De Japans-Duitse Hito Steyerl is een van de bekendste kunstenaars van dit moment. Ze staat op nummer 17 van de top 100 meest invloedrijke personen, volgens ArtReview. Eind deze spiksplinternieuwe maand in 2022 krijgt zij een retrospectief in het Stedelijk Museum Amsterdam, dat eerder in het Parijse Centre Pompidou was te zien.
Hito Steyerl (München, 1966) heeft dankbaar gebruik gemaakt van de pandemie om haar ecologische bekommernis over digitale perversiteiten te vervolmaken. In een gesprek met de Amerikaanse kunstenaar Trevor Paglen (opgenomen in de catalogus bij de tentoonstelling) zei zij dat het overgrote deel van alle fotografische beelden gemaakt wordt door machines, voor machines.
Volgens Steyerl is de maatschappelijke impact van die ontwikkeling in de visuele cultuur vele malen groter dan die van de ontdekking van de fotografie zelf. Denk om te beginnen aan gezichtsherkenning op vliegvelden. Ooit werden camera’s slechts opgehangen voor het fotograferen van kentekenplaten, nu observeren die systemen het gedrag van klanten in winkels en andere openbare plekken. Machines kunnen zelfs emoties herkennen en liplezen. Als het moet. En wanneer dat zou moeten is de belangrijkste strijd die nu gevoerd wordt, zegt Steyerl. ‘Wie in staat is om de data, geproduceerd door de algoritmen, te interpreteren heeft de macht. Algoritmen zijn ontworpen om die macht te vergroten en te reproduceren.’ En tot op heden bestaat er nog geen ‘universele taal van kunstmatige Intelligentie’.
Dat Steyerl op haar eigen ecologische voetafdruk let en niet wil meewerken aan verspilling, bleek in Parijs waar de tentoonstelling I will survive eerder te zien was. Ze nam er genoegen mee de scenografie van de tentoonstelling Christo et Jeanne-Claude te gebruiken, die vóór de hare in het museum te zien was, in plaats van de zalen opnieuw in te richten met sokkels en schilderijenrails.
New York / Esther Schipper
Choreomanie
In haar meest recente video, Social Sim, recyclede zij ook haar eigen werk en gebruikte ze ongemonteerde beelden, bijvoorbeeld van politieagenten die plotseling gegrepen worden door een onbedwingbare drang om te dansen. Steyerl liet zich hierbij inspireren door de choreomanie, een ziekelijk drang om te dansen, in het medisch jargon aan-geduid als Sint-jansziekte, danszucht of danswoede. Gedurende de middeleeuwen deed deze eigenaardige ziekte zich vaak voor in het Roomse Rijk. Het summum qua uitbraak was de befaamde dansplaag die in juli 1518 uitbrak in de stad Straatsburg. Volgens de kunstenaar een metafoor voor de gekte in onze tijd, waarin waanvoorstellingen, desinformatie en samenzweringstheorieën viral gaan.
‘De kunstwereld was vóór covid-19 al het gecorrumpeerde product van globalisering’
Steyerls lezingen, publicaties en performancekunst zijn even belangrijk als haar films en videoinstallaties of lezingen. Ze heeft een enorme productie waarin ze altijd reflecteert op de beeldcultuur van het digitale tijdperk en haar kritiek op de moderne samenleving omzet in werk. Kunstenaars en musea, ze zijn in haar perceptie allemaal onderdeel van het kapitalistisch systeem. De pandemie heeft ‘politieke controle en economische uitbuiting’ onder het mom van digitaal gemak weliswaar verscherpt. Maar, benadrukt Steyerl, ‘de kunstwereld was vóór covid-19 al het gecorrumpeerde product van globalisering’. Ook het Guggenheim ontkomt niet aan haar scherpe tong en is ‘een culturele raffinaderij voor een ensemble van postdemocratische oligarchieën’.
Kunstmatige intelligentie? ‘Domme toepassingen die je leven miserabel maken.’ Met haar bijzondere werk en focus op postkoloniale kritiek, ecologische theorie, feministische perspectieven en de surveillance-industrie, is de bliksem in haar carrière geslagen en willen alle grote musea met I will survive het oeuvre van Hito Steyerl tonen. Al was het maar omdat zij, onderdeel van het kapitalistisch systeem of niet, ook moeten overleven.
HITO STEYERL – I WILL SURVIVE, van 29-01-2022 tot 12-06-2022, Stedelijk Museum, Amsterdam www.kunstsammlung.de/en/steyerl/podcast
