Godfrey Mwampembwa, beter bekend als Gado, legt politici al bijna dertig jaar langs de meetlat. Nu is zijn focus verschoven naar nepnieuws rondom het coronavirus. ‘Ik dacht: hoe kan ik mijn steentje bijdragen aan het informeren van de bevolking?’
In een rustig kantoor op de derde verdieping van een gebouw in de zakenwijk van Nairobi was de cartoonist met het pseudoniem Gado een spotprent aan het tekenen over het coronavirus. De cartoon, getiteld Conspiracy Inc., is een parodie op de hausse aan ongefundeerde beweringen over de pandemie die in 177 landen inmiddels bijna een kwart miljoen mensen heeft gedood.
Hij tekent mannen en vrouwen die met grote stelligheid beweren dat farmaceutische bedrijven het virus hebben ontwikkeld, dat Amerikaanse soldaten het in China hebben verspreid en dat de Chinese overheid het wil gebruiken om Afrika te ontvolken en veroveren.
Omdat in Afrika de afgelopen weken de bezorgdheid over de ziekte is geëscaleerd, is Gado, wiens echte naam Godfrey Mwampembwa is, begonnen aan een reeks cartoons die scherp en inventief zijn, maar tegelijkertijd ook leerzaam en informatief.
‘Ik dacht: hoe kan ik mijn steentje bijdragen aan het informeren van de bevolking?’ vertelt Gado die middag, terwijl de wind jaagt door de straten van Nairobi, die er in de door de overheid afgekondigde lockdown desolaat en vrijwel leeg bij liggen.
‘Juist nu moeten satirici en schrijvers uiterst alert zijn,’ legt hij uit. ‘We moeten geen gas terugnemen, want het is heel belangrijk dat we lastige vragen blijven stellen.’
Gado (50) is een van Afrika’s vooraanstaande cartoonisten. Geboren in Tanzania, maar Kenia noemt hij zijn thuis. Hij heeft prijzen gewonnen en zijn cartoons verschijnen wereldwijd in kranten en digitale publicaties. In zijn dertigjarige carrière hebben zijn tekeningen zo’n beetje alle onderwerpen wel behandeld, van corruptie en terrorisme tot revoluties, migratie, religie en klimaatverandering.
Hij werkt meestal met inkt en bespot zo lokale politici, steekt met zowel dictators als democraten de draak, hekelt bedrijven zoals Uber omdat ze chauffeurs uitbuiten, beeldt president Trump af als een keizer zonder kleren en onderzoekt China’s steeds groter wordende rol in Afrika kritisch. Kortom, de tekeningen richten zich – soms tot hun grote woede – tot het publiek en overheden en hebben overal in Afrika aanzet gegeven tot een belangrijk publiek debat.
Mythes ontmaskerd
Maar terwijl het coronavirus zich verder verspreidt, heroverweegt Gado, die een peper-en-zoutkleurig sikje en een sonore stem heeft, de rol en de plaats van cartoons in deze onzekere tijd. Behalve het aan de kaak stellen van bepaalde gedachten en ideeën wil hij de gezamenlijke ervaring van deze epidemie niet alleen gebruiken om het debat vorm te geven maar ook om het heden te begrijpen en ervoor te zorgen dat mensen veilig blijven.
Gado wil vooral dat zijn publiek – honderdduizenden volgers op Twitter, Facebook en Instagram – inzicht krijgt in hoe slecht leiderschap en vriendjespolitiek mede oorzaak zijn van alle fouten die bij deze pandemie aan het licht komen.
Zijn illustraties zijn deels instructief, ze laten zien dat je je handen moet wassen en afstand moet houden. In een serie getiteld ‘Myth Busters’ legt hij uit dat covid-19 niet wordt verspreid door 5G-netwerken, dat het nemen van een warm bad het virus niet tegenhoudt en dat het drinken van alcohol geen genezing biedt, zoals de gouverneur van Nairobi beweert.
“De politieke elite in Kenia wil de pandemie gebruiken om zijn zakken te vullen”
De satiricus is ook zijn lievelingsonderwerp niet vergeten: politici. Gado laat zien hoe de politieke elite in Kenia – vaak afgebeeld als een gezet persoon met een hyenakop of met een kroon op zijn hoofd – heeft gezorgd voor een gemankeerd gezondheidssysteem, heeft aangezet tot grof politiegeweld tijdens de avondklok en de pandemie wil gebruiken om zijn zakken te vullen en internationale donoren op te lichten.
Gado geeft toe dat het lastig is om te provoceren en te bekritiseren in een tijd waarin leiders alle moeite doen om de verspreiding van het virus tegen te gaan.
‘Maar ik maak mijn werk binnen een context,’ zegt hij. ‘En ik vermijd geen onderwerpen. Toch doe ik mijn uiterste best om niet de verkeerde boodschap af te geven. Ik zeg altijd dat ik het copyright heb op mijn tekeningen, maar niet op de interpretatie ervan. Maar dit is geen normale tijd. Dit is een rare tijd.’
Gado is geboren in de Tanzaniaanse havenstad Dar es Salaam. Zijn moeder was docente en zijn vader werkte voor het nationale toerismebureau. Hij vertelt dat zijn ouders altijd zijn passie voor tekenen hebben aangemoedigd en hem zelfs hadden ingeschreven voor een middelbare school waar kunst op het lesprogramma stond. Hij las de Newsweek en Time Magazine die zijn vader mee naar huis bracht, maar verslond ook Kuifje en Asterix.
Buitenstaander
Gado kwam voor het eerst in Nairobi toen hij in 1992 een prijs ging ophalen die hij bij een tekenwedstrijd had gewonnen. Hoewel hij architectuur studeerde in Dar es Salaam en zijn ouders had beloofd dat hij zou terugkomen om zijn studie af te maken, heeft hij dat nooit gedaan. Hij wist de redactie van Kenia’s grootste krant, The Daily Nation, zover te krijgen dat ze hem in dienst namen.
Gado kwam in een heel belangrijk jaar bij de krant. In Kenia werden toen de eerste verkiezingen met meer partijen gehouden sinds de onafhankelijkheid. Als buitenstaander en beginner moest hij in korte tijd veel leren. ‘Ik moest het vak al doende onder de knie krijgen,’ legt hij uit.
Einde jaren negentig heeft Gado een jaar in Italië gewerkt onder Oliviero Toscani, de vroegere art director van het modemerk United Colors of Benetton, en daarna heeft hij een jaar een opleiding klassieke animatie en film gevolgd aan de Vancouver Film School.
In de serie getiteld ‘Myth Busters’ legt Gado uit dat het eten van knoflook niet beschermt tegen het virus, dat het nemen van een warm bad het virus niet tegenhoudt en dat het drinken van alcohol geen genezing biedt, zoals de gouverneur van Nairobi beweert. – © Gado
Zijn cartoons voor de krant zijn ook beïnvloed door het werk van de Amerikaanse illustrators Pat Oliphant en Jeff MacNelly, en door cartoonisten als de Tanzaniaan Philip Ndunguru, de Nigeriaan Tayo Fatunia, de Ghanees Frank Odoi en de Keniaan Paul Kelemba.
Toen zijn cartoons overal in Keniase en regionale kranten verschenen, kreeg Gado steeds meer kritiek, omdat hij lokale politici, ambassademedewerkers uit China, Zimbabwe en onlangs ook uit de VS op de hak nam. Volgens hem zijn er niet veel leiders die geen aanstoot aan zijn cartoons hebben genomen. Gelukkig hebben de paar die er geen moeite mee hadden, zoals Kenia’s voormalige opperrechter Willy Mutunga en de vroegere secretaris-generaal van de VN Kofi Annan, hem een zekere bescherming tegen de anderen geboden. Maar niet helemaal.
In 2015 werd hij naar aanleiding van zijn cartoons in de krant The East African verbannen uit Tanzania en uiteindelijk in 2016 ontslagen bij de zusterkrant The Daily Natio_n, die zijn cartoons niet langer plaatste. Hoewel hun scheiding van wegen volgens de directie van _The Daily Nation al contractueel was vastgelegd, schrijft de cartoonist zijn ontslag toe aan druk vanuit de overheid. Een deel van zijn werk voor The Daily Nation heeft Gado in boekvorm uitgebracht, zoals Freedom After Speech en DemoCrazy.
Gado noemt zichzelf ‘een echte Oost-Afrikaan’
‘Het was een voorrecht om voor The Daily Nation te werken,’ vertelt hij, refererend aan de spannende tijd dat hij samenwerkte met topjournalisten en eersteklasredacteuren. ‘Maar aan de manier waarop ik daar weg ben gegaan heb ik een nare nasmaak overgehouden. Politici kregen te veel invloed. Het werd te moeilijk.’
Tegenwoordig staat Gado’s leven, zoals dat van iedereen, behoorlijk op zijn kop. Soms glipt hij stiekem even zijn kantoor in, maar meestal werkt hij thuis en neemt hij de hele eettafel in beslag, tot grote irritatie van zijn echtgenote, Stephanie Uwingabe, een hr-deskundige uit Rwanda, en zijn twee dochters, Mwaji-Odeta (16) en Keza-Anganile (14). Gado noemt zichzelf ‘een echte Oost-Afrikaan’.
Veel projecten van het bedrijf dat hij mede heeft opgericht, Buni Media, zijn voorlopig stopgezet, zoals het populaire satirische televisieprogramma The XYZ Show, met karikaturale latex poppen.
In de confrontatie tussen de mens en de microbe is Gado vastbeslotener dan ooit om via zijn cartoons het publiek niet alleen te laten lachen en te laten nadenken, maar ook om de kijk op hun wereld te vernieuwen. Als hij de mensen tot nadenken kan stemmen en zelfs een kleine verandering teweeg kan brengen, zou dat hem ‘intens blij’ maken.
Auteur: Abdi Latif Dahir
The New York Times
VS | dagblad | oplage 1.120.402
De krant der kranten. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium. Het motto ‘All the news that’s fit to print’ wordt sinds 1896 bewaakt door de familie Ochs Sulzberger en gekielhaald door de Britse filosoof Alain de Botton, die de correctie: ‘Some news that’s fit to print’ voorstelt.
