Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Chili, waar voor de tweede keer in twee jaar tegen een nieuwe grondwet werd gestemd. Waarom lukt het de Chilenen niet om het eens te worden over een grondwet die de oude, onder dictator Pinochet opgestelde constitutie moet vervangen?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom stemden de Chilenen tegen een nieuwe grondwet?
Chili brak zondag ‘een record met het verwerpen van twee grondwetsvoorstellen in vijftien maanden’, aldus El País. Met een opkomst van 80 procent stemde 55 procent van de Chilenen tegen de nieuwe grondwet die was opgesteld door de door rechts gedomineerde Constitutionele Raad. De nieuwe grondwet zou de oude, die stamt uit het tijdperk van dictator Augusto Pinochet, moeten vervangen.
In 2022 stelde een Constitutionele Conventie een uitgesproken linkse tekst op; ‘een belofte om opnieuw een “socialistisch” Chili op te bouwen’, zoals de centrumlinkse website El Mostrador het omschrijft. Extreemrechts en traditioneel rechts drukten daarentegen hun stempel op het tweede grondwetsontwerp, dat nu is verworpen. Terwijl de afwijzing van het eerste voorstel werd gezien als een nederlaag voor de president, Gabriel Boric, wordt de afwijzing van het tweede logischerwijs gezien als het falen van de radicaal-rechtse leider, José Antonio Kast, aldus El Mostrador.
Het grondwetsontwerp van rechts was om meerdere redenen weinig populair. In het bijzonder zou één artikel de weg kunnen vrijmaken voor een totaal verbod op abortus – momenteel alleen toegestaan in gevallen van verkrachting, levensbedreigend risico voor de moeder of misvorming van de foetus. Andere artikelen zouden het stakingsrecht kunnen inperken en particuliere sociale verzekeringen en door fondsen gefinancierde pensioenen in de grondwet waarborgen.
Het is dus ‘game over’ voor een nieuwe grondwet, zo kopte het centrumrechtse dagblad La Tercera, dat opmerkt: ‘De einduitslag laat zien dat het land in diepe onenigheid verkeert, die nu alleen nog door de huidige Grondwet kan worden beslecht.’
Toen de uitslag eenmaal bekend was, was Boric’ reactie helder: ‘Het constitutionele proces is voorbij,’ citeert Radio Pauta de president. Er komt geen derde poging: ‘Ondanks deze pogingen is het niet gelukt een nieuwe grondwet te formuleren waarin iedereen zich kan vinden. De prioriteiten zijn veranderd.’
‘Deze twee opeenvolgende afwijzingen tonen vooral aan dat de bevolking weigert zich te laten manipuleren door een wettelijk kader dat doordrenkt is van ideologie’, vervolgt La Tercera. Volgens columnist Ascanio Cavallo verlangden de Chilenen vooral naar een ‘neutrale’ grondwet, zonder politieke kleur.
Waarom werd er een nieuwe grondwet geschreven in Chili?
Op dit moment grijpt Chili terug op de grondwet die is opgesteld onder de dictatuur van Augusto Pinochet (1973-1989). Deze grondwet is echter zo’n zeventig keer gewijzigd, vooral sinds de terugkeer naar de democratie, en is zelfs ondertekend door de voormalige sociaaldemocratische president Ricardo Lagos (2000-2006), zoals El País opmerkt.
In 2018, een paar dagen voor het einde van haar mandaat, legde de centrumlinkse president Michelle Bachelet de basis voor een grondwetsherziening, die ze naar het Congres stuurde. Maar haar tekst bleef een dode letter. Toen Sebastián Piñera in 2017 werd verkozen als president, verzette hij zich tegen elke hervorming van de grondwet.
Alles veranderde in de herfst van 2019. De sociale onrust die het land wekenlang overspoelde, waarbij 23 mensen omkwamen en 2000 gewond raakten, schokte de regering tot op het bot. Uiteindelijk lanceerde ze sociale maatregelen – en het voorgestelde referendum over de grondwet. Een jaar later, in oktober 2020, stemde 78 procent van de Chilenen in een referendum voor het opstellen van een nieuwe grondwet.
Tussen 2021 en 2022 stelde een eerste Constitutionele Conventie een tekst op, die in september 2022 door 62 procent van de kiezers werd verworpen. Dit was een tegenslag voor links, vertegenwoordigd door president Gabriel Boric, die het project had gesteund. In mei 2023 ging de Constitutionele Raad opnieuw aan de slag. De nieuwe vergadering werd gedomineerd door radicaal-rechts, dat 22 van de 50 zetels had en zijn stempel drukte op de nieuwe tekst, met de steun van traditioneel rechts.
Na vier jaar keert Chili dus terug naar hetzelfde punt als in november 2019, toen de politiek de samenleving aanbood de grondwet te veranderen ‘om de sociale onrust op deze institutionele wijze te overwinnen’, schrijft El País.
Hoe nu verder?
Chili is dus terug bij af. Hoe kan het land nu verder? Sylvia Eyzaguirre, onderzoeker bij de Chileense denktank Centro de Estudios Públicos, schrijft hierover in El País: ‘We kunnen alleen vooruitgang boeken met eenheid, met breedgedragen overeenkomsten, maar wel zonder onze legitieme verschillen te verliezen.’ Dat zal volgens Eyzaguirre nog knap lastig worden: ‘Na twee mislukkingen bevinden we ons nu in een slechtere situatie dan voorheen. We zijn meer verdeeld [en] wantrouwen de instituties steeds meer.’
Ook de socialistische politiek analist Gabriel Gaspar uit zijn bezorgdheid, in een ander artikel in El Mostrador: ‘Een groot deel van de bevolking herkent zich niet meer in de politieke partijen (…). Nu zijn er in Chili twee kloven ontstaan: één tussen politici onderling, de andere tussen politici en burgers.’
President Boric heeft verklaard dat hij de huidige problemen in de Chileense maatschappij nu via andere wetswijzigingen wil aanpakken. ‘De politiek is schatplichtig aan het Chileense volk. En deze schuld wordt afgelost door de oplossingen te vinden die de Chilenen nodig hebben en van ons eisen,’ aldus de president.
Volgens voormalig kamervoorzitter Jorge Schaulsohn betekent het falen van zowel links als rechts in het opstellen van een nieuwe grondwet dat de weg nu openligt voor politici in het centrum. Hij noemt in een interview met de rechtse website Ex-Ante in het bijzonder de voormalig centrumrechtse presidentskandidaat Evelyn Matthei en de centrumlinkse ex-president Michelle Bachelet (2006-2010 en 2014-2018). Matthei en Bachelet namen het ook al tegen elkaar op in de presidentsverkiezingen van 2013.
Journalist Ródrigo Córdova schrijft op El Mostrador dat hij juist denkt dat de radicaal-rechtse José Antonio Kast op rechts zal worden ingehaald. De onafhankelijke senator Rojo Edwards had zich tijdens de campagne verzet tegen een nieuwe grondwet en lijkt populariteit te vergaren door een voorbeeld te nemen aan de extreemrechtse Argentijnse president Javier Milei.
President Boric heeft tot 2025 de tijd om eenheid te creëren in het verdeelde land en het vertrouwen te winnen van kiezers. In dat jaar vinden in Chili de presidents- en parlementsverkiezingen plaats.
Met medewerking van Boris van der Spek
