Ze zijn jong, niet lelijk en geschikt bevonden om te werken in de door Pyongyang opgezette Noord-Koreaanse restaurants in China. Hun taak: deviezen binnenbrengen voor het regime van Kim Jong-un ‘de Dikke’.
Een paar maanden geleden sloot het Noord-Koreaanse restaurant Z in de uitgaanswijk Sanlitun van Beijing stilletjes zijn deuren zonder zelfs zijn trouwste klanten in te lichten. Het was in april 2012 opgezet door een Chinese investeringsmaatschappij en een Noord-Koreaans luxehotel, het Koryo Hotel in Pyongyang. De man die de bedrijfsvoering deed, was benoemd door de Chinese maatschappij, terwijl het Noord-Koreaanse hotel de serveersters en de koks regelde. Op de kaart stonden typisch Noord-Koreaanse gerechten, zoals kimchi [pittige gefermenteerde kool], naengmyeon [koude noedelsoep], hondenvlees bereid volgens recepten uit het noorden van het land en Noord-Koreaans bier van het merk Taedonggang. De klanten werden ontvangen door serveersters in rood-witte chima jeogori [traditionele Koreaanse dracht] en begroet met Ni hao [‘Hallo’ in het Chinees] gevolgd door Annyeong shimnika? [‘Hoe maakt u het?’ in het Koreaans]. De meisjes waren rond de twintig, slank en licht van huidskleur.
Omdat Noord-Korea nogal gesloten is, krijgen buitenlanders zelden de kans vrouwen uit dit land te ontmoeten. Maar in deze restaurants kunnen ze wel een praatje maken met de serveerster. Andersom maken de restaurants gebruik van de nieuwsgierigheid van de gasten naar de Noord-Koreanen door hogere prijzen voor hun gerechten te vragen dan naburige restaurants en 10 procent extra bedieningsgeld te rekenen.
Z was een van de meest luxe Noord-Koreaanse restaurants van Beijing. Het had een eetzaal met tachtig couverts en tien kleinere salons, verlicht door kroonluchters en met een immens schilderij van een Noord-Koreaans landschap aan de muur. De zaken gingen goed dankzij de vaste klandizie van Chinese managers en zakenlieden, maar ook van groepen toeristen uit Zuid-Korea.
De grootste attractie van het restaurant was de show die de werkneemsters elke avond om zeven uur gaven op een podium in de eetzaal. Sommigen bespeelden een instrument – drums, piano, gitaar, bas – terwijl twee meisjes achter de microfoon stonden. Het optreden begon met een Noord-Koreaans propagandaliedje met als titel ‘Het is me een eer u te ontmoeten’. Daarna wisselden de meisjes elkaar af met liedjes en traditionele dansen. Soms brachten ze ook Chinese hits en nodigden ze klanten op het podium om met hen te dansen.
Ook al wisten die laatsten best dat de Noord-Koreaanse schoonheden er alleen waren om deviezen binnen te halen, toch vonden ze het leuk en namen ze graag vrienden mee. Maar de meisjes, door de klanten kippumjo gedoopt [de ‘vermaaksbrigade’ zoals de artiestes en danseressen worden genoemd die de Noord-Koreaanse leider naar verluidt tot zijn beschikking heeft], lieten tegenover hen nooit iets persoonlijks los.
Leefomstandigheden
Anders dan de klanten, die er voor hun plezier kwamen, leidden deze jonge vrouwen een leven dat aan zeer strikte regels gebonden was. De dertig mensen die in het restaurant werkten, waren ondergebracht in een vierkamerwoning van tweehonderd vierkante meter, dat voor 15.000 yuan was gehuurd in een flatgebouw in de wijk Chaoyang in het centrum van Beijing, niet ver van de Noord-Koreaanse ambassade.
De Chinese directeur van Z was na de plotselinge sluiting van het restaurant bereid mijn vragen over hun leefomstandigheden te beantwoorden. ‘Van twee kamers zijn de scheidingswanden weggehaald om er zo veel mogelijk stapelbedden in te kunnen zetten. De derde kamer staat er ook vol mee, en de vierde is gereserveerd voor de vier leidinggevenden van de werkploeg. Er is geen enkele privacy.
In de flat is maar één douche en één toilet, dus de meisjes moeten er lang voor in de rij staan. In de keuken staat wel een televisie, maar die heeft geen aansluiting. Het enige waarnaar de meisjes kunnen kijken zijn dvd’s van Noord-Koreaanse films of concerten. Behalve om van en naar het restaurant te gaan, mogen de meisjes niet naar buiten en ze hebben ook geen mobiele telefoon of internet.’
Omdat de Noord-Koreaanse partner de huisvesting regelt, mocht zelfs de Chinese directeur niet zonder voorafgaande toestemming bij de serveersters langsgaan. Begin dit jaar was het twaalf serveersters van het Noord-Koreaans restaurant Ryugyong in de provincie Zhejiang [in Zuidoost-China] gelukt gezamenlijk naar Zuid-Korea te vluchten. Volgens de Zuid-Koreaanse minister van Hereniging was ‘de reden van deze gezamenlijke desertie dat ze – via Zuid-Koreaanse films en televisieseries en via Internet – hadden ontdekt hoe het echte leven in Zuid-Korea is en hoe leugenachtig de propaganda van het Noord-Koreaans regime.’
Als de meisjes van restaurant Z ook de benen hadden genomen, dan zou het voor hen verantwoordelijke Koryo Hotel door zware sancties van de Noord-Koreaanse autoriteiten zijn getroffen.
Omdat de Noord-Koreaanse partner de huisvesting regelt, mocht zelfs de Chinese directeur niet zonder voorafgaande toestemming bij de serveersters langsgaan. Begin dit jaar was het twaalf serveersters van het Noord-Koreaans restaurant Ryugyong in de provincie Zhejiang [in Zuidoost-China] gelukt gezamenlijk naar Zuid-Korea te vluchten. Volgens de Zuid-Koreaanse minister van Hereniging was ‘de reden van deze gezamenlijke desertie dat ze – via Zuid-Koreaanse films en televisieseries en via Internet – hadden ontdekt hoe het echte leven in Zuid-Korea is en hoe leugenachtig de propaganda van het Noord-Koreaans regime.’
Als de meisjes van restaurant Z ook de benen hadden genomen, dan zou het voor hen verantwoordelijke Koryo Hotel door zware sancties van de Noord-Koreaanse autoriteiten zijn getroffen.
86 procent van het salaris van de meisjes wordt ingehouden door het Koryo Hotel
Maar wat zouden die Noord-Koreaanse meisjes eigenlijk van hun leven in Beijing vinden? Ook al kwamen ze uit de middenklasse of de hogere klasse, dan nog hadden ze het in Noord-Korea niet zo goed gehad als in Beijing. Door hun werk in het Z konden ze vlees, vis, eieren, yoghurt en fruit eten zo veel ze wilden. De restaurantcomputer had wel internet en de Chinese werkneemsters keken er video’s. De klanten gebruikten smartphones voor hun werk en communiceerden via Weibo en Weixin, de Chinese tegenhangers van Twitter en WhatsApp.
Volgens de Chinese directeur voelden de Noord-Koreaanse meisjes zich ‘soms enorm gefrustreerd’. Als de klanten hun iets cadeau wilden doen – cosmetica, merkkleding, een iPhone, geld – dan wilden ze dat dolgraag aannemen (de make-up en kleding die ze van het Koryo Hotel kregen, was van Noord-Koreaans fabricaat en van slechte kwaliteit). Maar als ze voor de verleiding zouden bezwijken, had de omgeving dat beslist gemerkt en ze hebben aangegeven. Dan waren ze naar Noord-Korea teruggestuurd en bestraft. Ook zouden alle cadeaus die ze hadden gekregen zijn geconfisqueerd en naar Noord-Korea gestuurd.
‘Deze meisjes worden als ze nog maar achttien of negentien zijn naar Beijing gestuurd. Ze zijn nog argeloos en erg gevoelig. Maar in de tijd dat ze daar zijn, veranderen ze natuurlijk wel,’ zegt de directeur. Bijvoorbeeld: toen hun in het begin werd gevraagd wat ze leuker vonden, Beijing of Pyongyang, zeiden ze zonder aarzelen Pyongyang – twee jaar later gaven ze wel hetzelfde antwoord, maar dan pas na enige aarzeling. ‘Soms zijn er Chinese klanten die niets met Kim Jong-un ophebben en hem tegenover de serveersters Kim Il de Dikke noemen. De nieuw aangekomen meisjes nemen daar aanstoot aan en weigeren die klanten nog te bedienen, maar na een jaar hebben ze geleerd net te doen alsof ze niets hebben gehoord.’
Ook al leefden deze meisjes in een andere wereld, hun denken moest beslist Noord-Koreaans blijven en volgens de directeur was dat voor hen een lastige tegenstrijdigheid. Maar ze deden echt hun best. Ze lieten hun nachtrust schieten en werkten aan één stuk door om hun muzikale prestaties te verbeteren en vreemde talen te leren. Na tien uur ’s avonds, als de klanten waren vertrokken, repeteerden ze onder leiding vijf uur lang hun muzikale show. Want als ze in Beijing goed werkten, zo beloofde het Koryo Hotel, dan zou het regime hen na terugkeer in hun eigen land goed behandelen.
Aan het eind van de week moesten ze altijd een test Chinees doen. De laagst geëindigde vijf kregen per definitie afwascorvee. Dat lijkt misschien een lichte straf, maar ‘de afwas moeten doen is een onverdraaglijke schande’, onderstreept de directeur. De meisjes moesten ook verslag doen over hun leven in Beijing. Tijdens de wekelijkse bijeenkomst in het restaurant moesten ze vertellen wat ze hadden gedaan en wat hun gevoelens in de voorbije week waren geweest. Het doel daarvan was na te gaan of ze niet van de partijlijn waren afgeweken. Kortom, ze moesten zelfkritiek leveren.
Solidair
Noord-Koreanen kijken heel anders tegen de dingen aan dan de Chinezen. Op een dag had de directeur aan een serveerster een ijsje van 10 yuan [1,30 euro] gegeven, omdat ze goed had gewerkt. Een meisje dat daarvan getuige was, gaf de directeur aan bij het Koryo Hotel. De Noord-Koreaanse partners lieten hem daarop weten dat zijn handelwijze niet rechtvaardig was, dat hij alle dertig meisjes een ijsje had moeten geven en eiste dat hij 300 yuan [40 euro] betaalde om zijn fout goed te maken. Een andere keer zei een meisje met wie hij woorden over een kleinigheid had gehad, niets meer tegen hem en haar vriendinnen deden hetzelfde. ‘Het is ten strengste verboden iemand te bevoordelen. Noord-Koreanen zijn enorm solidair,’ verklaart de directeur, die zegt dat dit verschil in mentaliteit met de Chinezen hem erg heeft verrast.
Ook al werkten ze hard en hadden ze het zwaar, toch verdienden de Noord-Koreaanse serveersters maar 5000 yuan [671 euro] per maand, en dan kregen ze nog niet eens dat hele bedrag. ‘Officieel is het maandloon van elke serveerster 5000 yuan, maar in werkelijkheid krijgen ze maar 700 yuan [94 euro] per maand,’ zegt de directeur. ‘En dat geld krijgen ze ook nog pas uitbetaald als ze weer terug zijn in hun eigen land. De rest gaat naar het Koryo Hotel.’ Van de 150.000 yuan aan salarissen die de Chinese partner maandelijks overmaakte, werd 129.000 yuan [173.118 euro], oftewel 86 procent ingehouden door het Koryo Hotel.
Oorspronkelijk maakte het Koryo Hotel deel uit van Divisie 38, die onder de voormalige leider Kim Jong-il de kas van de Arbeiderspartij gevuld hield door de deviezen van hotels, restaurants en handelsactiviteiten in het buitenland binnen te halen. In 2009 ging Divisie 38 op in Divisie 39, een ander orgaan dat geld vergaarde, totdat ook dat een paar jaar geleden werd opgeheven. Tegenwoordig staat het Koryo Hotel onder toezicht van het directoraat Botanhu, dat rechtstreeks onder de ministerraad valt, maar waarvan ondoorzichtig is hoe het precies functioneert.
Alle in het buitenland gevestigde Noord-Koreaanse restaurants staan sowieso onder controle van de Partij. Ook de keten Haedanghwa in Beijing stond onder toezicht van het Koryo Hotel. Toen ik in 2008 het hoofd van het Instituut voor Noord-Koreaanse kookkunst sprak, vertelde deze dat er in de drie grootste restaurants van de keten ruim honderd mensen werkten en dat er twee miljoen dollar naar het Koryo Hotel was overgemaakt. In 2012 kwam de keten onder toezicht te staan van het Bureau voor Openbare Veiligheid [dat tot taak heeft de burgers in de gaten te houden].
Dat Bureau ressorteerde op zijn beurt onder het Nationale Defensiecommissie, die destijds werd geleid door Jang Song-thaek. De restaurantketen voorzag Jang Song-thaek dus van geld, maar in 2013 werd hij geëxecuteerd [op verdenking van betrokkenheid bij een complot], het Bureau werd opgeheven en Haedanghwa werd naar een ander toezichthoudend orgaan overgeheveld.
Volgens een in China gestationeerde Noord-Koreaanse zakenman telde het centrum van Beijing eind 2014 zesentwintig Noord-Koreaanse restaurants. Maar sinds de Chinese president Xi Jinping in 2012 een campagne tegen corruptie begon, is het aantal Chinese ambtenaren en managers dat er regelmatig kwam eten sterk gedaald. Bovendien heeft de Zuid-Koreaanse regering na de Noord-Koreaanse kernproef in januari van dit jaar de Zuid-Koreanen in het buitenland opgeroepen niet meer naar deze restaurants te gaan, en sindsdien is ook het bezoek van Zuid-Koreaanse toeristen aan China er sterk gedaald. In april van dit jaar hadden al zeven Noord-Koreaanse restaurants in Beijing hun deuren gesloten.
Toch rekent de directeur van Z erop dat het restaurant zijn activiteiten kan voortzetten zodra de storm geluwd is. Daarom heeft Noord-Korea de serveersters niet gerepatrieerd: ze wonen nog met hun dertigen in hetzelfde appartement. Ze mogen nog steeds niet naar buiten en Noord-Koreaanse dvd’s zijn hun enige afleiding. Ze kunnen niets anders doen dan wachten tot er weer een Noord-Koreaans restaurant wordt geopend. En aangezien het Koryo Hotel opdraait voor de kost en inwoning van dertig werkneemsters, die technisch werkloos zijn, krijgen ze niet meer dan een kom rijst, een bijgerechtje en een snee brood per dag. ‘Zowel de serveersters als de managers van het Koryo Hotel zijn uiterst gespannen. In zo’n klimaat is het niet uitgesloten dat ze alsnog een poging wagen om gezamenlijk te deserteren,’ zegt de Chinese directeur.
Buiten China zijn er ook in zeventien andere landen – waaronder Rusland en Mongolië – Noord-Koreanen werkzaam
Waarom laten de Noord-Koreanen deze serveersters niet tijdelijk naar huis teruggaan? De directeur: ‘Deze meisjes zijn China binnengekomen als buitenlandse studentes, niet om te werken. Dat weten de Chinese autoriteiten, al zagen ze dat tot nu toe door de vingers. Maar sinds de verslechterde relaties met Pyongyang houdt China weer meer de hand aan de wet en als de meisjes naar hun land teruggaan, kunnen ze alleen via veel ingewikkeld papierwerk en tegen hoge kosten naar China terugkomen.’
Momenteel is de Noord-Koreaanse economie afhankelijk van de deviezen die de naar het buitenland gestuurde werknemers binnenbrengen. Tijdens het partijcongres in mei van dit jaar beloofde Kim Jong-un het probleem van de energievoorziening op te lossen en de productiviteit in de landbouwsector en de lichte industrie te verbeteren. Maar na de aanscherping van de internationale sancties wordt dat lastig en zullen de restaurants die buitenlandse deviezen binnenbrengen een laatste strohalm voor hem zijn.
Buiten China zijn er ook in zeventien andere landen – waaronder Rusland en Mongolië – Noord-Koreanen werkzaam. In totaal zijn het er ruim 50.000. Hun paspoorten liggen op de plaatselijke Noord-Koreaanse ambassades en de Noord-Koreanen moeten extreem lange werkdagen maken, met name in de bouw. Het totaalbedrag dat naar Noord-Korea wordt gestuurd, ligt tussen de 1 tot 2 miljard euro per jaar.
Auteur: Shunji Nishioka
Vertaler: Tess Visser
Beeld bovenaan: © VCG / VCG via Getty Images
Foresight
Japan | maandblad | oplage onbekend
Foresight is een actualiteitentijdschrift gericht op Japanse politiek en economie, evenals op andere Aziatische onderwerpen. Ook komen in de krant veel niet-Japanse kenners van een bepaald onderwerp aan het woord.
