De oorlog woedt al een jaar in Soedan en heeft een van de ernstigste humanitaire crises ter wereld veroorzaakt. Volgens deskundigen reiken de gevolgen van het conflict veel verder dan de grenzen van het Afrikaanse land.
Zelfs Oekraïne bemoeit zich er nu mee. Eind februari bevestigde het hoofd van de Oekraïense militaire inlichtingendienst dat Oekraïense speciale eenheden actief waren in Soedan. Ze zouden daar op jacht zijn naar Russische strijders. Volgens hem is het doel om de vijand op elke denkbare plek in de wereld te ‘vernietigen’.
De oorlog in Soedan heeft het op één na grootste land in Afrika ten zuiden van de Sahara het afgelopen jaar in een puinveld veranderd. Tegelijkertijd is Soedan een geopolitieke speeltuin geworden. Veel landen streven hun belangen in de regio na, en meestal niet op een manier die de vrede bevordert. Hieronder vallen buurland Egypte, zes andere buurlanden met hun eigen belangen, het nabijgelegen Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. Dan zijn er nog de Verenigde Staten en de Europese Unie. En Rusland en Oekraïne.
Ondanks dit geopolitieke gedrang heeft de oorlog weinig media-aandacht gekregen. Dit komt deels door de oorlogen in Gaza en Oekraïne, en deels door de complexiteit van het conflict. De belangrijkste strijdende partijen zijn het reguliere Soedanese leger en de Rapid Support Forces, een meedogenloze en goed bewapende militie waarin mogelijk zo’n honderdduizend strijders actief zijn.
De oorlog heeft enorme proporties aangenomen. In maart omschreef het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken het als ‘de grootste humanitaire crisis ter wereld’. Meer dan 8 miljoen Soedanezen (op een totaal van 45 miljoen) zijn ontheemd. Meer dan 1 miljoen mensen zijn over de grenzen van het land gevlucht. De staat is ingestort. Slechts ongeveer een kwart van alle gezondheidszorgfaciliteiten functioneert nog.
Ondanks de omvang van het conflict zijn er nog geen vredesinspanningen geweest waarbij alle belangrijke spelers betrokken waren. De meeste staten die in het land actief zijn, streven hun eigen beperkte individuele belangen na – Rusland smokkelt bijvoorbeeld goud uit Soedan en lijkt niet van plan daarmee te stoppen.
Waarom is Soedan zo belangrijk?
Het ontbreken van een vredesproces is gevaarlijk. De oorlog in Soedan kan een enorme, toch al onstabiele regio die zich uitstrekt van de Hoorn van Afrika tot de zwakke Sahelstaten en het Middellandse Zeegebied volledig destabiliseren. Experts hebben het over een nieuw Libië of Somalië – alleen dan mogelijk met nog meer ontwrichtende gevolgen.
Soedan ligt op het kruispunt van verschillende door conflicten verscheurde regio’s, tussen de Arabische wereld en Afrika ten zuiden van de Sahara. Het maakt deel uit van de Sahel-regio, waar de afgelopen jaren een reeks militaire coups heeft plaatsgevonden en waar jihadistische groeperingen grote stukken land aan de controle van de staat hebben onttrokken. Soedan ligt ook dicht bij de Hoorn van Afrika, waar al tientallen jaren de ene oorlog de andere opvolgt.
Het land heeft een lange kustlijn aan de Rode Zee, die dienstdoet als scheepvaartkanaal voor een groot deel van het wereldwijde goederenverkeer en voor veel landen van groot strategisch belang is. Daarnaast stroomt de Nijl door Soedan. Tientallen miljoenen mensen zijn afhankelijk van het water. Buurland Egypte, dat stroomafwaarts ligt, houdt om die reden nauwlettend in de gaten wat er in Soedan gebeurt.
Het strategische belang van Soedan verklaart waarom zoveel staten betrokken zijn bij het land
Soedan is ook rijk aan grondstoffen, zoals goud. Het land heeft een enorm landbouwpotentieel. Golfstaten als Saoedi-Arabië hebben grote stukken land opgekocht om er bijvoorbeeld veevoer te verbouwen.
Soedan heeft een traumatische geschiedenis. Miljoenen mensen zijn omgekomen tijdens verschillende burgeroorlogen en talloze militaire coups. De islamistische militaire dictator Omar al-Bashir regeerde – en ruïneerde – het land van 1989 tot 2019. Hij bood onder andere Osama bin Laden in de jaren negentig onderdak terwijl deze bezig was met het opzetten van de terroristische organisatie Al-Qaida. Bashir kwam in 2019 na massale protesten ten val. Maar de overgang naar een burgerregering mislukte. De twee machtige legers van het land, de nationale strijdkrachten en de Rapid Support Forces (RSF), wilden hun economische privileges of straffeloosheid voor misdaden uit het verleden niet opgeven. Uiteindelijk keerden ze zich tegen elkaar.
Wie is betrokken bij Soedan en hoe?
Het strategische belang van Soedan verklaart waarom zoveel staten betrokken zijn bij het land. Slechts weinigen handelen op een manier die vrede in de regio kan brengen.
De Verenigde Arabische Emiraten hebben de afgelopen jaren een zeer invloedrijke rol gespeeld in Soedan, onder andere door enkele miljarden dollars steun toe te zeggen aan de door militairen gedomineerde overgangsregering na de val van al-Bashir. De rijke Golfstaat heeft zijn invloed in Afrika de afgelopen jaren voortdurend uitgebreid, met het Rode Zeegebied als belangrijkste focus. Eind 2022 tekenden de Emiraten een overeenkomst met Soedan ter waarde van 6 miljard dollar voor de bouw van een nieuwe haven.
Tijdens de oorlog hebben de VAE de kant van de RSF gekozen. Volgens VN-rapporten bevoorraden de VAE deze groep met geheime wapenleveranties. De Golfstaat heeft deze bewering ontkend. De VAE zijn ook economisch belangrijk voor de RSF en zijn leider, een generaal die bekend is onder de bijnaam Hemeti. De RSF exporteert – of smokkelt – grote hoeveelheden goud het land uit, het meeste via Dubai.
Egypte heeft een lange geschiedenis met Soedan. Tot de onafhankelijkheid in 1956 stond Soedan onder controle van Egypte en het Verenigd Koninkrijk. De Egyptische en Soedanese legers zijn tot op de dag van vandaag nauw met elkaar verbonden. De Egyptische strijdkrachten steunen de Soedanezen met geld en materiaal. De militaire regering van Egypte vreest de volledige ineenstorting van de Soedanese staat. Bijna een half miljoen Soedanezen zijn al gevlucht naar het buurland in het noorden.
Rusland is, net als veel andere landen, geïnteresseerd in de Rode Zee. In 2020 kreeg Moskou toestemming voor de bouw van een marinebasis aan de Soedanese kust. De overgangsregering in Khartoem heeft het project het jaar daarop tijdelijk stopgezet. Net als de Emiraten heeft Rusland banden met de RSF. In samenwerking met de RSF controleert de paramilitaire groep Wagner goudmijnen en smokkelt ze goud het land uit. Sommige experts geloven dat de goudexport uit Soedan Rusland heeft geholpen om de economische sancties na de aanval op Oekraïne het hoofd te bieden.
Het is waarschijnlijk dat de situatie nog verwarrender zal worden door de grote hoeveelheid gewapende groepen
De VS en de EU vrezen de schokgolven die de ineenstorting van Soedan teweeg zou kunnen brengen, waaronder de mogelijke verspreiding van jihadistische groeperingen. De EU vreest dat een deel van de Soedanese vluchtelingen naar de Middellandse Zee zou kunnen vertrekken.
En de lijst van betrokken landen is nog veel langer. Iran levert sinds kort bewapende drones en ander militair materieel aan het Soedanese leger. Saoedi-Arabië heeft banden met beide strijdende partijen en heeft samen met de Verenigde Staten geprobeerd een staakt-het-vuren tot stand te brengen. Buurlanden, waaronder het fragiele Zuid-Sudan, dat zich in 2011 heeft afgescheiden van het noorden, volgen de situatie met bezorgdheid.
Wat gaat er nu gebeuren?
Het is onwaarschijnlijk dat een van beide partijen een volledige militaire overwinning zal behalen. Het land is verdeeld in twee invloedssferen. De RSF controleert de meeste gebieden ten westen van de Nijl, terwijl het leger het oosten controleert. De zwaarste gevechten vinden momenteel plaats in de hoofdstad Khartoem en in de Gezira-regio ten zuidoosten van Khartoem.
Maandenlang was de RSF sterker op het slagveld en behaalde het daardoor territoriale overwinningen. Meer recentelijk heeft het reguliere leger van het land echter geïsoleerde successen kunnen boeken, mede dankzij het gebruik van Iraanse drones. Het leger probeert ook bestaande en nieuwe milities als bondgenoten voor zich te winnen in de strijd tegen de RSF.
Het is waarschijnlijk dat de situatie nog verwarrender zal worden door de grote hoeveelheid gewapende groepen. De RSF zelf is geen homogene groep – en haar troepen zijn moeilijk te controleren gebleken voor haar leiders. Overal waar de RSF is opgerukt, hebben ontheemden melding gemaakt van plundering en verkrachting.
Zelfs als een van de twee partijen militair zou winnen, is het onwaarschijnlijk dat er vrede komt in Soedan. Het land is enorm in omvang, etnisch versplinterd en overspoeld met wapens. Zowel de RSF als het leger wordt in grote delen van het land verafschuwd.
Tot nu toe zijn vredesinspanningen vooral mislukt vanwege de afwezigheid van een van de partijen van het conflict of van belangrijke externe actoren. In de Saoedische stad Jiddah onderhandelden de VS en Saoedi-Arabië met de strijdende partijen over een staakt-het-vuren en toegang voor humanitaire organisaties. De gesprekken in Saoedi-Arabië worden binnenkort hervat. Ze hebben echter te lijden onder het feit dat de VAE, die een sleutelrol heeft gespeeld in de oorlog, er niet bij betrokken is.
Veel Soedanexperts geloven dat de VS een belangrijke rol kunnen spelen, omdat ze met bijna alle spelers betrekkingen onderhouden
Een aantal andere vredesinitiatieven heeft tot nu toe weinig vooruitgang geboekt. De inspanningen van de Intergouvernementele Autoriteit voor Ontwikkeling, een regionale organisatie in de Hoorn van Afrika, worden verzwakt doordat Ethiopië en Kenia elk een leidende rol proberen te veroveren.
Veel Soedanexperts geloven dat de VS een belangrijke rol kunnen spelen, omdat ze met bijna alle belangrijke spelers betrekkingen onderhouden. Maar ook de VS zouden volgens de meeste deskundigen tot nu toe niet doortastend genoeg hebben opgetreden.
En als de vredesinspanningen stokken?
Deskundigen stellen sombere scenario’s op die voorspellen wat er zou kunnen gebeuren als de situatie in Soedan uit de hand blijft lopen. De denktank International Crisis Group schrijft bijvoorbeeld: ‘Een stuurloos Soedan zou de deur openzetten voor krijgsheren en milities van diverse pluimage, waaronder mogelijk jihadisten, om het vacuüm op te vullen. Instabiliteit zou dan kunnen uitstralen naar de Hoorn van Afrika, de Sahel, Noord-Afrika en het Rode-Zeebekken, terwijl nog meer migranten naar al overbelaste buurlanden worden gedreven of gedwongen worden een gevaarlijke tocht over de Middellandse Zee, naar de Golf en de Levant, of zelfs nog verder weg naar de VS te ondernemen.’
Hoewel dit een extreem scenario is, is het toch plausibel. Doordat de oorlog in Soedan zo weinig aandacht krijgt, wordt het geopolitiek ontwrichtende potentieel ervan onderschat. Misschien komt daar op middellange termijn verandering in en zullen beter gecoördineerde vredesinspanningen de strijdende partijen overhalen om serieuze onderhandelingen aan te gaan. Voorlopig zou de situatie echter verder kunnen escaleren – ten koste van de lijdende burgerbevolking. Humanitaire organisaties waarschuwen dat in Soedan de grootste hongercrisis ter wereld dreigt te ontstaan.
