Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Vandaag kijken we naar de veroordeling van de Braziliaanse oud-president Jair Bolsonaro door het electoraal hof in Brazilië. Bolsonaro mag tot 2030 geen publiek ambt meer bekleden, maar is zijn rol daarmee uitgespeeld?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom is Jair Bolsonaro veroordeeld?
‘Vandaag heb ik een dolksteek in de rug gekregen,’ zei de Braziliaanse oud-president Jair Bolsonaro op 30 juni, volgens CNN Brasil. Enkele uren daarvoor had Bolsonaro van het hoogste electorale hof in het land te horen gekregen dat hij voor acht jaar geen publiek ambt meer mocht vervullen. Vijf van de zeven opperrechters in het tribunaal stemden voor zijn veroordeling en beslechtten daarmee zijn politieke lot.
Hoewel Bolsonaro volgens Agencia Brasil aankondigde in beroep te gaan, zeggen onafhankelijke experts dat de politieke loopbaan van Bolsonaro zo goed als voorbij is. In 2030, als Bolsonaro weer mag meedoen, is hij vijfenzeventig, en de oud-president kampt met een kwakkelende gezondheid als gevolg van een mesaanval tijdens zijn eerste presidentiële campagne en een zware corona-infectie. Maar waarom werd de president veroordeeld door het electorale hof?
Jair Bolsonaro verloor in 2022 nipt de presidentsverkiezingen van zijn aartsrivaal Lula. Al maanden voor de verkiezingen was Bolsonaro, in het Westen vaak vergeleken met de Amerikaanse oud-president Donald Trump, bezig met het zaaien van twijfel over de verkiezingsuitslag. Hij richtte zich vooral op het elektronische stemsysteem, dat al jarenlang wordt gebruikt in Brazilië en dat volgens waarnemers waterdicht is.
De zaak die afgelopen weken diende in het electorale hof richt zich op een gebeurtenis die drie maanden voor de verkiezingen plaatsvond. Bolsonaro riep diplomaten en ambassadeurs van meerdere landen naar zijn presidentiële residentie en fulmineerde urenlang over het systeem en de fraude die ermee gepleegd zou kunnen worden. De PT, de politieke partij van de huidige president Lula, spande vervolgens een rechtszaak aan wegens machtsmisbruik.
De opperrechters in het electorale hof gingen mee met die aanklacht. Zo zei Andre Ramos Tavares volgens Folha de São Paulo dat de actie van Bolsonaro ‘rampzalige gevolgen voor de democratie’ had. Maar los van de verbanning uit de politiek in Brazilië, wat zijn de gevolgen van de veroordeling voor Bolsonaro zelf?
Wat betekent het vonnis voor Bolsonaro’s toekomst?
De advocaten van Bolsonaro gaven al snel aan in beroep te gaan tegen de veroordeling. Dat beroep is echter weinig kansrijk, aangezien het eerst beoordeeld moet worden door de president van het electorale hof, Alexandre de Moraes. De Moraes was, zoals website UOL schrijft, ‘Bolsonaro’s belangrijkste doelwit tijdens diens aanvallen op de rechterlijke macht’. Een rivaal van Bolsonaro moet dus beoordelen of het beroep gegrond is.
‘Het was de ergste politieke nederlaag die hij in vierendertig jaar als politicus heeft geleden – maar het zou slechts het begin kunnen zijn van een mogelijk zeer pijnlijke reeks rechtszaken’, schrijft The Brazilian Report. ‘Bolsonaro wordt geconfronteerd met meer dan zeshonderd rechtszaken, variërend van vermeende verkiezingsmisdrijven tot gezondheidsovertredingen tijdens de pandemie en strafrechtelijke onderzoeken.’ Met andere woorden, Bolsonaro wacht nog een hoop vonnissen.
Een van de zaken die tegen Bolsonaro lopen, draait om de bestorming van de het Plein van de Drie Machten in de Braziliaanse hoofdstad Brasilia op 8 januari. Aanhangers van Bolsonaro bestormden onder meer het Congres en richtten grote vernielingen aan, nadat ze wekenlang hadden opgeroepen om in opstand te komen tegen de verkiezingsuitslag, aangespoord door een enorme golf fake news die de ronde deed op sociale media.
Bij het Hooggerechtshof, waar de eerder genoemde De Moraes ook in zit, loopt volgens Folha de São Paulo een onderzoek naar zogeheten ‘digitale milities’ die Bolsonaro hielpen met het verspreiden van nepnieuws en desinformatie tijdens zijn ambtstermijn. Volgens De Moraes is Bolsonaro ‘een van de meesterbreinen’ achter de aanval op 8 januari, en onderdeel van een ‘criminele organisatie’. Bij een veroordeling kan Bolsonaro een jarenlange gevangenisstraf krijgen en nóg langer worden uitgesloten van de politiek.
Daarnaast lopen er vier andere zaken bij het Hooggerechtshof, opgesomd door persbureau AFP:
– Een onderzoek naar inmenging in onderzoeken van de federale politie, om zo familieleden te beschermen tegen beschuldigingen van corruptie.
– Het verspreiden van desinformatie over covid-19.
– Het lekken van geheime informatie over een politieonderzoek naar een hackaanval op de Braziliaanse verkiezingsautoriteit.
– Het verspreiden van desinformatie over het stemsysteem in Brazilië.
Bolsonaro kan hier veertig jaar celstraf voor krijgen. Maar is zijn rol helemaal uitgespeeld? Zal hij een politieke martelaar worden? En hoe zit het met zijn opvolging?
Wat betekent dit voor het politieke landschap in Brazilië?
De koning is dood, leve de koning! Al voorafgaand aan de uitspraak van het electorale hof op 30 juni schreef The Guardian over de mogelijke opvolging van Bolsonaro, en dat zijn politieke rivalen niet eens stonden te springen om zijn veroordeling. ‘Sommigen vrezen dat de beslissing de voormalig president sterker kan maken, zodat hij zich, net als Trump of Boris Johnson, kan voordoen als een politiek martelaar die wordt vervolgd door een heksenjacht of een kangoeroerechtbank’, schreef de krant. ‘Anderen geloven dat het op een zijspoor zetten van Bolsonaro rechts zou kunnen helpen.’
Bolsonaro gebruikte trumpiaanse taal door de vele rechtszaken tegen hem af te doen als ‘een heksenjacht’ en de ruim 49 procent van de stemgerechtigde Brazilianen die bij de verkiezingen voor hem stemden denken daar ongeveer hetzelfde over. Er kan dus politieke munt geslagen worden uit zijn veroordeling, zo ziet de partij van Bolsonaro, die in het Congres nog steeds de grootste is. De opvolgers van de oud-president staan te trappelen.
Allereerst de machtige Bolsonaro-clan zelf. Behalve naar de zonen van Bolsonaro – Eduardo, Flávio en Carlos, alle drie succesvol in de politiek en het zakenleven – wordt er met argusogen gekeken naar de groeiende populariteit van Michelle Bolsonaro, de vrouw van de oud-president en dus de voormalige first lady van Brazilië. Americas Quarterly schrijft: ‘Michelle Bolsonaro lijkt steun te genieten onder de gewone Brazilianen, van wie velen zich de nadruk van haar man op “het verdedigen van de familie” goed herinneren en haar zien als een potentieel minder controversieel figuur’.Maar ook Michelle is niet wars van schandalen: zo zou ze giften van de Saoedische regering niet hebben aangegeven en voor zichzelf hebben gehouden, waaronder een diamanten ketting. Een andere veelgenoemde opvolger van Bolsonaro is de gouverneur van São Paulo, Tarcísio de Freitas. Zijn kansen kunnen nog oplopen, aangezien de naam Bolsonaro de komende maanden verder besmet kan raken, gezien de vele rechtszaken die er nog lopen. Een rol als kingmaker is volgens Le Monde nog wel weggelegd voor Bolsonaro. Meer achter de schermen, maar met net zoveel macht: Brazilië is nog niet van Jair Bolsonaro af.
Lees ook:
