Vijf jaar na de dood van Moammar Gaddafi verkeert Libië in chaos. Dit geeft aanhangers van de voormalige leider de kans om voorzichtig terug te keren op het politieke toneel.
De situatie in Libië is zo chaotisch dat er wel van ‘libisering’ gesproken wordt. Het is een fatale combinatie van balkanisering – opsplitsing van een staat in autonome gebieden – en somalisering, waarbij een regering niet is opgewassen tegen gewapende milities. Op het moment telt het land drie regeringen. In de afgelopen vijf jaar zijn er in Libië twee keer algemene verkiezingen gehouden, is IS er actief geworden en laaien er voortdurend etnische conflicten op. De wetteloosheid is zo groot dat steeds meer Libiërs een terugkeer eisen van de Jamahiriya [‘staat van de massa’] van Moammar Gaddafi.
‘Wij willen herstel van de Jamahiriya die door een staatsgreep van de NAVO vernietigd is,’ stelt Franck Pucciarelli. Deze in Tunesië woonachtige Fransman is woordvoerder van een overkoepelende organisatie van Libische en internationale revolutionaire comités, die fungeert als het officiële kanaal van de gaddafistische ideologie. Hij vertelt dat zijn organisatie sinds 2012 in Libië en daarbuiten actief is. In Libië heeft ze 20.000 leden, terwijl er in de buurlanden nog eens 15.000 à 20.000 gevluchte ex-militairen klaarstaan om het land binnen te trekken. ‘Wij zijn in staat om een volksopstand te ontketenen; de chaos die nu in Libië heerst, komt door onze acties,’ verzekert de woordvoerder.
Typen aanhangers
Ahmed, een vroegere ambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken die nu in Tunesië woont, is minder stellig. ‘We hebben van de instabiele situatie gebruik kunnen maken om terug te keren, maar we zijn er nog lang niet. Maar zo langzamerhand beginnen de Libiërs en de internationale gemeenschap wel in te zien dat Libië alleen onder de Jamahiriya regeerbaar is.’
De twee mannen zijn het eens over wat er na de herovering van de macht in Libië moet gebeuren: er moet een referendum – of beter gezegd een volksraadpleging – komen over het herstel van de Jamahiriya. De internationale gemeenschap zou daarbij waarnemers moeten sturen om toe te zien op een eerlijk verloop. De herboren massastaat zou moderner van opzet moeten zijn, met een Senaat waarin de verschillende stammen vertegenwoordigd zijn, een Tweede Kamer en vooral een grondwet, die er onder Moammar Gaddafi niet was.
Rachid Kechana, directeur van het Maghrebijns Centrum voor Onderzoek naar Libië, glimlacht als hij dit scenario hoort. Hij erkent dat de groene ideologie [groen is de kleur van de Jamahiriya] weer helemaal terug is: ‘Deze herwaardering van het oude regime is vooral het gevolg van de instabiele politieke situatie van na de revolutie. De aanhangers van Gaddafi maken hier handig gebruik van om hun plek terug te veroveren, maar echte steun onder de bevolking hebben ze niet. De Gaddafi-aanhangers zullen nooit meer aan de macht komen, maar ze kunnen nog wel, door strategische bondgenootschappen aan te gaan, een belangrijke rol gaan spelen.’
Mattia Tosido, Libië-specialist bij de European Council on Foreign Relations, onderscheidt drie typen Gaddafi-aanhangers: de getrouwen van Gaddafi’s lievelingszoon Saïd al-Islam, die sinds 2011 in de westelijke stad Zintan gevangenzit; de aanhangers van generaal Khalifa Haftar, in het oosten van het land; en ten slotte de Jamahiriya-orthodoxen. Franck Pucciarelli hoort bij die laatste – en fanatiekste – categorie.
De strijders die zich weer bij Haftar hebben aangesloten, profiteerden van een in juli 2015 door het parlement van Tobroek aangenomen amnestiewet voor plegers van misdaden tijdens de opstand in 2011. Deze wet moet de terugkeer mogelijk maken van de 1,5 à 3 miljoen merendeels gaddafistische vluchtelingen in Tunesië en Egypte.
De clan van Saïd al-Islam is waarschijnlijk het beste georganiseerd; ook een deel van de orthodoxen heeft zich erbij aangesloten. Al-Islam werd weliswaar op 28 juli 2015 in Tripoli ter dood veroordeeld, maar zit nog steeds in Zintan gevangen. Officieel is hij de gevangene van lokale milities, maar hij geniet ruime privileges: hij schijnt zich vrijelijk door de stad te kunnen bewegen en voert continu gesprekken op zijn telefoon via de app Viber.
Voorlopig lijkt Saïf al-Islam niet van plan te zijn om openlijk een greep naar de macht te doen. Eerder probeert hij van achter de schermen de politieke constellatie in zijn voordeel te veranderen. Veel westelijke stammen zijn bang voor een opmars van Haftar, die door oostelijke stammen gesteund wordt. Dat geldt ook voor de inwoners van Zintan, al zijn de machthebbers in die stad officieel medestanders van de generaal.
De regio Tripoli is momenteel opgedeeld tussen een radicaal-islamitische groepering en de – ondanks internationale steun – erg zwakke regering van nationale eenheid. Saïd al-Islam zou zich kunnen opwerpen als compromisfiguur, nu de oostelijke regio Cyrenaica dankzij de recente overwinningen van generaal Haftar aan invloed gewonnen heeft. De strategische positie van de zoon van de vroegere dictator lijkt zo alsmaar sterker te worden.
De zelfverklaarde Opperste Raad van Libische Stammen verkoos Saïd al-Islam in september 2015 dan ook tot leider van het land. In deze raad zijn bijna alleen maar Gaddafi-getrouwe stammen vertegenwoordigd en hij heeft verder geen enkele officiële status, maar toch is het symbolisch belang van deze uitverkiezing groot.
‘Dit land is een grap: er wordt alleen maar gevochten. Er is geen geld meer en de enige manier om aan werk te komen is door je aan te sluiten bij een militie’
Sinds het voorjaar werkt de vroegere aanvoerder van het zuidelijke leger onder Gaddafi, Ali Kana, aan de vorming van een leger in de stad Fezzan, maar het is lastig in te schatten hoe succesvol hij hierin is. Ali Kana heeft altijd duidelijk gezegd dat zijn troepen noch Tripoli noch Tobroek zullen steunen, maar alleen een macht die de Jamahiriya erkent.
In augustus hebben de Verenigde Naties voor het eerst voormalige Gaddafi-aanhangers, waaronder een voormalig president van het Volkscongres (het parlement onder de Jamahiriya) gevraagd om mee te praten over een politieke en economische oplossing van de crisis.
Ook de bevolking begint zich af te vragen of de nieuwe situatie nu wel beter is dan de oude. In de Jumhouria-bank in Tripoli staat veertiger Mahmoed Abdelaziz al twee uur te wachten om 500 dinar [ca. 330 euro] op te nemen, net zoals hij dat meerdere keren per week doet. ‘Dit land is een grap: er wordt alleen maar gevochten. Er is geen geld meer en de enige manier om aan werk te komen is door je aan te sluiten bij een militie,’ schampert hij. Wel geeft hij toe dat je sinds de revolutie tenminste kritiek mag leveren, wat onder Gaddafi streng verboden was. Toch vond hij het vroeger beter, want ‘veiligheid is belangrijker dan vrijheid’.
De revolutionaire milities van Tripoli zijn er goed van doordrongen hoe gevaarlijk deze wijdverbreide nostalgie kan worden. In juni vermoordden zij in Tripoli twaalf aanhangers van de Jamahiriya, toen hun gevangenisstraf voor in 2011 begane afpersingen erop zat.
Auteur: Mathieu Galtier
Drie machteloze regeringen
2012 7 juli – Eerste vrije verkiezingen. Het gekozen parlement krijgt de naam Algemeen Nationaal Congres.
2014 25 juni – Een nieuw gekozen parlement wordt door de internationale gemeenschap erkend. De ‘Libische Dageraad’, een coalitie van voornamelijk islamistische milities, steunt het oude parlement, dat uitwijkt naar de oostelijke stad Tobroek.
2016 30 maart – In Tripoli wordt, met steun van de Verenigde Naties, een regering van nationale eenheid ingesteld, geleid door Fayez al-Sarraj.
Middle East Eye
Verenigd Koninkrijk | middleeasteye.net
Gebeurtenissen in ‘Midwest-Azië’, o.l.v. David Hearst, afkomstig van The Guardian.
