Het ontbrak Oekraïne aan nationale mythen. Wat in het ene deel van het land als heldendaad geldt, brandmerkt men elders als verraad of onderdrukking. Maar sinds de oorlog wemelt het van de nationale helden, die de bevolking houvast geven, aldus de Oekraïense schrijver Andrej Koerkov.
Vóór de oorlog sms’ten Oekraïense tieners elkaar vaak foto’s van Russische rappers. Nu tonen hun telefoonschermpjes een gezichtsloze man met een helm op: de zogeheten ‘spook van Kyiv’. Deze levende legende zag het licht op de tweede dag van de Russische invasie. Een onbekende piloot zou de lucht boven Kyiv patrouilleren in een oude Sovjet MiG-29. Al snel zou hij ten minste tien Russische straaljagers hebben neergeschoten. Hoewel het ministerie van Defensie volhoudt dat deze schimmige crack geen mooi verzinsel is, ontbreekt overtuigend bewijs voor zijn bestaan – sommige video’s van hem in actie bleken afkomstig te zijn van computergames.
Nog veel meer memes overspoelen de virtuele ruimte: de soldaten op het Slangeneiland in de Zwarte Zee die met een ondubbelzinnig ‘val dood’ reageerden op de oproep van een Russisch oorlogsschip om zich over te geven; Vitaly Skakoen, de (genie)soldaat die zich als vrijwilliger aanmeldde om mijnen te leggen onder de brug naar het stadje Henitsjesk aan de Zee van Azov om een colonne Russische tanks te stuiten en zichzelf daarbij opblies (het Russische leger veroverde de plaats alsnog). Zelfs de president, Volodymyr Zelensky, is met zijn uitdagende video‘s op social media stoerder geworden dan het droes van Sint-Petersburg.
Sinds de onafhankelijkheid in 1991 heeft het Oekraïne ontbroken aan helden waaromheen nationale sprookjes konden worden gesponnen. De historische coryfeeën die de geschiedenis ons heeft geschonken, voldoen om allerlei redenen matig. De afgelopen dagen zijn er echter tientallen helden opgestaan. In zekere zin is het passend als de meest romantische van hen, de geheimzinnige piloot, misschien niet echt is. Als deze helden niet bestonden, zouden we ze moeten uitvinden. Op dit moment voelt het alsof alleen moed ons van de totale vernietiging kan redden.
De geniesoldaat
Ik ben geen soldaat. Gedurende mijn dienstplicht was ik gevangenisbewaker. Ik kan loopgraven aanleggen, maar ik ben een zestigplusser. Ik weet dat mijn frontlinie op het informatieslagveld ligt, toch moet ik in Oekraïne blijven. Mensen zoals Skakoen, de geniesoldaat, overtuigen me ervan dat ik niet hoef te vluchten. Ze geven me een gevoel van veiligheid, ook al vechten ze ver van mij vandaan. Ze geven me het gevoel dat Oekraïne stand zal houden.
Veel sokkels in Kyivv die als bronnen van patriottische inspiratie zouden moeten dienen, worden nu nog bezet door figuren die onbekend of onbemind zijn en het volk verdelen. Oekraïne heeft moeite om nationale helden te vinden vanwege zijn bewogen verleden. We zijn een multi-etnische, veeltalige samenleving waar allerlei grootmachten over hebben gebakkeleid – het Pools-Litouwse gemenebest, het tsaristische rijk, de nazi’s. Wat in het ene deel van het land als moed wordt geprezen, brandmerkt men in een ander deel als verraad of onderdrukking. Oekraïners houden er niet van dat hun iets wordt opgelegd, en al helemaal geen helden. Toegegeven, weinigen hebben iets tegen de nationale dichter Taras Sjevtsjenko. Evenzo lopen weinigen voor hem warm. De tsaristische keizerlijke politie verbande hem ooit vanwege zijn patriottische verzen, en slachtoffers zijn zelden goede helden, vooral voor een volk in oorlog.
Oekraïne heeft moeite om nationale helden te vinden vanwege zijn bewogen verleden
De Sovjets probeerden van de zeventiende-eeuwse Kozakkenleider Bohdan Chmelnytsky een nationaal symbool te maken. Het Kremlin had een voorkeur voor hem omdat hij de tsaar in 1654 formeel vroeg hem te helpen de Polen te bestrijden. Geen slimme zet, want kort daarop verbood de tsaar het Kozakkenleger en verloren de Oekraïense gebieden hun onafhankelijkheid. Nu nog is zijn standbeeld te vinden in het centrum van de oude stad van Kyiv, op het Sofiyskaya-plein, pal naast mijn huis. Het is niet vernield nadat Oekraïne zich in 1991 onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie, maar er legt ook nooit iemand bloemen bij hem neer. Misschien komt dat omdat zijn aanhangers duizenden Oekraïense joden, die van collaboratie met Polen werden beticht, hebben vermoord.
De meest omstreden Oekraïense ‘held’ is Stepan Bandera, een ultranationalist die de nazi’s in 1941 in Oekraïne verwelkomde omdat hij het land wilde bevrijden van communisten. Vanwege zijn diepe hang naar Oekraïense onafhankelijkheid voerden de nazi’s hem uiteindelijk af naar een concentratiekamp. Het grootste deel van de oorlog zat hij er gevangen. Daarna vestigde hij zich in München, waar een KGB-agent hem in 1959 liquideerde. Veel Oekraïners waarderen zijn inspanningen voor de onafhankelijkheid van het land (sommige vrijwilligers die nu tegen Poetin vechten noemen hun molotovcocktails Bandera-smoothies). Bij anderen roept hij weerzin op door het geweld waaraan zijn volgelingen zich hebben overgegeven.
Recentere pogingen tot nationale mythevorming mislukten eveneens. Even leek het erop dat Viktor Joesjtsjenko uit het juiste hout was gesneden. Tijdens de verkiezingen in 2004 was hij de tegenstander van de kandidaat van het Kremlin, Viktor Janoekovitsj, en werd hij vergiftigd, wat zijn gelaat misvormde. De daaropvolgende golf van verontwaardiging mondde uit in de Oranjerevolutie, die leidde tot hernieuwde verkiezingen. Nadat Joesjtsjenko tot president was gekozen, was hij maar al te snel bereid om compromissen te sluiten met de oude garde.
De Maidan-opstand in 2014 had een geschikte held kunnen voortbrengen. Nadija Savstjenko, een gevechtspiloot en officier in het Oekraïense leger, werd gevangengenomen door de Russen, die een proces tegen haar voerden in Moskou, waar ze de rechter uitschold en weigerde diens gezag te erkennen. Na haar vrijlating werd ze parlementslid, maar verbaasde ze vriend en vijand door voor vriendschap met de separatisten van het Donbas-bekken te pleiten. Sommigen vermoedden dat de Russen haar hadden gehersenspoeld. Inmiddels is ze helemaal vergeten.
Helden en antihelden
Zal er voor Zelensky ooit een standbeeld zijn weggelegd? Zo ja, zullen mensen dat bezoeken? Misschien dat we niet langer vast zullen zitten in die eindeloze cyclus van helden die in antihelden veranderen. Voor het eerst sinds de hoogtijdagen van Bohdan Chmelnytsky in de zeventiende eeuw werd Oekraïne in 1991 een onafhankelijk land. De Oekraïners hechten sterker aan die onafhankelijkheid dan aan wat dan ook.
Zelfs degenen die weinig op hebben met de regering van Zelensky of het Oekraïense politieke systeem, zijn bereid ervoor te vechten. Liever dat dan te worden verpletterd door een buitenlandse macht. Ook als de helden van deze oorlog later dingen doen die hun reputatie zullen bezoedelen, zal de pure moed van deze tijd voortleven. Ik denk dat mensen zich de naam van geniesoldaat Vitaly Skakoen zullen herinneren. We zullen een nieuwe nationale identiteit om hem heen bouwen.
Andrej Koerkov is een Oekraïense schrijver. Zijn meest recente roman is Grijze Bijen (Grey Bees, Deep Vellum/MacLehose Press)
