Een nieuwe wereldorde waar niemand op is voorbereid

Historicus Margaret MacMillan beweert dat wereldorde radicaal staat te veranderen. ‘Een wereldoorlog is niet onvermijdelijk, maar de dreiging van een catastrofaal conflict tussen grote en goed bewapende machten is in decennia niet zo dichtbij geweest.’

Als er storm op komst is, zijn er altijd voortekenen. De wind kan plotseling gaan liggen. Het tij is sterker dan anders. Er verschijnen wolkenstrepen aan de hemel.

We kunnen die tekenen negeren of verkeerd interpreteren – volhouden dat die regendruppels een kortstondig buitje zijn – totdat het te laat is. En dan dienen zich de echte problemen aan.

Wat geldt voor het weer, geldt ook voor menselijke aangelegenheden. Regimes lijken machtig totdat ze het niet meer zijn. Nationale revoluties of verstoringen van de wereldorde – die twee gaan vaak hand in hand – zijn achteraf gemakkelijk te herkennen, maar worden lang niet altijd voorzien. Toch blijken de voortekenen er bij nader inzien vaak te zijn geweest.

Wie in een betrekkelijk stabiele en goed georganiseerde maatschappij leeft is vaak geneigd om, net als Voltaires ridicule dr. Pangloss, te denken dat het ‘allemaal wel goed komt’. We mopperen wat over de economie of het vooruitzicht van een zoveelste ver-van-mijn-bedoorlog of luisteren met instemming naar radicale stemmen aan beide einden van het politieke spectrum, maar we verwachten niet dat onze eigen wereld op z’n kop zal komen te staan. 

We kunnen beter de waarschuwing van een andere Franse schrijver ter harte nemen. In Albert Camus’ naoorlogse roman De Pest wordt een dode rat aangetroffen in de straten van de Algerijnse stad Oran, waar mensen ten prooi vallen aan een mysterieuze ziekte. De lokale overheid en de meeste inwoners slaan de voortekenen in de wind, totdat het te laat is. ‘De geschiedenis kent evenveel plagen als oorlogen,’ zei Camus’ hoofdpersoon, ‘en toch worden mensen steevast overvallen door beide.’

De oorlog die Rusland in Oekraïne voert, en die binnen een paar dagen beslecht had moeten zijn, sleept zich nu al vijf jaar voort

Vandaag de dag liggen overal dode ratten. Deze zomer werden opnieuw recordtemperaturen gebroken, werd de aarde geteisterd door droogte en woedden er natuurbranden. De schulden in ontwikkelde economieën naderen historische hoogtepunten. Doordat er – met name in de Verenigde Staten – wordt gekort op medische hulp en voedselhulp zijn onnodig veel doden gevallen en hebben ziekten om zich heen kunnen grijpen. Vroeg of laat zal een van die ziekten uitgroeien tot een volgende pandemie. Kunstmatige intelligentie zet haar snelle, ongereguleerde opmars voort en vormt daarmee een bedreiging voor banen, veiligheid en, in de somberste scenario’s, de gehele mensheid.

Revisionistische machten lappen ongestraft regels en normen aan hun laars. Kiezers zijn boos en wispelturig. Langzame, weloverwogen en noodzakelijkerwijs discrete diplomatie, waarmee vertrouwen en begrip worden gewekt, heeft plaatsgemaakt voor een meer performatieve, onbezonnen stijl die beter aansluit bij de door TikTok ingekorte spanningsboog of de kinderspeelplaats.

Het Uppsala Conflict Data Program registreerde afgelopen jaar 65 conflicten waarbij staten betrokken zijn – het hoogste aantal sinds 1946. Grootmachten raken verstrikt in asymmetrische oorlogen met landen die optimaal gebruikmaken van nieuwe technologieën. De oorlog die Rusland in Oekraïne voert, en die binnen een paar dagen beslecht had moeten zijn, sleept zich nu al vijf jaar voort. Iran, dat gebruikmaakt van goedkope, massaal geproduceerde drones om troepen van Amerika en zijn bondgenoten te bestoken, heeft nu, en misschien wel voorgoed, de controle over een zeestraat die van cruciaal belang is voor de wereldeconomie, heeft de wapenvoorraad van de Verenigde Staten drastisch doen slinken en president Trump verstrikt doen raken in een oorlog die hij zelf heeft ontketend.

Een wereldoorlog is niet onvermijdelijk, maar de dreiging van een catastrofaal conflict tussen grote en goed bewapende machten is in decennia niet zo dichtbij geweest.

We staan aan de vooravond van een nieuw tijdperk van wanorde

Net als de inwoners van Camus’ Oran hebben wij er begrijpelijkerwijs moeite mee om onder ogen te zien hoezeer de wereld is veranderd. De problemen zijn netelig, gecompliceerd en taai, en het is makkelijk om weg te kijken. Dus liggen we lekker op het strand terwijl er bosbranden woeden; we vragen AI hoe we een puppy moeten opvoeden, hoe we die ene brief moeten schrijven – we vragen AI om in onze plaats na te denken. We hopen dat er een einde zal komen aan de oorlogen, dat de vangrails, de instituties en allianties weer zullen worden opgebouwd en dat de wereld zoals wij die kennen zich zal herstellen en stand zal houden.

Maar in razend tempo heeft zich een nieuwe realiteit aangediend. De wereldorde die het grootste deel van ons leven standhield, is geleidelijk uitgehold doordat mensen het te goed kregen en zelfgenoegzaam werden, terwijl wangedrag steeds vaker werd gedoogd – of zelfs toegejuicht.

We staan aan de vooravond van een nieuw tijdperk van wanorde. En daar moeten we ons op voorbereiden, om te beginnen door eerlijk te zijn over de ernst van de situatie waarin we ons momenteel bevinden, en te accepteren dat ons kwetsbare systeem hapert. We moeten onder ogen zien dat sommige landen zich al aan de nieuwe werkelijkheid aanpassen, ten goede of ten kwade, en dat toekomstige samenwerking hoe dan ook een andere vorm zal moeten krijgen.

Wat gebeurt er met diegenen die weigeren zich aan te passen en die volhouden dat een haperend systeem gewoon kan blijven functioneren? Kijk maar eens naar drie revoluties die daadwerkelijk zijn uitgebroken, en een die uitbleef.

Drie revoluties

Aan de vooravond van de Franse Revolutie was Frankrijk, vermoedelijk de grootste landmacht van Europa, failliet, vooral door de ongekende bedragen die het land had moeten lenen om te helpen de Britten te verslaan in de Amerikaanse Revolutie. Spilzieke en corrupte heersende elites waren het spoor bijster en een groeiende middenklasse, die geen politieke macht kon uitoefenen, eiste verandering. De arbeiders en de boeren aan de onderkant van de samenleving dreigden te verhongeren en waren de wanhoop nabij.

Er deden nieuwe, invloedrijke ideeën uit de Verlichting de ronde – waarvan sommige overgewaaid uit de Amerikaanse Revolutie – over mensenrechten en nieuwe bestuursvormen waarbij in ieder geval een deel van de bevolking zeggenschap zou krijgen.

De Franse koning en zijn hovelingen onderschatten hoe diep de onvrede zat en gingen ervan uit dat niets hun geprivilegieerde positie zou kunnen ondermijnen. Ze hadden het mis: de monarchie werd omvergeworpen en een chaotische, gewelddadige republiek zag het licht. Nog geen decennium later zou Napoleon keizer zijn.

Revolutionaire omwentelingen volgen geen vast stramien, maar vaak geldt dat de mensen aan de top niet inzien hoe kwetsbaar het regime is. De Russische Revolutie van 1917 was het gevolg van een militaire nederlaag, niet van een kostbare overwinning. Maar tsaar Nicolaas II bleef, ondanks alle bewijzen van het tegendeel, volhouden dat er geen hervormingen nodig waren omdat de Russen hem nog altijd op handen droegen. In het Duitsland van de jaren 1930 werd Hitler aan de macht geholpen door elites die, ten onrechte, dachten dat ze hem voor hun karretje konden spannen en dat de bestaande structuren hem wel in toom konden houden.

Deze revoluties hadden stuk voor stuk ingrijpende internationale gevolgen. Napoleon leidde Frankrijk naar een dominante positie op het continent, verbrijzelde bestaande instituties en ideeën, zoals het door God gegeven recht van koningen om te heersen. De bolsjewieken, die in Rusland de macht grepen, preekten en koesterden het revolutionaire internationalisme en voerden een wereldwijde strijd tegen zowel het kapitalisme als democratische landen. Hitler herbewapende Duitsland, veroverde het grootste deel van Europa en vermoordde miljoenen Joden en vele anderen in naam van de Arische dominantie.

Soms zijn er landen en leiders die wel tijdig zien welke kant het op dreigt te gaan. In de jaren 1820 kreeg de Engelse regering te maken met zware druk vanuit de middenklasse, die was ontstaan als gevolg van de Industriële Revolutie maar niet werd betrokken in de politieke besluitvorming. De Britse elite, op haar hoede door de recente catastrofe in Frankrijk, wist dat ze alleen kon overleven door hervormingen door te voeren. De Great Reform Act van 1832 werkte als uitlaatklep: het kiesrecht werd dusdanig uitgebreid dat een ernstiger crisis werd voorkomen. 

De parallellen met onze eigen tijd dringen zich op. Volkswoede. Ongekozen elites met een geweldige rijkdom en de macht om regeringen hun wil op te leggen. Leiders die niet naar consensus streven en niet naar adviezen luisteren. Toen Trump in januari werd gevraagd of er grenzen aan zijn macht zijn, antwoordde hij: ‘Mijn eigen morele kompas.’ Koning Lodewijk XIV liet een sterk verzwakt Frankrijk achter na alle oorlogen die hij had gevoerd, naar eigen zeggen voor ‘la gloire’, zijn roem. 

Degenen die waarschuwingen in de wind slaan en de geschiedenis als irrelevant afdoen, zouden weleens onaangenaam verrast kunnen worden door gebeurtenissen die ze niet zagen aankomen.

De internationale orde is altijd afhankelijk geweest van de steun van grootmachten en van de medewerking en instemming van voldoende kleinere machten. Toen aan het einde van de Koude Oorlog de Sovjet-Unie uiteenviel, leken de Verenigde Staten bereid in te staan voor een voortzetting van het post-1945-systeem. Onder Trump is dat niet langer het geval.

Wat als we ons al in de beginfase bevinden van een langdurige periode van wanorde?

Het is niet uitgesloten dat de Verenigde Staten onder een andere president weer de rol op zich zullen nemen van hegemoon, bereid om internationale instellingen en dito normen en waarden te schragen, een goede en betrouwbare bondgenoot te zijn, en een resoluut tegenstander van tirannen. Het is niet uitgesloten dat de wereld weer net zo vredig wordt als ze – in ieder geval vanuit een bepaald perspectief – sinds 1945 is geweest. Dat de grootmachten, waaronder inmiddels ook China en India, samen blijven optrekken en dat iets van een internationale gemeenschap zich opnieuw zal inzetten om armoede, onrechtvaardigheid, gewapende conflicten en klimaatverandering uit te bannen.

Maar wat als we ons al in de beginfase bevinden van een langdurige periode van wanorde? Een wereld waarin we er niet langer van uit kunnen gaan dat wat gisteren de waarheid was, dat morgen ook nog zal zijn, of dat ogenschijnlijk solide instellingen zullen blijven bestaan. Misschien zullen we ons niet langer verbazen over het nieuws dat dagelijks tot ons komt. Natuurrampen, zoals de overstromingen in Nepal en Tibet, doen zich voor zonder dat duidelijk is wie er hulp gaat leveren. Halen we de schouders op en gaan we gewoon door met ons eigen leven? Bij conflicten – waar grootmachten soms in worden meegezogen – is er geen voor de hand liggende scheidsrechter meer. Betrouwbare bondgenootschappen zoals de NAVO worden keer op keer op de proef gesteld en kunnen uiteenvallen. Ruslands hybride oorlog in Europa breidt zich uit; China en de Verenigde Staten kunnen botsen over Taiwan; de strijd om grondstoffen in een steeds warmere en drogere wereld werkt nu al geweld in de hand.

We leven in een wereld die steeds onvoorspelbaarder wordt en waarin we veel sterker dan we ooit hadden gedacht zijn overgeleverd aan de grillen van onze leiders, die minder gebonden zijn aan externe kaders en zich vrijer voelen om te improviseren. Bij het kiezen van de mensen die de beslissingen nemen zouden we zorgvuldiger dan ooit te werk moeten gaan – en dat is precies waar het electoraat steeds minder toe geneigd lijkt.

Veranderen is moeilijk, maar door je vast te klampen aan het vertrouwde kun je in een gevaarlijke waan komen te leven

Dit zijn donkere wolken. Maar het einde van het oude systeem hoeft niet het einde te betekenen van samenwerking. We beschikken nog altijd over vele bouwstenen van een effectieve wereldorde. We hebben een uitgebreid netwerk van internationale instellingen, waarvan vele goeddeels onzichtbaar, die de verschillende relaties beheren tussen landen, van burgerluchtvaart tot internet. Verdragen worden nog altijd merendeels nageleefd. Internationaal recht en soevereiniteit zijn soms moeilijk te handhaven en te verdedigen, maar de meeste mensen betreuren de schendingen. Alleen al door het bestaan van een internationale publieke opinie kan druk worden uitgeoefend op onze leiders. Veel organisaties binnen de afbrokkelende structuren, waaronder de Verenigde Naties, de Wereldhandelsorganisatie en de Wereldbank, verliezen middelen en betekenis, maar ze bestaan nog wel.

In een veelbesproken speech in Davos, in Zwitserland, heeft de Canadese premier Mark Carney  in januari, maanden voordat de handelsbesprekingen met de Verenigde Staten stukliepen, het einde van de Pax Americana omschreven als het einde van een ‘aangename fictie’. Maar andere landen zouden zich teweer kunnen stellen, zei hij, vooral door de krachten te bundelen in coalities van landen die waarden en doelstellingen delen. Enkele middelgrote machten, waaronder Canada, Australië en Japan, werken samen om het gat te vullen dat is geslagen nu de Verenigde Staten niet langer de rol vervullen van goedwillende supermacht.

Veranderen is moeilijk, maar door je vast te klampen aan het vertrouwde kun je in een gevaarlijke waan komen te leven. In de zomer van 1914 gingen de Engelse minister van Buitenlandse Zaken, Edward Grey, en vele andere mensen met macht in zowel Engeland als Europa, ervan uit dat de crisis in de Balkanlanden bezworen kon worden, net als vergelijkbare crises in het verleden, door een conferentie van grootmachten. Hij zag niet dat Europa in sneltreinvaart op een oorlog afstevende en het machtige Groot-Brittannië slaagde er niet in de verschillende partijen met elkaar te verzoenen. De Eerste Wereldoorlog heeft Europa en de rest van de wereld voorgoed veranderd.

In 1945 hadden Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en hun bondgenoten binnen een tijdsbestek van drie decennia twee bloederige wereldoorlogen uitgevochten. Toen ze de structuur van de huidige orde uitdachten, waren ze er heel duidelijk over wat ze wilden voorkomen. De oude structuren hadden gefaald. Nu wilden ze iets opbouwen dat stand zou houden.

Blind optimisme à la Pangloss is een doodlopende weg. Maar dat betekent niet dat we niet opnieuw kunnen doen wat al zo vaak is gedaan: beginnen aan het moeizame proces om iets nieuws op te bouwen.