Tusk wil de democratie in Polen hervormen – maar dat gaat niet zonder slag of stoot

Met zijn ‘ijzeren bezem’ verwijdert de nieuwe Poolse premier Donald Tusk de resten van de vorige regering uit het overheids­apparaat. Critici vragen zich af of hij niet te ver gaat. ‘De slinger slaat nu wel erg ver door in de richting van de uitvoerende macht.’

Toen Pawel Moskalewicz op een ochtend in december aantrad als de nieuwe directeur van de Poolse publieke nieuwszender TVP Info, belandde hij meteen midden in het politieke strijdgewoel. Bij de ingang van de studio in het centrum van Warschau werd hem bij aankomst de weg versperd door politici van oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en hun aanhangers, van wie zich enkelen in het gebouw hadden verschanst. De net geïnstalleerde regering van Donald Tusk had zonder toestemming van de Poolse mediatoezichthouder plotseling het bestuur van de publieke omroep vervangen en PiS stond op de achterste benen.

Moskalewicz week daarom uit naar een tweede studio, bij de luchthaven van Warschau. Op last van het ministerie van Cultuur werd TVP Info kort daarna uit de lucht gehaald (Tusk had de zender altijd een spreekbuis van PiS genoemd). Een week later werden de uitzendingen hervat, met andere nieuwslezers en een nieuwe naam voor het avondjournaal.

‘Het voelt echt alsof ik aan een veranderingsmissie voor de Poolse samenleving ben begonnen’

‘Ik ben nog nooit onder zulke moeilijke en onwezenlijke omstandigheden aan een baan begonnen, maar ik heb ook nog nooit zo sterk het gevoel gehad dat ik werkelijk iets kon betekenen voor het leven en de politiek in mijn land,’ zegt Moskalewicz. ‘Het voelt echt alsof ik aan een veranderingsmissie voor de Poolse samenleving ben begonnen.’

Illiberale democratie

Sinds de kiezer in oktober een punt heeft gezet achter acht jaar PiS, is Tusk bezig om alle PiS-getrouwen met wat hij zijn ‘ijzeren bezem’ noemt weg te vegen uit het overheidsapparaat dat Polen steeds meer in een illiberale democratie veranderde. Maar hij kampt met forse tegenstand van PiS, dat zich gesteund weet door president Andrzej Duda, zelf ook van die partij, en een constitutioneel hof vol rechters die door PiS zijn benoemd.

Hun tegenwerking is door Tusk betiteld als ‘overduidelijke sabotage’. ‘We hebben hier simpel gezegd te maken met een poging een tweede staatsmacht te formeren, met betrokkenheid van de belangrijkste staatsinstellingen,’ zei hij vorige maand op een persconferentie.

In feite betreedt Tusk staatsrechtelijk onontgonnen terrein, zegt Michal Baranowski, die aan het hoofd staat van de Warschause afdeling van de denktank German Marshall Fund. De Poolse machtsoverdracht biedt mooi studiemateriaal over de vraag hoe een gekozen regering de waarden en instituties in ere kan herstellen die door de vorige regering zijn uitgehold of opgedoekt. Wat er in Polen gebeurt kan van belang zijn voor andere landen waar een oppositie de macht weet te heroveren op een leider met autoritaire neigingen, zoals Turkije of Hongarije.

‘De meeste mensen die ik ken verbazen zich erover hoe rommelig de nasleep van de verkiezingen is’

Het is Tusk gelukt om binnen een week een tv-zender uit de lucht te halen en opnieuw op te starten, maar een aantal andere beoogde hervormingen stuiten op veel grotere hindernissen. Hij ondervindt vooral veel weerstand bij zijn pogingen tot hervorming van de rechterlijke macht; daarmee kan hij voor Polen miljarden euro’s uit het coronaherstelfonds van de EU vrijmaken die bevroren waren in het langdurige conflict tussen Brussel en de PiS-regering over de uitholling van de Poolse rechtsstaat.

In sommige kringen leiden de vaart en de manier waarop Tusk te werk gaat tot de vraag of hij de wet mag overtreden om de rechtsstaat te herstellen. Volgens Tusk is het moeizame begin van zijn ambtstermijn een teken dat PiS haar nederlaag nog steeds niet wil erkennen. Hoe dan ook lijkt de polarisatie in Polen sinds de verkiezingen alleen maar toe te nemen. ‘De meeste mensen die ik ken verbazen zich erover hoe rommelig de nasleep van de verkiezingen is,’ zegt Baranowski. ‘Andere landen kunnen daar lering uit trekken, over wat ze wel en niet moeten doen. Maar Tusk heeft het nadeel dat hij alles zelf moet uitvinden, dat hij zonder handleiding de boel moet ontsmetten.’

Vertrouwen

Tusks centrumrechtse Burgerplatform en de andere drie coalitiepartijen hebben ten minste drie redenen om vertrouwen te houden in hun aanpak. Ten eerste is de terugkeer van Tusk – die eerder al premier was van 2007 tot 2014 – een baken van hoop voor andere politici die opkomen voor de EU en haar waarden. Volgens Baranowski zijn de deskundigen in zijn denktank van mening dat een staat maximaal tien jaar ‘democratische achteruitgang’ aankan, voordat ‘het land in een zwart gat verdwijnt waaruit ontsnapping bijna onmogelijk is’.

Zo bezien was Tusk maar net op tijd met zijn overwinning op een partij die er alles aan deed om tegenstanders in de verkiezingen geen eerlijke kans te geven. De PiS-regering had niet alleen de openbare omroep in haar greep, maar schreef voor de dag van de verkiezingen ook een referendum uit over onder meer illegale migratie, zodat er meer overheidsgeld beschikbaar kwam om de eigen agenda onder de aandacht te brengen. Tusk noemde dit een onwettige manoeuvre.

In december regelde hij de vrijgave van een eerste tranche van 5 miljard euro uit het coronaherstelfonds, dat hij een ‘kerstcadeau’ noemde

Het electorale succes van Tusk was ook opvallend omdat vlak ervoor en erna bij verkiezingen in Slowakije en Nederland de overwinning juist naar eurosceptische partijen ging. Bij zijn terugkeer in Brussel, waar hij van 2014 tot 2019 voorzitter van de Europese Raad was geweest, wachtte hem dan ook een heldenontvangst. In december regelde hij de vrijgave van een eerste tranche van 5 miljard euro uit het coronaherstelfonds, dat hij een ‘kerstcadeau’ noemde.

‘Wees ervan verzekerd dat de Commissie achter u staat,’ zei Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie. Bij een bezoek aan Warschau spreken ook andere EU-functionarissen liever hun lof uit voor de voortgang die Tusk boekt dan dat ze over zijn problemen praten.

Zijn coalitiegenoten vinden dat Tusk stevige internationale steun nodig heeft om een blauwdruk te creëren voor hoe je van populisme kunt herstellen en hoe je de EU ertegen kunt beschermen. ‘We weten natuurlijk wat er is gebeurd in Slowakije en Nederland, en wat er in Duitsland of Frankrijk nog kan gebeuren. Maar hier in Polen zitten we in een andere situatie, want wij hebben de populisten juist weggestemd, nadat ze acht jaar aan de macht zijn geweest,’ zegt parlementsvoorzitter Szymon Holownia, de leider van coalitiepartij Polen 2050. ‘Wij lopen een of twee stappen voor op andere landen in Europa, waar het populisme juist aan de winnende hand is.’

Een tweede reden om vertrouwen te houden is het feit dat beleggers achter Tusk en zijn belofte staan om met Polen weer voluit mee te doen in Europa en de bevroren EU-gelden vrij te maken. Na de verkiezingen schoten de koersen op de beurs en de valutamarkt van Polen omhoog, al werd een deel van die winst vorige maand weer ongedaan gemaakt toen PiS de hervormingsplannen van Tusk bij de rechter begon aan te vechten.

‘De verkiezingsuitslag heeft geleid tot euforie op de beurs, maar nu zien beleggers natuurlijk de beren op de weg en vragen ze zich af hoe diep deze politieke crisis nog kan worden,’ zegt Piotr Bielski, hoofdeconoom van Santander Bank Polska. ‘Toch zetten onze buitenlandse klanten in op geleidelijke economische versnelling zodra al het EU-geld vrijkomt.’

‘Augiasstal’

Ten derde wordt in opiniepeilingen de voorsprong van de coalitie op PiS alleen maar groter. Voor de coalitieleiders is dat een teken dat PiS in chaos verkeert en dat de kiezer de coalitie aan haar verkiezingsbeloften wil houden, zoals het vervolgen van PiS-bewindslieden die zich hebben misdragen – misschien zelfs van Duda, als volgend jaar zijn tweede en laatste termijn als president afloopt. ‘Niemand in deze coalitie wil de PiS-kiezers straffen, maar degenen die strafbare feiten hebben gepleegd en onze rechtsstaat hebben afgebroken gaan we wel ter verantwoording roepen en bestraffen,’ zegt vicepremier Krzysztof Gawkowski.

Door de ijzeren bezem te hanteren in wat Tusk een ‘augiasstal’ noemt, dreigt de coalitie echter de weg vrij te maken voor PiS of andere oppositiepartijen om de erfenis van Tusk net zo rigoureus weg te vagen zodra zijn coalitie de verkiezingen verliest. ‘De slinger slaat nu wel erg ver door in de richting van de uitvoerende macht. Dat lijkt misschien leuk en aardig zolang de goede mensen aan de macht zijn, maar wat gebeurt er als zij verliezen en iemand anders hun plaats inneemt?’ vraagt Andrzej Bobinski, directeur van de denktank Polityka Insight. ‘Ik snap wel dat de regering dit doet en dat haar kiezers het willen, maar ik denk niet dat we hiermee voor de langere termijn de juiste weg inslaan.’

De zege van Tusk heeft slechts een nieuwe ronde van gevechten ingeluid

Zowel Tusk als Jaroslaw Kaczynski, de leider van PiS, waarschuwde de kiezer vorig jaar dat het bij deze verkiezingen erop of eronder was, zij het allebei om heel andere redenen. Tusk (66) waarschuwde dat PiS de afbraak van persoonlijke rechten zoals het recht op abortus zou voltooien en een nieuwe regeerperiode zou aangrijpen om Polen de EU uit te werken. Kaczynski (74) zette Tusk weg als een buitenlandse marionet die bereid is de Poolse soevereiniteit te verkwanselen aan Brussel, Berlijn of zelfs Moskou. Zodra op 15 oktober de uitslag van de exitpolls bekend was, zei Tusk tegen zijn aanhang: ‘De zware tijden zijn voorbij, dit is het einde van de macht van PiS.’

Maar de bittere persoonlijke vete tussen Tusk en Kaczynski die de Poolse politiek al tientallen jaren domineert was daarmee verre van afgelopen, integendeel: de zege van Tusk heeft slechts een nieuwe ronde van gevechten ingeluid. Op de dag van zijn installatie in het parlement droeg Tusk de zege op aan zijn grootvaders. Daarop greep Kaczynski ineens weer de microfoon en herhaalde een oude belediging: ‘Ik weet niet wie uw grootvaders waren, maar één ding weet ik wel: u bent een Duitse agent, gewoon een Duitse agent.’ Vorige maand ging Kaczynski nog verder en vergeleek hij Tusk met Hitler. ‘Dit is waar het op neerkomt: Tusks wil is wet. Zulke lieden zijn er wel meer geweest: de wil van de Führer was wet,’ zei hij op een PiS-bijeenkomst.

Nog schokkender

‘De verschillende facties in Polen gedragen zich van oudsher alsof zij de morele waarheid in pacht hebben,’ zegt Thomas Lorman, docent geschiedenis aan de School of Slavonic and East European Studies in Londen. ‘PiS combineert katholicisme met de pretentie dat ze als enige pal staat voor de Poolse soevereiniteit. Maar misschien nog wel schokkender is dat Tusk hetzelfde heeft gedaan door meteen na de exitpolls de morele overwinning uit te roepen, waarmee hij naar mijn idee de deur dicht heeft gedaan voor elke mogelijkheid op verzoening en compromissen.’

Tusk en Kaczynski noemden de verkiezingen in oktober allebei net zo belangrijk als de gedeeltelijk vrije verkiezingen die ooit de opmaat vormden voor de val van het communistische regime in Polen. De opkomst van afgelopen oktober overtrof met 74 procent zelfs de 63 procent waarmee Solidarność in 1989 een daverende overwinning behaalde. Maar sommige politici zien ook grote verschillen tussen die twee verkiezingen, zowel qua verwachtingen als qua nasleep.

‘In 1989 dacht niemand dat alles meteen zou veranderen, want de Sovjet-Unie bestond nog steeds en de communistische partij leek ook nog heel sterk, dus de kiezers dachten dat de macht daarmee gedeeld moest worden,’ zegt Leszek Balcerowicz, de oud-minister van Financiën die na 1989 de Poolse economie op de schop gooide. ‘Dat is totaal anders dan hoe er over deze verkiezingen wordt gedacht.’

Beledigingen

Tusk doet niet voor Kaczynski onder als het gaat om beledigingen. Hij zet zijn tegenstander weg als een verdwaasde parlementariër die maar niet wil inzien dat zijn rol is uitgespeeld. Toen Kaczynski zijn aanhangers vorige maand aanspoorde ‘verschillende methoden’ te overwegen om de regering te bestrijden, zei Tusk dat deze verholen dreiging met een staatsgreep de uiting was van ‘een man die steeds meer het contact met de werkelijkheid verliest, op een groteske manier maar met gevaarlijke neigingen’.

Binnen de Poolse staatsinrichting vormt echter niet Kaczynski het grootste struikelblok voor Tusk, maar de combinatie van president Duda en het constitutioneel hof, die nu beide de belangen van PiS dienen. Het heeft een situatie opgeleverd die nooit eerder is voorgekomen, waarin de president nieuwe wetgeving ofwel torpedeert met een veto, of ter beoordeling doorstuurt naar het hof, zoals Duda onlangs deed met de kabinetsbegroting voor 2024.

‘Polen toont aan dat een grondwet soms te zwak is om een democratie te beschermen,’ zegt oud-minister van Buitenlandse Zaken Dariusz Rosati, die ook economisch adviseur van Tusks partij is geweest. Hij vindt dat Duda en PiS zich nu niet kunnen opwerpen als hoeders van een grondwet die ze twee regeerperioden lang met voeten hebben getreden: ‘We hebben beschermingsmechanismen in onze grondwet, maar PiS heeft helaas gedemonstreerd hoe je die effectief onschadelijk kunt maken.’

In het ergste geval, zegt Bodnar, moeten sommige hervormingen wachten tot volgend jaar

De regering heeft nog een aantal wetten in voorbereiding om de rechterlijke macht te hervormen, zegt minister van Justitie Adam Bodnar. In het parlement, waar de coalitie een meerderheid heeft, zullen die er wel doorheen komen, dus dan wordt Duda gedwongen de ‘politieke verantwoordelijkheid’ te nemen als hij die wetgeving tegenhoudt. In het ergste geval, zegt Bodnar, moeten sommige hervormingen wachten tot volgend jaar, als Duda’s termijn erop zit en de coalitie een van haar eigen politici gekozen hoopt te krijgen.

Maar voorlopig verkeert Polen in een institutionele crisis waarin de regering van Tusk uitspraken van het constitutioneel hof die haar niet aanstaan naast zich neer kan leggen, en PiS de geloofwaardigheid van de coalitie probeert te ondermijnen door te roepen dat Tusk de grondwet aan zijn laars lapt. Ironisch genoeg riep PiS de EU onlangs op om Tusk te dwingen zich aan de Poolse wet te houden, terwijl haar eigen regering in het verleden verschillende uitspraken van Europese rechtbanken naast zich heeft neergelegd, daarin gesteund door de uitspraak van haar eigen constitutioneel hof dat supranationale instanties geen zeggenschap hebben over de ‘grondwettelijkheid en verenigbaarheid’ van Poolse wetten.

Wespennest

Brussel houdt zich tot nu toe verre van het juridische wespennest in Polen, zoals de vraag hoe Tusk de door PiS in het leven geroepen mediatoezichthouder heeft omzeild om de publieke omroep te reorganiseren. ‘Het probleem is dat je nu vijftien advocaten kunt vinden die zeggen dat dit helemaal in orde is en vijftien die zeggen dat het tegen de wet is,’ zegt Bobinski van Polityka Insight.

Wij hebben tot taak de rechtsstaat te herstellen na acht jaar afbraak – we hebben het niet over twee jaar of zo

Als Bodnar wordt gevraagd of Tusk van Brussel een blanco cheque krijgt om zijn hervormingen door te voeren, draait hij het om. De vraag is volgens hem niet hoe Tusk de staatsmedia heeft hervormd, maar waarom ‘de Europese Unie acht jaar lang niets, maar dan ook niets heeft gedaan om onze media te beschermen’. Hij vindt dat je de reorganisatie van de media, evenals andere stappen die de regering heeft gezet, niet moet beoordelen op grond van de wet- en regelgeving die door PiS is gemaakt of aangepast, maar moet bezien door de bril van de politicologische begrippen input- en output-legitimiteit.

‘Ook al is de input-legitimiteit niet helemaal waterdicht, het is vooral het resultaat dat telt,’ zegt Bodnar. Waarnemers zouden hun oordeel over de hervormingen van Tusk moeten opschorten, vindt hij. ‘Wij hebben tot taak de rechtsstaat te herstellen na acht jaar afbraak – we hebben het niet over twee jaar of zo. Dus nu laten we zien dat we niet stilzitten, dat we stappen zetten om die afbraak een halt toe te roepen en ons nog jarenlang in te zetten voor het nieuwe Polen.’