Een nexit is hoogstonwaarschijnlijk, maar alles wijst erop dat Geert Wilders het de EU niet bepaald makkelijk gaat maken. ‘Een zetel voor Wilders aan tafel bij een EU-top, naast andere extreemrechtse en nationalistische leiders die al in functie zijn, zal de dynamiek veranderen.’
Eén zin in het opruiende verhaal dat Geert Wilders de Nederlandse kiezers vertelde, zal Brussel meer dan wat dan ook de stuipen op het lijf hebben gejaagd: een referendum over het verlaten van de EU. Zeven jaar nadat de Britten voor brexit stemden, is een stemming over een zogeheten nexit een kernpunt in het programma waarmee de extreemrechtse leider Nederland uiteindelijk aan zijn zijde kreeg.
En hoewel Wilders zijn anti-islamretoriek de afgelopen weken heeft afgezwakt, zijn er geen tekenen dat hij na zijn schokkende verkiezingsoverwinning van plan is zijn Euroscepsis af te zwakken. Ook al zouden de Nederlandse kiezers zich niet laten overhalen om de Britten te volgen en de EU te verlaten – hetgeen volgens de peilingen waarschijnlijk is –, dan nog wijst alles erop dat een regering onder leiding van Wilders in Den Haag een nachtmerrie zal zijn voor Brussel.
Een zetel voor Wilders aan tafel bij een EU-top, naast andere extreemrechtse en nationalistische leiders die al in functie zijn, zal de dynamiek veranderen. Plotseling zal beleid op allerlei vlakken, van klimaatmaatregelen tot hervorming van de EU en wapens voor Oekraïne, ter discussie komen te staan en mogelijk zelfs worden teruggedraaid.
Sinds de bekendmaking van de exitpolls hebben andere centrumrechtse partijen niet uitgesloten een coalitie te vormen met Wilders, die als duidelijke winnaar uit de bus is gekomen. Dit ondanks het feit dat hij de afgelopen tien jaar door centrumpartijen buiten de deur is gehouden. Van zijn kant lijkt de zestigjarige oudgediende er alles aan gelegen om deze keer zelf aan de touwtjes te trekken.
Explicieter
Sinds Dilan Yeşilgöz – de opvolger van Mark Rutte als VVD-leider – vroeg in de campagne aangaf dat ze mogelijk coalitiebesprekingen met Wilders zou willen aangaan, heeft de extreemrechtse leider er hard aan gewerkt om redelijker over te komen. Hij zwakte een aantal van zijn meest uitgesproken standpunten af – met name over de islam, zoals een verbod op moskeeën – vanuit de argumentatie dat er grotere prioriteiten zijn om op te lossen.
Op woensdagavond, toen de resultaten binnenkwamen, was Wilders explicieter: ‘Ik begrijp heel goed dat partijen niet in een regering willen zitten met een partij die ongrondwettelijke maatregelen wil,’ zei hij. ‘Dus we gaan het niet hebben over moskeeën, korans en islamitische scholen.’
Zelfs als Wilders bereid is om zijn eis voor een EU-referendum te laten vallen in ruil voor macht, zal zijn overwinning nog een siddering door EU-instellingen teweegbrengen. En mochten centristische partijen zich verenigen om Wilders – opnieuw – buiten de deur te houden, dan zullen ze dat later wellicht moeten bekopen met boze Nederlandse kiezers. Brexitcheerleader Nigel Farage heeft in het Verenigd Koninkrijk laten zien dat je niet aan de macht hoeft te zijn om grote invloed uit te oefenen.
In de overwinningstoespraak beloofde Wilders de – zoals hij het noemt – ‘asieltsunami’ in Nederland, aan te pakken
Migratie was een dominant thema tijdens deze Nederlandse verkiezingen. Voor EU-politici blijft het een prangende kwestie. Naarmate het aantal migranten blijft stijgen, neemt ook de steun voor extreemrechtse partijen in veel Europese landen toe. In Italië verkreeg Giorgia Meloni vorig jaar de macht met haar Fratelli d’Italia. In Frankrijk blijft het Rassemblement National van Marine Le Pen een grote partij, die op de tweede plaats staat in de peilingen. In Duitsland is Alternative für Deutschland de afgelopen maanden eveneens naar de tweede plaats gestegen.
In zijn overwinningstoespraak beloofde Wilders de – zoals hij het noemt – ‘asieltsunami’ die Nederland treft, aan te pakken.
‘De belangrijkste redenen waarom kiezers bij deze verkiezingen op Wilders stemden, zijn zijn anti-immigratieagenda, gevolgd door zijn standpunten over de crisis rond de kosten van het levensonderhoud en zijn standpunt over gezondheidszorg,’ zegt Sarah de Lange, hoogleraar Politiek aan de Universiteit van Amsterdam. Mainstreampartijen ‘legitimeerden Wilders’ door immigratie tot een belangrijk onderwerp te maken, aldus De Lange. ‘Kiezers dachten misschien: Als het daarom gaat, waarom dan niet op het origineel stemmen in plaats van op een kopie?’
Voor links is het lichtpunt in Nederland de sterke opkomst van een goed georganiseerde alliantie tussen de PvdA en Groen Links. Frans Timmermans, voormalig vicevoorzitter van de Europese Commissie, kreeg veel steun. Maar zelfs met hun gezamenlijke verkiezingslijst was Wilders niet te verslaan.
Volgend jaar juni zijn er in de 27 EU-landen verkiezingen voor het Europees Parlement. Op dezelfde dag dat de Europarlementariërs worden gekozen, zijn er in België algemene verkiezingen. De extreemrechtse leider van Vlaams Belang, Tom Van Grieken, die eveneens een grote doorbraak verwacht, feliciteerde Wilders: ‘Partijen als de onze in heel Europa in opkomst,’ aldus zijn woorden.
Ook de Hongaarse premier Viktor Orbán vierde feest: ‘Er waait een wind van verandering!’
