Afrika’s sprinkhanenhandel is lucratief en voedzaam. Nu moet het westen nog worden overtuigd

Ondanks de wijdverbreide consumptie van insecten en het groeiende wetenschappelijke bewijs voor hun voedingswaarde, spelen de beestjes in veel officiële voedsel- en voedingsstrategieën nog altijd slechts een marginale rol. Het cultureel vooroordeel tegen het eten van insecten blijkt hardnekkig.

In Wulari, een wijk in de Nigeriaanse provinciehoofdstad Maiduguri, hangt op straat elke ochtend de geur van versgebakken sprinkhanen. Bij een kraampje langs de weg bedient Ayuba Naomi (35) een gestage stroom klanten die al staan te wachten voordat de eerste lading goed en wel gebakken is. ‘Er worden veel sprinkhanen gegeten. We krijgen steeds meer klanten. We verschepen ze naar steden als Abuja, Lagos en Kano, en zelfs naar landen als Saoedi-Arabië en het Verenigd Koninkrijk,’ zegt ze. ‘Als er veel vraag is, verkopen we soms wel drie balen per dag.’ Sommige van haar afnemers komen uit buurland Kameroen.

Ze werkt in een branche die in sommige landen heel normaal is en die een bijdrage kan leveren in de bestrijding van het eiwittekort van een wereld die kampt met bevolkingsgroei en een door de klimaatcrisis krimpende landbouw. Volgens schattingen van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) eten in de hele wereld circa twee miljard mensen zo’n tweeduizend soorten insecten. In Afrika, Azië en Latijns-Amerika vormen ze een vast onderdeel van het dieet en bovendien zijn ze voor duizenden gezinnen een bron van inkomsten.

Hun hoge gehalte aan eiwitten en andere voedingsstoffen, gekoppeld aan het feit dat de productiekosten van sommige insectensoorten lager zijn dan voor andere bronnen van dierlijk eiwit, trekt de aandacht van wetenschappers en internationale organisaties. Er wordt onderzoek gedaan naar de rol die insecten kunnen spelen in de diversificatie van het dieet en de verbetering van de voedselzekerheid, vooral in regio’s waar miljoenen mensen niet genoeg geld hebben voor gezond voedsel. Volgens het laatste jaarlijkse rapport over voedselzekerheid bevinden zich wereldwijd zo’n 2,3 miljard mensen in die situatie.

‘Als er veel vraag is, verkopen we soms wel drie balen per dag’

In Wulari moet Naomi insecten bereiden voor een steeds gevarieerdere klantenkring. De rauwe sprinkhanen worden eerst in de zon gedroogd, dan van ingewanden, vleugels, poten en achterpoten ontdaan en grondig gespoeld. ‘Sommige detailhandelaren willen gebakken sprinkhanen, die verpakken we luchtdicht in dozen die ze vervolgens naar hun eigen land importeren. Voor andere klanten worden ze alleen geblancheerd, in de zon gedroogd en dan in balen verpakt. Die willen ze zelf bakken,’ vertelt ze, terwijl ze weer een lading sprinkhanen in de hete arachideolie legt.

De insectenhandel is nog vrij informeel georganiseerd. Onderaan de leveringsketen van de velden naar de stedelijke markt staan honderden Nigeriaanse verzamelaars en kleine handelaren. Iemand zoals Babagana Zarami (40), die al tien jaar sprinkhanen verzamelt in de omgeving van Maiduguri. In de regentijd trekken ze bij het vallen van de avond de bossen in, waar meer insecten zitten. ‘We binden een lamp op ons hoofd, doen handschoenen aan of plastic zakken om onze handen en rijstzakken om onze voeten of regenlaarzen aan tegen slangenbeten en ander ongedierte,’ vertelt hij. En dan plukken ze de insecten ‘van boombladeren en uit het gras’. ‘Ze zijn tegenwoordig moeilijk te vangen, zelfs na de regentijd,’ zegt Zarami. De gebrekkige veiligheid in de regio maakt sommige plekken waar vroeger veel sprinkhanen zaten nu onbereikbaar. Eerst oogstten ze soms wel vijf balen per nacht, vertelt hij.

Toch vormt deze business nog steeds de basis voor een kleine lokale economie. Op de markt levert dertien kilo sprinkhanen zo’n vierduizend naira (2,5 euro) op van de groothandelaren, die ze vervolgens weer doorverkopen aan de detailhandel of andere tussenhandelaren. Het verzamelen van eetbare insecten is volgens de FAO in verschillende delen van de wereld voor duizenden mensen een inkomstenbron die bijdraagt aan de voedsel- en bestaanszekerheid in rurale gebieden.

De insectensector

Maiduguri is geen geval apart. Ook in landen als Oeganda en Kenia worden in het insectenseizoen sprinkhanen op de markt verkocht. En de FAO wijst op de groeiende mopanerupsindustrie in zuidelijk Afrika: die brengt naar schatting al tientallen miljoenen per jaar op, waarvan een groot deel terechtkomt bij de mensen die de rupsen verzamelen, veelal plattelandsvrouwen met weinig middelen. In landen als Laos worden insecten zowel voor eigen gebruik als voor verkoop op de lokale markt verzameld.

Behalve omwille van die economische waarde staan insecten ook in de belangstelling vanwege hun voedingswaarde. Volgens de FAO is hun eiwitgehalte vergelijkbaar met dat van conventioneel vlees en bevatten ze ook vaak belangrijke aminozuren, ijzer, calcium, vitamine B en meervoudig onverzadigde vetzuren. ‘Sprinkhanen bevatten net zulke hoogwaardige eiwitten als bijvoorbeeld rundvlees, kip en vis. Er zitten bovendien belangrijke voedingsstoffen in als ijzer, zink, calcium en verschillende soorten vitamine B,’ aldus Uju Onuorah, onderzoeker bij Nutrition Drive for Healthy Diet Initiatives. ‘Het ijzer in insecten kan bijvoorbeeld helpen bloedarmoede tegen te gaan bij bevolkingsgroepen die kampen met ijzertekort. En er is vaak onvoldoende voedselzekerheid. In landen als Nigeria, waar in sommige streken al insecten worden gegeten, kan dit een praktische en betaalbare manier zijn om mensen aan een gezonder eetpatroon te helpen,’ legt ze uit.

De wetenschap buigt zich ook over mogelijkheden om bij stijgende vraag de productie op te schalen. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat we deze insecten in grote aantallen kunnen kweken, als alternatieve eiwitbron voor de bevolking,’ zegt Philip Nyeko, hoofdonderzoeker en docent aan het College of Agricultural and Environmental Sciences van de Makerere University.

Maar al worden er op veel plaatsen al insecten gegeten en groeit het wetenschappelijk bewijs voor hun voedzaamheid, ze spelen meestal toch nog maar een marginale rol in overheidsinitiatieven op het gebied van voeding. ‘Vanwege het westerse beeld dat het eten van insecten primitief of barbaars is, krijgt dit bij ontwikkelingslanden geen hoge prioriteit op de hulpagenda,’ aldus de FAO. Deskundigen wijten het aan verschillende factoren. Enerzijds blijft het cultureel vooroordeel tegen het eten van insecten hardnekkig. Anderzijds vallen er nog gaten in de keten van productie, verwerking, opslag en marketing. De FAO waarschuwt bovendien dat er, zoals bij elke voedselsoort, ook bij insecten risico’s voor de volksgezondheid bestaan en een gedegen keuring van belang is. ‘We weten dat insecten voedzaam zijn,’ zegt Onuorah, ‘maar we beschikken nog over te weinig grootschalige, lokaal relevante data over de veiligheid op de lange termijn, de voedingswaarde en de beste productiemethoden.’

Vertaald door Frank Lekens