‘We willen hier geen politieke partijen meer’

‘Maak ’m maar af, die rat. Maak ’m af.’ Don Elpidio Jiménez wijst naar een plek op een paar meter van de toegang tot zijn erf en vertelt met trillende stem dat exact op die plek een agent van de staatspolitie hem met een klap recht in zijn gezicht tegen de grond sloeg.

Het is al bijna drie jaar geleden, op 5 april 2017, in Arantepacua, een boerendorp op de hoogvlakte van Michoacán, met tegen de 2700 inwoners. ‘Daar,’ wijst hij met uitgestrekte arm naar de muur van stapelstenen die zijn erf van de straat scheidt.

Zijn boerderij is de eerste die je bij binnenkomst in Arantepacua aantreft. Daar vielen gierend de rookbommen, die dichte rookwolken opwierpen die je de adem benamen. Een eindje verderop werd zijn broer, Francisco Jiménez, doodgeschoten. Het was een woensdag, half drie ’s middags. Op het eerste gezicht, vertelt de boer, was het een gewone doordeweekse dag. Het was marktdag. Geschreeuw en rennende kinderen. En het klak-klak van ossen, beladen met groente en fruit, die door de smalle straatjes van het dorp sjokten.

Een groep van vijftien tot twintig comuneros [mensen die samen, als groep, bepaalde landbouwrechten hebben op een stuk grond] uit Arantepacua hadden een barricade opgeworpen op de toegangsweg, om voertuigen tegen te houden. Het ging om een protest tegen het mislukken, de dag tevoren, van onderhandelingen tussen een delegatie van de comuneros, bestaande uit 38 mensen, en de regering van de staat Michoacán over een oud conflict over een aantal landbouwpercelen. Maar ze kwamen niet tot een akkoord en op de terugweg naar Arantepacua werden de comuneros gearresteerd en gevangengezet op beschuldiging van kidnapping van de buschauffeur die hen naar Morelia, de hoofdstad van Michoacán, had gebracht.

‘Oorlogsoperatie’

Op die 5de april luidden in Arantepacua de kerkklokken om te waarschuwen dat er een meute van driehonderd agenten van de staatspolitie met patrouillewagens, bestelauto’s en trucks in het dorp was gearriveerd om de barricade uit de weg te ruimen. De secretaris van Openbare Veiligheid van de staat Michoacán verklaarde de volgende dag dat de meeste agenten, zo’n tweehonderd van de mobiele brigade, ‘ongewapend’ waren en
uitsluitend hadden gehandeld in reactie op de agressie, zoals werd beweerd, van 250 comuneros die hen bekogelden met stenen en vuurwerk.

Maar Valentín Jiménez, die getuige was van de gebeurtenissen, verzekert dat er die dag op de barricade maar vijftien comuneros waren en dat wat zich afspeelde in het dorp ‘een oorlogsoperatie’ was. ‘Ze kwamen niet om te praten, maar om ons te doden,’ zegt hij. ‘Het regende kogels van alle kanten,’ zegt Xóchitl Madrigal, een kleine vrouw met een ernstig gezicht, die samen met haar man Elpidio, haar schoonzoon en haar kleinkind van amper een jaar het huis uit werd geslagen en gesleurd, hetgeen te zien is op video’s die door de communicatiemedia van de staat zijn verspreid.

Op een drassig aardappelveld staat een klein houten altaartje met een rouwkrans. ‘Hier,’ zegt Elpidio, een comunero van weinig woorden, vond Luis Gustavo Hernández Cohenete, nog geen zeventien jaar oud, de dood. Luis Gustavo had getracht het strijdtoneel te verlaten en was het land opgerend. Maar hij kwam niet ver.‘ Ze spaarden niemand, iedereen moest eraan geloven: jongens, meisjes, zwangere vrouwen, zelfs oude mannen die niet hard meer konden lopen om dekking te zoeken,’ zegt Valentín.

Onafgerond

Een van die bejaarde mannen was Elpidio. Op de beelden die door de staatspolitie van Michoacán werden verspreid, is te zien dat verscheidene agenten gewond raakten door toedoen van bewoners. Waarschijnlijk verweerden die zich tegen het politiegeweld. Maar ook dat is niet zeker, omdat het openbaar ministerie en het Nationaal Comité Mensenrechten het onderzoek van de zaak drie jaar na dato nog steeds niet hebben afgerond.

‘Toen ze mijn huis in kwamen, stak ik mijn handen omhoog. Ze zeiden tegen me: ‘Op de grond, jij, hond,’ en vervolgens gaven ze me een dreun tegen mijn kop en sleurden twee politieagenten me mee naar buiten, waar een hoop politietrucks stonden.

In de laadbak van de truck, vertelt Elpidio, zag hij een heleboel mannen plat voorover liggen, met de handen op de rug gebonden. Een van hen was zijn zoon. Hij slaakte een zucht van opluchting toen hij zag dat hij en de andere gewonden naast hem nog ademden en dus nog leefden. Toen hoorde hij die woorden uit de mond van een politieagent: ‘Maak ’m maar af, die rat. Maak ’m af.’ Maar gelukkig werd de moord niet gepleegd. ‘Wij
hebben geluk gehad,’ mompelt hij en tikt op zijn witte hoed.

‘De politiek ziet ons alleen maar staan als er een verkiezing op komst is’

De vier doden die de politieoperatie kostte, drukken voor altijd een stempel op het leven in het dorp, dat sinds die dag een radicale beslissing nam: alle politieke partijen het dorp uit, ze zouden zich zelf wel gaan besturen.

De gebeurtenissen van 5 april 2017 komen overal in Arantepacua tot uitdrukking, onder andere in de bronzen plakkaten in het voormalig gemeentehuis – dat tegenwoordig onderdak biedt aan de ‘Communale Raad’ – met de gezichten en de namen van de ‘gevallenen’. Op het pleintje naast de kerk en de school rennen jongetjes met speelgoedpistooltjes rond terwijl ze roepen: ‘5 april, nooit vergeven of vergeten.’ En op de muren van de huizen, waar vroeger de affiches hingen van de kandidaten voor de PRI en de PAN, prijken nu muurschilderingen met de tekst ‘Rebellie en Vrijheid. Weg met de Politieke Partijen’.

Wat het onderwerp politieke partijen betreft, volstaat het te praten met de mensen op straat om erachter te komen dat iedereen het door de bank genomen eens is over de standpunten en verklaringen. Aangezien de politieke partijen de overheid vertegenwoordigen, werden ze samen met de politie, die onder Nahuatzén viel, de gemeente waarvan Arantepacua deel uitmaakt, uit het dorp verbannen.

‘Eén manier om recht te doen gelden, is het recht op zelfbestuur uit te oefenen dat we als inheemse bevolking hebben en alle politieke partijen uit de gemeenschap te verbannen,’ zegt Simón Jiménez Morales, ex-bestuurder van de organisatie Gemene Gronden van Arantepacua. Celia Morales Maldonado, de weduwe van Francisco Jiménez, een comunero die op 5 april 2017 de dood vond, tekent aan dat het zelfbestuur op basis van de inheemse gebruiken ook een afwijzend signaal zendt naar het politieke establishment van Mexico en diens onvermogen het leven van een dorpsgemeenschap te verbeteren. Volgens officiële cijfers van Coneval [de nationale sociale onderzoeksraad] leven acht van de tien mensen in Arantepacua onder de armoedegrens. ‘We willen hier geen politieke partijen meer, want daar profiteren maar een paar mensen in het dorp van; de rest, die geen lid is van een partij, of die niets moet hebben van politiek, krijgt niks,’ is de kritiek van Celia.

‘De politieke partijen zien ons inheemsen alleen maar staan als er een verkiezing op komst is en ze onze stem willen hebben,’ zegt op haar beurt comunera Teresa Prado Estrada, een tante van de jonge Luis Gustavo. ‘De rest van de tijd zijn we lucht voor ze, bestaan we niet.’

Nu worden de straten van het dorp bewaakt door de Kuaricha, een plaatselijke communale groep van politieagenten. Sinds september 2017 zit in het oude gemeentehuis de Communale Raad, bestaande uit vier vrouwen en vier mannen, met een horizontale beslissingsstructuur. Dat wil zeggen dat er geen burgemeester is of iemand anders die boven hen staat: de Raad is zelf de hoogste autoriteit.

Gerechtigheid

Deze beslissing tot zelfbestuur zonder politieke partijen – zij het dat de gemeenschap qua voorzieningen nog steeds afhankelijk is van de federale staat, vertegenwoordigd door de gemeente Nahuatzén – werd in maart 2018 erkend door het Electoraal Tribunaal van Michoacán. Het proces van zelfbeschikking verliep in Arantepacua sneller en soepeler dan in Comachuén, Sevina en de hoofdgemeente Nahuatzén In deze drie andere gemeenschappen van Purépechas [de inheemse bevolking van Michoacán] willen ze ook het zelfbestuur invoeren, maar kampen ze met velerlei obstakels om dit recht te kunnen uitoefenen.

Toch is er, ondanks de erkenning van en de steun aan het proces van zelfbeschikking door het Electoraal Tribunaal, in Arantepacua nog een grote hindernis te overwinnen: de toegang tot het justitiële systeem. Cecilia Morales, die door de politieactie haar man verloor, een timmerman
van 64, vat nog eens samen wat veel plattelandsbewoners van de staat Michoacán willen: ze willen weten wie in de staatsregering de opdracht gaf tot de actie. Wie gaf het bevel en waarom? En vooral willen ze weten wie hun kinderen, hun broers en zussen, hun neven en nichten of hun buren hebben gedood. En ze willen dat die mensen worden gestraft. ‘De regering zegt van niets te weten. Maar ik geloof niet dat de politie op een goed moment zomaar zin kreeg om naar Arantepacua te komen en hier mensen te vermoorden,’ zegt Cecilia.

De antwoorden op deze vragen blijven uit, ondanks de officiële aanklachten die bij het openbaar ministerie van Michoacán zijn gedeponeerd. ‘Ze hebben ons ontvangen, dat wel, maar het was een lachertje. Ze zeiden dat er geen sprake was van een misdaad, omdat er geen lijk is, en als er geen lijk is, dan is er ook geen misdaad,’ zegt Teresa Prado.

Onzorgvuldig

Ana Gómez, medewerker van Centrum voor Mensenrechten Fray Vitoria, is al een jaar bezig is met de zaak-Arantepacua. Ze zegt dat het onderzoek van het Nationaal Comité Mensenrechten weliswaar 32 dossiers omvat, maar dat het niet met de vereiste zorgvuldigheid is uitgevoerd en ook niet binnen een redelijke termijn is voltooid; er zijn nu immers al bijna drie jaar verstreken. ‘Zo zijn de plaatsen delict niet afgeschermd, er zijn geen lijkschouwingen gedaan, en de betrokkenen zijn pas laat ondervraagd en zonder de mensenrechten als uitgangspunt te nemen,’ zegt Gómez. ‘En dat heeft grote gevolgen voor de gegevens die ze konden verzamelen.’En wat het onderzoek van het openbaar ministerie in Michoacán betreft, ‘daar zit ook geen schot in,’ klaagt Gómez. ‘De dossiers zijn geopend’, dat is het enige nieuws dat ze heeft voor de wanhopige bevolking.

‘We hebben getuigen die verklaringen kunnen afleggen over hoe de politie het dorp overviel, we hebben foto’s en video’s – wat willen ze nog meer? Willen ze er soms tijd overheen laten gaan en hopen ze dan dat we het maar vergeten?’ vraagt Teresa Prado, na een ontmoeting met functionarissen van het Nationaal Comité Mensenrechten. ‘Wat hier is gebeurd was een slachting, en dat zullen we nooit meer vergeten.’

Manu Ureste

Animal Político 
Mexico | website | animalpolitico.com  

‘Politiek Dier’, opgericht in 2010, bereikte een groot publiek door haar onpartijdigheid bij de algemene verkiezingen van 2012. Politiek nieuws, opinie en reportages.