Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Zuid-Afrika, waar ANC – de partij die ooit werd aangevoerd door Nelson Mandela – tijdens de verkiezingen van vorige week voor het eerst in de geschiedenis zijn meerderheid verloor. Wat gaat dit politieke keerpunt het land brengen?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Hoe zijn de verkiezingen in Zuid-Afrika verlopen?
‘Het African National Congress (ANC) – de oudste bevrijdingsbeweging van het continent, de aanvoerder van het verzet tegen de apartheid en de regeringspartij sinds 1994 – is niet langer een hegemoniale kracht in de Zuid-Afrikaanse politiek’, schrijft The Economist in een analyse. De partij heeft voor het eerst sinds de afschaffing van de apartheid dertig jaar geleden geen absolute meerderheid behaald. ANC blijft steken op 40,2 procent van de stemmen, waarmee het kan rekenen op 159 van de 400 zetels, terwijl de partij bij de vorige verkiezingen 230 zetels in de wacht sleepte. ‘Door de verslechterde infrastructuur, massale werkloosheid en recordcriminaliteit in Zuid-Afrika, heeft de partij die sinds 1994 het politieke leven heeft gedomineerd, een nog grotere klap gekregen dan de meeste opiniepeilingen voorspelden’, aldus het pan-Afrikaanse tijdschrift The Continent.
ANC verloor ook de controle over drie van de negen Zuid-Afrikaanse provincies, waaronder KwaZulu-Natal, waar de impact van de nieuwe partij van voormalig president Jacob Zuma, uMkhonto we Sizwe (MK) – die nationaal verraste met 14,6 procent van de stemmen – het sterkst werd gevoeld. De tweede partij van het land werd de Democratic Alliance (DA), een centrumrechtse liberale partij met een voornamelijk witte achterban, met 21,8 procent van de stemmen. De Economic Freedom Fighters (EFF), een radicale afsplitsing van ANC, kreeg 9,5 procent van de stemmen.
Hoewel er weinig ongeregeldheden waren na de uitslag, probeerde voormalig president Jacob Zuma, die beschuldigd werd van corruptie en in 2018 moest aftreden na een reeks schandalen, nog op 1 juni onrust te stoken door te spreken van verkiezingsfraude zonder enig bewijs te leveren. Vervolgens eiste hij dat de bekendmaking van de verkiezingsuitslag zou worden opgeschort. ‘Waar Zuma ook gaat, anarchie en chaos zijn nooit ver weg. Hij is nog niet klaar met ons’, waarschuwde columnist Justice Malala in Sunday Times.
Ook in de Westkaap, waar DA 55 procent van de stemmen heeft behaald en haar meerderheid heeft behouden, heeft een aantal kleinere partijen de kiescommissie schriftelijk verzocht om een handmatige hertelling van de in de provincie uitgebrachte stemmen, bericht de Zuid-Afrikaanse krant Mail & Guardian.
Maar de de definitieve verkiezingsuitslag werd uiteindelijk zoals gepland op 2 juni bekendgemaakt door de kiescommissie. De dreiging die uitgaat van de achterban van Zuma wordt echter wel serieus genomen door de autoriteiten, die vrezen voor een herhaling van juli 2021, toen de arrestatie van de ex-president, die tot vijftien maanden gevangenisstraf werd veroordeeld wegens minachting, werd gevolgd door een week van rellen en plunderingen waarbij meer dan 350 mensen omkwamen. De politie is in opperste staat van paraatheid, vooral in zijn thuisprovincie Kwazulu-Natal, meldt News24.
Hoe gaat Zuid-Afrika een regering vormen?
‘[President] Cyril Ramaphosa wordt de eerste ANC-leider zonder parlementaire meerderheid. In tegenstelling tot zijn held Nelson Mandela, die er tijdens de eerste drie jaar van de multiraciale democratie grootmoedig voor koos om coalitieregering te vormen, zal de Zuid-Afrikaanse president geen andere keuze hebben dan een deal te sluiten om zijn partij aan de macht te houden’, aldus The Economist. Dit is een ‘aardverschuiving’ voor de jonge democratie van Zuid-Afrika, die deze exercitie nog nooit op nationaal niveau heeft uitgevoerd, aldus onderzoekswebsite Daily Maverick.
Ramaphosa is ondanks het historische verlies niet van plan om af te treden. Volgens hooggeplaatste kaderleden van zijn partij, waarmee Mail & Guardian sprak, is de president van plan om een centrumregering te vormen met DA. Sommige bronnen van de Zuid-Afrikaanse krant suggereren zelfs dat er een principeovereenkomst is tussen de twee grootste partijen om samen te werken en dat het slechts neerkomt op het uitwerken van de details.
Daar hebben de twee partijen weinig tijd voor. De Zuid-Afrikaanse politiek heeft vijftien dagen de tijd vanaf de bekendmaking van de uitslag op 2 juni om over een nieuwe regering te onderhandelen en ‘het land opnieuw vorm te geven’, schrijft Daily Maverick. Daarna komt het parlement bijeen om een nieuwe president aan te wijzen.
Mochten de gesprekken met DA mislukken, kan ANC het ook over links proberen, door een coalitie te vormen met de radicaal-linkse EFF. The Economist noemt in een commentaar zo’n coalitie met de partij van Julius Malema ‘het grootste gevaar’ voor Zuid-Afrika. ‘Dit is een radicale socialistische partij die vaak de racismekaart trekt. [EFF] wil landbouwgrond onteigenen en herverdelen en mijnen, banken en andere grote bedrijven zonder compensatie nationaliseren. De partij MK van Zuma is een andere mogelijke coalitiepartner. ‘Zuma wil het “westerse” rechtssysteem afschaffen dat hem heeft veroordeeld wegens minachting van de rechtbank, banken en bedrijven nationaliseren en de grondwet herschrijven om meer macht te geven aan feodale leiders’, aldus het economische weekblad.
Met name het bedrijfsleven ‘luidt de noodklok’ en waarschuwt dat een coalitie met EFF of de partij MK ‘een vloek’ zou zijn voor investeerders, meldt het Zuid-Afrikaanse weekblad Sunday Times. ‘De partijen zijn allebei voorstander van het verhogen van de overheidsuitgaven en het nationaliseren van de mijnen en de centrale bank. Het vooruitzicht dat ze deel gaan uitmaken van de regering en populistische politieke veranderingen eisen, weegt op de Zuid-Afrikaanse munt en schuld’, voegt Bloomberg toe.
Maar een coalitie tussen ANC en DA ‘zou niet zonder risico’s zijn voor beide partijen’, aldus The Economist. ‘Ramaphosa zou waarschijnlijk door zijn eigen partij ervan worden beschuldigd zijn idealen te verloochenen. Steenhuisen [de leider van DA] zet de reputatie van DA als gedegen bestuurders op het spel door samen te werken met een partij die synoniem is geworden met corruptie.’ Het Britse weekblad roept de twee partijen op om, ondanks de ‘enorme compromissen’ die nodig zijn, een akkoord te sluiten. ‘Zowel Ramaphosa als Steenhuisen moet het land boven de partij stellen om te voorkomen dat Zuid-Afrika de weg naar de ondergang inslaat.’
Met welke uitdagingen krijgt een nieuwe regering te maken?
‘Analisten beschrijven het verlies van ANC als een aanklacht tegen het economisch bestuur van de partij in de afgelopen tien jaar. De ongelijkheid [in Zuid-Afrika] is gestegen tot de ergste ter wereld; meer dan een op de drie mensen is werkloos en frequente stroomstoringen hebben ervoor gezorgd dat de groei van het bbp onder de 1 procent is gebleven’, schrijft Financial Times.
Naast zorgen over de economie zijn veel Zuid-Afrikanen ook bezorgd over de hoge misdaadcijfers. ‘Overal in het land praten zowel witte als zwarte mensen over misdaad’, zei politiek analist William Gumede tegen The Guardian. ‘De criminaliteit ontneemt Zuid-Afrikanen de kans op een volwaardig leven. De ziel wordt uit het land gezogen.’
De vooruitgang die onder leiding van Mandela en zijn opvolger Thabo Mbeki was geboekt, stokte toen Zuma aan de macht kwam. Miljarden werden geplunderd uit de staatskas, waardoor bijna elk staatsbedrijf failliet ging, van de nationale luchtvaartmaatschappij tot het agentschap dat de spoorwegen beheerde. Een officieel onderzoek concludeerde dat ‘ANC onder Zuma corruptie toestond, steunde en mogelijk maakte’, aldus de Britse krant.
De nieuwe regering moet vooral het vertrouwen terugwinnen van jongeren. ‘Een nieuwe generatie kiezers heeft niet de doorleefde ervaring van de apartheid of de emotionele band die hun ouders en grootouders hadden met de partij [ANC]’, schrijft The New York Times. Veel jongeren zijn dan ook niet gaan stemmen. ‘In Zuid-Afrika, waar de mediaanleeftijd 28 is, vormen jongeren meer dan een kwart van de geregistreerde kiezers op een bevolking van 62 miljoen en zijn ze een cruciaal stemblok. Maar slechts 4,4 miljoen van de 11 miljoen Zuid-Afrikanen in de leeftijd van 20 tot 29 jaar hebben zich geregistreerd om te stemmen voor deze verkiezingen’, aldus de Amerikaanse krant.
En dan heeft het land nog te maken met de erfenis van de apartheid, zoals de Wereldbank concludeerde in een rapport uit 2022, waarin de organisatie discriminatie op basis van huidskleuren ongelijk landbezit als aanhoudende kernproblemen identificeerde. Zelfs nu, dertig jaar later, heeft ongeveer 10 procent van de 60 miljoen inwoners 80 procent van het vermogen in handen.
‘Pogingen van de overheid om het speelveld gelijk te trekken, mislukken vaak’, aldus Simon Tisdall in The Observer. ‘Enquêtes geven aan dat er grote verschillen blijven bestaan tussen het gemiddelde maandinkomen van zwarte en witte huishoudens. Huisvesting en onderwijs zijn andere grote probleemgebieden, waar de discriminerende en segregationistische praktijken uit het verleden de minst bedeelden nog steeds benadelen.’ Een van de belangrijkste redenen dat de economische maatregelen weinig succes hebben, is corruptie, aldus Tisdall. ‘Georganiseerde corruptie blijft een enorm en destructief probleem.’
‘De beslissingen die de komende twee weken worden genomen, zullen de economische en sociale ontwikkeling van het land voor meerdere jaren bepalen’, schrijft Daily Maverick. ‘Dit wordt een machtspolitiek spel waarin desinformatie, bedreigingen en geld een grote rol zullen spelen. Gezien de mate van compromis die nodig is, zullen alle partijen – en waarschijnlijk ook de kiezers – niet gelukkig zijn met de resultaten.’ Volgens het Zuid-Afrikaanse medium zou een coalitie tussen ANC en DA leiden tot meer economische groei, maar instabiliteit in de provinciebesturen. Een coalitie met MK van Zuma zou daarentegen leiden tot stabiliteit op lokaal niveau, maar economische hervormingen tegenhouden en straffeloosheid handhaven – Zuma is nog steeds onderwerp van een corruptieonderzoek. ‘Een nieuwe regering moet het vertrouwen opbouwen rond de belofte van Zuid-Afrika van na 1994, een constitutionele democratie die ongelijkheid wil bestrijden en de rechtsstaat wil bevorderen’, concludeert Daily Maverick.
