van zijn macht. Poetin ging uit van het principe dat het Westen Moskou beschouwde als het bestuurlijk centrum van het gehele post-Sovjetgebied, met uitzondering van de drie Baltische staten. In dat plan behoort Oekraïne tot de Russische invloedssfeer; daar was Poetin althans van overtuigd. 

Toen na de revolutionaire gebeurtenissen in Kyiv van eind 2013 en 2014 de nieuwe Oekraïense regering een ‘draai naar het Westen’ aankondigde, zag Poetin daarin een opstand. Daarop reageerde hij met repressie, wat uiteindelijk heeft geleid tot een grootschalige oorlog. Trump lijkt volgens hetzelfde stramien tewerk te gaan, waardoor het voor hem makkelijker is dan voor Europa om een taal te vinden die aansluit bij die van Poetin.

Ziet u de oorlog in Oekraïne als de logische uitkomst van het Sovjettijdperk in de geschiedenis van Rusland? 

Nee. Het Sovjettijdperk kwam in 1991 ten einde. In het geval van Oekraïne gaat het om een poging een nieuwe fase van het imperialisme te lanceren.

Er zijn van die momenten in de geschiedenis waarin je, of je het nu wilt of niet, moet kiezen tussen een kwaad en een groter kwaad. De Europeanen, en vooral de Oekraïners, worden vandaag de dag voor dit duivelse dilemma geplaatst. Uiteindelijk bezocht zelfs Churchill de Sovjet-Unie om met Stalin te onderhandelen, terwijl hij een hartgrondige hekel aan hem had. Moeten we, om een eind te maken aan de slachtingen, dus ook met Poetin de dialoog aangaan? 

Een ontmoeting met hem is uiteraard noodzakelijk. Maar daarvoor moet je je in een sterke positie bevinden, niet in een zwakke. Dan moet je het niet doen zoals Neville Chamberlain en Édouard Daladier bij hun ontmoeting met Hitler in 1938, die resulteerde in de ondertekening van het Verdrag van München (waardoor Tsjechoslowakije zijn onafhankelijkheid verloor).

Voor een dialoog met Poetin moet Europa dus eerst sterker worden. Maar op dit moment zie ik noch de politieke wil noch de maatschappelijke consensus die nodig zijn om een sterk Europa te creëren. En daar zit momenteel mijn grootste angst.

Vertaald door Marc van Rijswijk