Door de droogte kan Spanje, met reservoirs die er sinds 1995 niet slechter aan toe zijn geweest, niet voldoen aan zijn internationale verplichtingen om water over te dragen aan Portugal voor de bekkens van de Douro en de Taag.
‘Ik heb het nog nooit zo gezien.’ Die uitdrukking wordt de laatste maanden steeds minder gebruikt om de gevolgen te beschrijven van de ernstige droogte die een groot deel van het Iberische schiereiland heeft getroffen. Maar in dit geval worden de woorden niet door zomaar iemand uitgesproken. Dit is Arturo de Inés, drieënnegentig jaar. Hij zit op een enorme granieten rots aan de rand van het droge ravijn waarin het Almendra-stuwmeer is veranderd. Het ligt tussen de provincies Zamora en Salamanca, op een steenworp afstand van Portugal. Arturo de Inés is al meer dan veertig jaar burgemeester van Villaseco de los Reyes, dat iets meer dan driehonderd inwoners telt. Hij is tevens voorzitter van de organisatie Cabeza de Horno in Salamanca, die honderdzeven gemeenten van drinkwater voorziet. En die dorpen verkeren in spanning over de mogelijkheid dat ze zonder drinkwater komen te zitten vanwege het lage peil van de Almendra, die nu op 25 procent van zijn capaciteit staat.
Aan de Portugese kant van de Raya heeft Helena Barril, voorzitter van de gemeenteraad van Miranda do Douro (zesduizend inwoners), dezelfde vrees. Hoewel de watervoorziening voor haar stad, die afhankelijk is van de rivier, voorlopig gewaarborgd is, heeft de daling van het waterpeil geleid tot een toename van onzuiverheden in het water, die de pompstations kunnen beschadigen. Nog delicater is de situatie voor de plaatselijke veehouders die, door de droogte in de lagunes, hun dieren van water uit het stedelijk netwerk hebben moeten voorzien. Voor António Luis, die een bedrijf heeft met dertig Mirandesa-koeien en voorzitter is van een veecoöperatie met meer dan vijfduizend runderen, is water voor het vee, dat duurder is dan voor menselijke consumptie, sinds mei een vaste kostenpost geworden. Hetzelfde geldt voor Villaseco en alle gemeenten in de omgeving van het Almendra-stuwmeer in Spanje.
Vijf stroomgebieden
Burgemeester Arturo de Inés zegt dat in de laatste week van september, bijna van de ene op de andere dag, het niveau van het door Iberdrola beheerde stuwmeer kelderde: ‘Het bedrijf belde ons om te zeggen dat ze de toevoer niet konden garanderen – het niveau van het stuwmeer was te laag en het water was troebel. Het hydrologische jaar – dat loopt van 1 oktober tot 30 september – liep ten einde en Spanje leverde water om te voldoen aan zijn verplichtingen in het kader van het Verdrag van Albufeira uit 1998. Dit internationale verdrag bepaalt de jaarlijkse volumes die vanuit Spanje in Portugal moeten aankomen om ecologische stromen in stand te houden en sociaaleconomisch gebruik over de grens mogelijk te maken in de vijf stroomgebieden die beide landen delen: de Minho, Limia, Douro, Taag en Guadiana.
De woede over watergebrek aan Spaanse zijde leidde tot protesten in Zamora en Salamanca, totdat de wateruitgifte werd stopgezet door de Hydrografische Confederatie van de Duero, die valt onder het ministerie van Ecologische Transitie. Het was een beslissing waar zowel de Spaanse als de Portugese regering achter stonden. Maar wat aan de Spaanse kant rust bracht, wekte woede in Portugal.
‘We begrijpen dat het water afkomstig is uit Spanje, maar er zijn ook internationale verplichtingen die moeten worden nagekomen. Spaanse boeren klaagden over de stuwmeren omdat het water in Portugal wordt gebruikt voor de productie van hydro-elektriciteit, maar ze kijken alleen naar multinationals die geld verdienen en beseffen niet dat hun Portugese collega’s dezelfde klachten hebben,’ aldus Andrea Cortinhas, technisch secretaris van de Galicische schapenvereniging Mirandesas, die streeft naar genetische verbetering van het ras. Cortinhas spreekt terwijl zijn kudde van honderdveertig dieren probeert iets eetbaars te vinden in een weiland dat groen zou moeten zijn maar niet eens meer geel is. De schapen zullen zich moeten voeden met haver die voor de winter is opgeslagen. Door watergebrek is het grijs en witachtig, dezelfde tinten als het landschap aan de Spaanse kant. ‘Als er weinig water is, moet je het onder iedereen verdelen; het kan niet zo zijn dat je het alleen doorlaat als het veel regent en schade veroorzaakt in Porto,’ is de kritiek van Nuno Rodrigues, de vicevoorzitter van de gemeenteraad van Miranda do Douro.
In deze tijd van grote harmonie tussen Madrid en Lissabon wil niemand een wateroorlog beginnen
De regeringen van beide landen gaven er de voorkeur aan om deze conflictueuze kwestie niet op de spits te drijven en verzonden op 28 september een gezamenlijk communiqué waarin Spanje officieel erkent dat het zich als gevolg van de droogte niet zal kunnen houden aan de waterlevering waar het land toe verplicht is volgens het Verdrag van Albufeira in de Taag en de Douro. ‘De leveringen zullen naar verwachting ongeveer 90 procent bedragen van de in de overeenkomst vastgestelde hoeveelheden,’ aldus beide landen.
In deze tijd van grote harmonie tussen Madrid en Lissabon wil niemand een wateroorlog beginnen. Maar de vooruitzichten op middellange termijn zijn niet goed; prognoses wijzen niet op een regenachtige herfst die de slechte situatie van de stuwmeren op het Spaanse schiereiland zou kunnen omkeren. Nu bedragen de reserves slechts 31,9 procent van de capaciteit en je moet teruggaan tot de grote droogte van 1995 om voor deze periode nog slechtere cijfers te vinden. Als je naar de langere termijn kijkt, is het vooruitzicht nog erger, want wetenschappers waarschuwen voor een toename van hydrologische droogtes die verband houden met de opwarming van de aarde.
Het is die middellange en lange termijn die José Manuel Gonçalves, burgemeester van Peso da Régua, in de Douro-regio van Portugal, de meeste zorgen baart. Momenteel heeft de rivier voldoende water voor de stadsvoorziening en het nautisch toerisme, maar hij ziet dat het noodzakelijk is om aan de toekomst te denken en het Verdrag van Albufeira te herzien vanwege nieuwe klimatologische omstandigheden. ‘De twee regeringen moeten verantwoordelijkheid nemen en solidair zijn. Alleen zo bereik je een evenwicht tussen de twee volkeren om het beschikbare water te verdelen,’ zegt hij. De Portugese milieuvereniging Zero pleit ook voor nieuwe onderhandelingen over het verdrag om ‘echte ecologische stromen tot stand te brengen die het behoud en de werking van de ecosystemen zullen garanderen’.
Over de mogelijke wijziging van het Verdrag van Albufeira zei een woordvoerster van het Spaanse ministerie van Ecologische Transitie: ‘Een wijziging van de criteria moet altijd in onderling overleg gebeuren, op technische basis en gericht op oplossingen die op evenwichtige wijze tegemoetkomen aan de behoeften en gebruiken aan weerszijden van de grens. Dit alles binnen de context van klimaatverandering en een te verwachten afname van de beschikbaarheid van water.’
Strenger beheer
In tijden van schaarste lijkt het erop dat het waterbeheer niet beide zijden van de grens tegelijkertijd tevreden kan stellen. ‘De indruk bestaat dat de Spanjaarden eigenaren van de rivier zijn, en dat zijn ze niet,’ klaagt de Portugese burgemeester Helena Barril. ‘We leven niet meer in de tijd dat we vochten om een stuk land, maar naar mijn mening moet er strenger beheer komen zodat niemand erop achteruitgaat,’ zegt ze.
Een paar weken geleden zaten de boosdoeners aan de andere kant, in een gebied dat nu lijkt op een maanlandschap: de 8650 hectare die worden bedekt door het Almendra-stuwmeer, het op twee na grootste van Spanje. De laarzen van Javier Arnés wierpen toen hij zich door dit gebied bewoog een witachtige stof op van wat tot voor kort de bodem van dit enorme stuwmeer was. Zelfs de zwarte stammen van oude steeneiken, die intact zijn gebleven doordat ze meer dan vier decennia onder water hebben gestaan waar ze niet door zuurstof konden worden afgebroken, steken nu boven het water uit. Arnés maakt zich zorgen over zijn tweehonderd Moro-koeien, net als veel van de veehouders in de regio, die hoofdzakelijk van het stuwmeer afhankelijk zijn en die hun toevlucht al hebben moeten nemen tot watertankwagens. ‘De putten staan droog en de vijvers ook,’ waarschuwt hij.
Tot dit jaar dronken zijn koeien rechtstreeks uit het stuwmeer dat aan zijn boerderij grenst. ‘Maar het niveau is zo laag dat de koeien niet meer naar beneden durven.’ Voorlopig is zijn redding de put die hij op zijn land heeft en die hij voor het eerst gebruikt om zijn dieren water te geven. ‘Over acht of tien dagen is het water uit de put op, ik hoop dat het niveau van het moeras stijgt en ze weer kunnen drinken. Het probleem is dat we niet voorbereid zijn op tekorten van de ene dag op de andere. We hebben een infrastructuur voor het transport van voer, maar niet van water,’ legt hij uit.
‘Langs de weg stonden mensen te huilen terwijl ze hun spullen verzamelden’
Toen het stuwmeer in de jaren zestig werd aangelegd, was dat een tragedie voor veel lokale bewoners, die zagen hoe de dictatuur hen van hun land verdreef. ‘Langs de weg stonden mensen te huilen terwijl ze hun spullen verzamelden,’ herinnert de oud-burgemeester van Villarejo de los Reyes zich. Dan vertelt hij over de tijd dat de vrouwen hun kleren op ezels naar de rivier brachten om ze te wassen.
‘Water is leven,’ zegt de boer. ‘Dit gebied zou verstoken zijn van mensen als het water zou verdwijnen.’
Luister ook:
