Opgestuwd door de golf van studentenprotesten die in 2011 begonnen, staat Gabriel Boric, de winnaar van de presidentsverkiezingen in 2021, aan het hoofd van een nieuwe Chileense generatie, die de verschrikkingen van de militaire dictatuur niet heeft meegemaakt.
Toen Gabriel Boric werd gevraagd zich kandidaat te stellen voor het presidentschap, weigerde hij. ‘Dat past niet in mijn plannen. Ik heb nog te weinig ervaring, ik moet nog heel veel leren over politiek en het staatsbestel,’ zei hij tegen zijn partijgenoten van het Frente Amplio (Breed Front); die hadden hem voorgesteld de strijd aan te binden met Daniel Jadue van de Communistische Partij voor het kandidaatschap van de coalitie Apruebo Dignidad. Maar omdat er verder geen geschikte kandidaten in zijn partij waren, nam hij de uitnodiging toch aan.
In juli 2021 behaalde Boric een verpletterende overwinning in de voorverkiezingen: 60 procent van de ruim één miljoen stemmers gaf de voorkeur aan hem boven de beste kandidaat die de Communistische Partij in de 110 jaar van haar bestaan had gehad. En ook daarna deed hij het goed. Als vertegenwoordiger van een links electoraat dat de verschrikkingen van de dictatuur van Pinochet niet heeft meegemaakt, werd hij op 35-jarige leeftijd met bijna 56 procent van de stemmen verkozen tot de jongste president in de geschiedenis van Chili.
Nieuw Links
Op de dag van zijn overwinning in de voorverkiezingen van juli citeerde Boric in zijn rede een beroemde uitspraak van Salvador Allende, de socialistische president die op 11 september 1973 door de militaire putschisten dood uit het presidentieel paleis werd gedragen: ‘Ooit zullen de lommerrijke lanen zich weer openen, zodat Chilenen die in vrijheid kunnen bewandelen op weg naar een betere maatschappij.’ Dat zei hij niet zomaar. Boric verwees in zijn verkiezingscampagne bewust naar het socialistische bewind van de jaren zeventig, maar hij distantieerde zich van de traditionele partijen die sinds 1990 de overgang naar de democratie hebben geleid. Daarmee voltooide hij de opkomst van de zogeheten ‘generatie zonder angst’, die de dictatuur alleen kent van wat hun ouders en hun leraren op school hebben verteld.
Deze nieuwe linkse generatie van jongeren, politiek bewust geworden op de middelbare school en de universiteit, trof de architecten van de overgang naar de democratie in het hart met de beschuldiging dat ze nooit hebben gebroken met het door de militaire regering opgelegde neoliberalisme; dat kenmerkte zich door de doctrine van een kleine overheid, weinig goede openbare voorzieningen en ouders die zich levenslang in de schulden moeten steken om hoger onderwijs voor hun kinderen te kunnen betalen.
‘Boric is een betere versie van de Franse activist Daniel Cohn-Bendit’
Boric werd in 1986 geboren in Punta Arenas, in de regio Magallanes, het diepe zuiden van Chili. Het gezin kwam uit de gegoede burgerij, zijn vader werkte bij een oliemaatschappij en was actief in de christendemocratie. Gabriel zelf was op de middelbare school al politiek actief. ‘Op jonge leeftijd, toen hij nog in Punta Arenas woonde, was hij een politiek leider van de scholierenvereniging,’ zegt Claudia Heiss, hoofd van de vakgroep Politieke Wetenschappen aan de Universiteit van Chili. ‘Daarna ging hij rechten studeren aan de Universiteit van Chili in de hoofdstad Santiago, waar hij in 2009 het ontslag bewerkstelligde van het hoofd van de faculteit, die werd beschuldigd van plagiaat en misbruik van zijn bevoegdheden. Dat was zonder precedent,’ zegt ze. In 2011 ging Boric samen met andere studentenleiders voorop in de demonstraties voor verbetering van het openbaar onderwijs. Zijn ster was rijzende.
Eugenio Tironi, wetenschappelijk medewerker van de Katholieke Universiteit, zegt: ‘Boric is een betere versie van de Franse activist Daniel Cohn-Bendit: hij deed Parijs 1968 in 2011 dunnetjes over, maar in plaats van zich terug te trekken in een hippiecommune richtte hij een partij op.’ En, voegt hij eraan toe: ‘Hij trad toe tot het systeem, maar zonder carrière te maken in een politieke partij, want in 2017 richtte hij zijn eigen beweging op, de Frente Amplio. Eerst versloeg hij intern de Communistische Partij in de voorverkiezingen van de coalitie Apruebo Dignidad en uiteindelijk won hij, na een heroriëntatie van het centrum-linkse blok, de tweede ronde van de presidentsverkiezingen.’
Iedereen herinnert zich nog die plechtigheid waarop hij verscheen in een informeel jasje
In 2014 werd Boric, samen met andere leiders van de opstand in 2011, zoals de communiste Camila Vallejo, beëdigd als parlementariër. Iedereen herinnert zich nog die plechtigheid waarop hij, die inmiddels is verkozen tot president, verscheen in een informeel jasje zonder stropdas, bekritiseerd door alle beroepspolitici. Boric zei toen dat ‘het Chileense parlement niet alle lagen van de Chileense bevolking vertegenwoordigt, maar alleen een macho-elite uit de hoofdstad die zonder meer tot de hogere klasse behoort’. In die tijd volgde hij nauwgezet de koers van Podemos in Spanje en las hij het interviewboek Construir pueblo van Íñigo Errejón en Chantal Mouffe. ‘Zijn voorbeeld is Errejón, niet Pablo Iglesias [van Podemos]. Hij komt niet uit een communistisch nest van linkse vrijdenkers, maar uit een familie van de hogere middenklasse en hij heeft nooit een afkeer gehad van de sociaaldemocratie,’ aldus Tironi.
In 2017 won Boric samen met Giorgio Jackson, een andere politieke leider, twintig zetels in het Congres. In oktober 2019 ging hij weer de straat op om deel te nemen aan het sociaal protest dat de regering van president Sebastián Piñera aan het wankelen bracht. En toen vond de doorbraak plaats, de grote sprong naar de politiek. Boric had in het Congres een gesprek met de rechtse senator Juan Antonio Coloma en kwam met hem overeen dat, om uit de crisis te komen, de grondwet van Augusto Pinochet, die sinds 1980 van kracht was, moest worden veranderd. Dat persoonlijke besluit leidde ertoe dat op 15 november van dat jaar het Frente Amplio een akkoord met alle politieke partijen ondertekende voor het bijeenroepen van een grondwetgevende vergadering.
Akkoord getekend
‘Dat hielp hem in het zadel van de presidentiële kandidatuur,’ vertelt Heiss. ‘Hij zei dat hij via onderhandelingen een uitweg moest zien te vinden en tekende een akkoord met de UDI [Unión Demócrata Independiente, een uiterst rechtse traditionele partij]. Boric is redelijk en bereid tot dialoog, hij snapt de complexiteit van het politieke bedrijf. Vroeger gaf hij altijd af op politieke partijen, maar dat is veranderd. Hij heeft laten zien dat hij in staat is dingen te doen die tegen de haren van zijn achterban instrijken, zoals het akkoord van 15 november,’ aldus Heiss.
Daarmee vervreemdde hij zich inderdaad van de Communistische Partij, die het niet eens was met dat pact. En veel studenten die destijds aanhangers van hem waren, noemden hem een ‘verrader’. Eind 2019, toen er nog steeds onlusten waren op straat, vielen een aantal jongeren hem aan en scholden hem uit. ‘Je hebt het volk verkocht en verraden!’ schreeuwden ze en gooiden bier in zijn gezicht. Boric trok zich vervolgens terug als leider van het Frente Amplio, om pas later weer terug te keren als presidentskandidaat.
Zijn kiezers waren nu ‘Chilenen’ en niet langer ‘kameraden’
En toen verscheen de pragmatische Boric op het toneel. Voor de tweede ronde van de presidentsverkiezingen zocht hij toenadering tot de leiders van uitgerekend de kongsi die hij zo had beschimpt, om op die manier stemmen uit het politieke midden te trekken, die cruciaal bleken voor zijn overwinning op de rechtse kandidaat José Antonio Kast. Boric deed een overhemd en een colbertje aan, trok samen op met ex-president Ricardo Lagos, won de steun van de christendemocraten en de socialisten, en verzekerde zich van een publieke adhesiebetuiging door oud-president Michelle Bachelet. Zijn kiezers waren nu ‘Chilenen’ en niet langer ‘kameraden’. En zo werd hij president van Chili.
