Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar de val van het Nederlandse kabinet en het aangekondigde vertrek uit de politiek van premier en VVD-leider Mark Rutte. Wat schrijft de buitenlandse pers hierover?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Hoe kijkt het buitenland naar de val van het kabinet?
‘Ruzies over migratiebeleid hebben de Nederlandse regering verdeeld, die al een strenger immigratiebeleid heeft dan sommige andere EU-landen’, schrijft The New York Times. De Amerikaanse krant wijst erop dat migratie hoog op de agenda stond in Nederland sinds vorige zomer honderden asielzoekers in een ‘geïmproviseerd kamp buiten een overval opvangcentrum [in Ter Apel] werden opgevangen, onder wat hulpverleners beschreven als erbarmelijke omstandigheden’.
Na de asielcrisis van 2015 is flink bezuinigd op de asielopvang in Nederland, schrijft The Washington Post. ‘Maar het aantal asielaanvragen in Nederland neemt weer toe en het uitgeklede systeem heeft moeite om de toestroom aan te kunnen.’
‘De coalitiepartners – Rutte’s VVD, het CDA, het progressieve D66 en de kleinere ChristenUnie – waren al weken in gesprek over het asielbeleid. Hoewel ze dicht bij een akkoord waren, escaleerde het conflict woensdag [5 juli] toen Rutte abrupt niet-onderhandelbare eisen introduceerde. De problemen stapelden zich vanaf dat moment op’, aldus Bloomberg.
‘De discussies onderstreepten de ideologische verdeeldheid in de coalitie tussen de partnerpartijen die niet voor een streng migratiebeleid zijn – D66 en ChristenUnie – en de twee partijen die voor strengere maatregelen zijn – Ruttes conservatieve VVD en het CDA’, typeert The Guardian.
Toch waren partijen het erover eens dat migratie ingeperkt moest worden. ‘De huidige zorgen over de huizencrisis, hoge gasprijzen en inflatie, probeerden sommigen af te schuiven op buitenlandse migranten – internationale studenten, rijkere “expats” en vooral asielzoekers’, schrijft het Britse dagblad in een analyse. ‘Maar het aftreden van de regering zal Nederland waarschijnlijk niet helpen om de dringende problemen op te lossen’, voegt het eraan toe.
‘Waarom deze plotselinge val van de coalitie?’ vraagt correspondent Thomas Kirchner zich af in Süddeutsche Zeitung. ‘Deze coalitiepartijen hadden überhaupt moeite om tot elkaar te komen. In anderhalf jaar hebben ze niet veel bereikt, maar wel íéts, ondanks de energiecrisis en de inflatie. In het buitenlandbeleid hebben ze een verfrissend duidelijke pro-Oekraïnekoers gevolgd. Toen het moeilijk werd, trokken ze samen op; niemand wilde nieuwe verkiezingen riskeren. Maar nu ineens wel?’
Het was niet de asielkwestie waar het Rutte om te doen was, schrijft Kirchner. ‘Rutte zocht gewoon een voorwendsel om deze coalitie te beëindigen. Enerzijds omdat het hem duidelijk was dat het niet zou lukken om een veel ernstiger probleem onder controle te krijgen: de stikstofcrisis. (…) Anderzijds omdat Rutte kansen zag. De peilingcijfers van de VVD kunnen ermee door, terwijl de concurrentie, vooral in het midden en op links, op haar gat ligt. Rutte liet de coalitie bewust barsten om, zoals hij dat zag, op tijd weg te sluipen van een volledige desintegratie. En door te focussen op het asielbeleid, leidde hij de aandacht af van het falen op stikstof. Zijn aanpak zou dus theater zijn, een poging om aan de macht te blijven van machiavelliaan met dertien jaar ervaring in de regering.’
Het Hongaarse regeringsgezinde dagblad Magyar Nemzet verkneukelt zich over het falen van een van de felstste critici van Hongarije en zijn migratiebeleid. ‘Mark Rutte, die ooit zei dat de Hongaren op de knieën moesten worden gedwongen [in reactie op een Hongaarse anti-lhbti-wet in 2021], is nu op de knieën gedwongen. Zijn regering is ingestort – wat een verrassing – vanwege interne meningsverschillen over migratie.’
Wat vinden buitenlandse media van het vertrek van Rutte?
‘Hij was de grote overlever van de Nederlandse politiek, een man wiens vermogen om kritiek te ontwijken en schandalen te overleven hem de bijnaam “Teflon Mark” opleverde. Hij combineerde achterkamertjesvaardigheden met een imago van alledaagsheid om de langstzittende leider van het land te worden’, schrijft Jon Henley van The Guardian in een analyse. Maar zijn besluit om uit de politiek te vertrekken ‘maakt een einde aan zijn zeventienjarig leiderschap van de VVD en dertien jaar als minister-president van Nederland, aan het hoofd van vier verschillende regeringen’. Dat hij lange tijd zo populair heeft kunnen zijn, verklaart The Economist als volgt: ‘Zijn imago van gewone man, die zich net zo goed thuis voelt in pak als in spijkerbroek en polo, past goed bij de vreemde combinatie van nuchter calvinisme en onverbloemd hedonisme binnen de Nederlandse cultuur.’
‘Nederland zonder Rutte betekent het einde van een tijdperk’, aldus Thomas Kirchner in een portret in Süddeutsche Zeitung. ‘Een tijd waarin het aan de ene kant goed ging met het land. Het slaagde erin de financiële crisis te boven te komen door massaal te bezuinigen en het vertraagde in ieder geval de opkomst van de rechtse populisten. Op het Europese toneel wordt Rutte gezien als een bekwame en betrouwbare partner, vooral van de Duitse regering. Rutte trad al vroeg zeer krachtig op tegen het Rusland van Vladimir Poetin. Deze houding kwam mede voort uit het neerschieten van vlucht MH17 boven Oekraïne door Russisch gesteunde separatisten in 2014, een crisis waarin Rutte het land bij elkaar hield’, aldus Kirchner.
Maar de Duitse correspondent is ook kritisch. ‘De demissionaire premier laat een berg onopgeloste problemen achter, van klimaat- en huisvestingsbeleid tot de vraag hoe het nu verder moet met de landbouw. De gesprekken met boeren over een oplossing voor de “stikstofcrisis” zitten in een impasse. Daarnaast bevorderde Rutte een algemeen verlies van vertrouwen in de politiek door regelmatig over zaken te liegen.’
Veel mensen in Nederland vreesden dat Rutte door zou gaan voor een vijfde kabinet, schrijft Kirchner in een opiniestuk in dezelfde krant. ‘Meer stagnatie, meer manoeuvres om de macht te behouden. Meer van hetzelfde met de altijd lachende man die sinds 2010 aan het roer stond, die met een appel in zijn hand naar kantoor fietste, die zo sympathiek en snel van begrip leek. Die zoveel crises had overleefd.’
Maar ‘zelfs aan de carrière van succesvolle politici komt een einde. Angela Merkel voelde dat voor zichzelf op tijd aan. Mark Rutte niet. Een groot aantal Nederlanders was hem beu’, aldus Kirchner. ‘Rutte had twee jaar geleden eigenlijk al politiek gezien afgedaan’ toen hij ternauwernood het toeslagenschandaal en het ‘Omtzigt, functie elders’-schandaal overleefde. ‘Het werd tijd.’
Henley van The Guardian schrijft hierover: ‘Misschien was het grootste voordeel van de vertrekkende Nederlandse premier wel dat er nooit iets aan hem leek te kleven. Hij is eerder een manager dan een visionair leider – zijn favoriete uitspraak is naar verluidt die van de voormalige Duitse kanselier Helmut Schmidt: “Mensen met visie moeten naar de dokter” – zijn aloude beleid van meeveren, altijd meeveren, liet hem uiteindelijk in de steek.’
Volgens The Economist verdwijnt Rutte niet compleet van het politieke toneel. ‘Er gaan veel geruchten dat hij een kandidaat is om Jens Stoltenberg te vervangen als hoofd van de NAVO, wanneer diens termijn volgend jaar afloopt.’ Verschillende media schrijven ook dat voor Rutte misschien een positie bij de Europese Unie in het verschiet ligt.
Hoe nu verder?
‘Wat er nu gaat gebeuren, is op zijn zachtst gezegd onzeker’, schrijft The Guardian in een hoofdredactioneel commentaar. ‘[Ruttes] vertrek laat een tijdelijke leegte achter die extremere krachten hopen op te vullen. Na de pandemie zijn ook in Nederland de problemen rondom de kosten van levensonderhoud, de energiecrisis, toenemende wereldwijde migratie en de groene transitie een zegen gebleken voor radicaal rechts, waarvan de invloed doorsijpelt naar de mainstream.’
‘Het vertrek van Rutte luidt het uur nul in in Nederland, de natie is onthoofd en moet zich hergroeperen’, oordeelt Thomas Kirchner. ‘In het beste geval wordt er ruimte en lucht gecreëerd om na te denken over wat het land nodig heeft. (…) Het welvarende land, dat lang zo zelfverzekerd was, gaat een periode van grote onzekerheid tegemoet.’
Kirchner vervolgt: ‘Het meest waarschijnlijke scenario op dit moment lijkt een coalitie tussen de liberaal-conservatieve VVD en de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas, die echter het ambt van regeringsleider schuwt. Hoe zo’n alliantie het aantal landbouwhuisdieren, het moeilijkste probleem, zal verminderen, is niet te voorzien. De uitstoot van de veehouderij moet hoe dan ook omlaag.’
Wat is de impact op Europa?
‘Er staat ons nu een onverwacht turbulente politieke zomer en herfst te wachten’, aldus The Guardian. ‘Het aftreden van Rutte betekent dat er voor het einde van het jaar vier belangrijke Europese verkiezingen zullen plaatsvinden. In Spanje zou bij vervroegde verkiezingen later deze maand voor het eerst sinds de terugkeer van de democratie een rechtsradicale partij in de regering kunnen zitten. In Slowakije gaat een Poetin-vriendelijke partij voorop in de peilingen, die gekant is tegen verdere militaire steun aan Oekraïne. In Polen hoopt de conservatief-nationalistische partij PiS dit najaar op een derde opeenvolgende overwinning.’
The New York Times wijst ook op de wijdverspreide ruk naar rechts in Europa. ‘Afgelopen najaar wonnen de Zweedse Democraten, een partij met wortels in de neonazibeweging, 20,5 procent van de stemmen in Zweden, en werden zo de op een na grootste partij in het parlement. In Frankrijk haalde de extreemrechtse leider Marine Le Pen, die al lange tijd een anti-immigratie standpunt inneemt, vorig jaar de laatste ronde van de presidentsverkiezingen. In Hongarije is premier Viktor Orbán deels aan de macht gekomen door te protesteren tegen immigratie. En vorig jaar verkoos Italië een hard-rechtse coalitie onder leiding van Giorgia Meloni, wier lange staat van dienst van kritiek op immigratie en de Europese Unie bezorgdheid heeft gezaaid over de betrouwbaarheid van de natie in de westerse alliantie.’
Ook Kirchner baart deze trend zorgen. ‘In verschillende landen verschuift de politieke as op dit moment naar rechts, meestal vanwege de manier waarop met de migratiekwestie wordt omgegaan. Voor een deel is dit een realistisch probleem, dat moet worden aangepakt. Voor een deel, zoals in Nederland, is het probleem veroorzaakt door nalatigheid van de overheid. Maar voor een deel ook is het veroorzaakt door jarenlange haatzaaierij.’
‘Tegen die onheilspellende achtergrond heeft het vertrek van Rutte een betekenis die verder gaat dan de Nederlandse grenzen’, vervolgt The Guardian. ‘Rutte, een invloedrijke figuur op het internationale toneel, was een veteraan van de generatie sociaal-liberale, fiscaal conservatieve leiders die de politiek van de Europese Unie bepaalden na de crash van 2008. De daaruit voortvloeiende bezuinigingen maakten de weg vrij voor de opkomst van populistische partijen, het tot zondebok maken van migranten en voor een nationalistische opleving. Om radicaal rechts van zich af te schudden, hebben de mainstream partijen een andere aanpak nodig dan die van de Rutte en gelijkgestemde bondgenoten; een aanpak met de nodige investeringen en genoeg ambitie om de uitdagingen van deze tijd aan te pakken.’
Lees ook:
