Hoe de Amerikaanse president Joe Biden zich gedraagt in de oorlog tussen Israël en Hamas is niet alleen bepalend voor de toekomst van het Midden-Oosten, maar ook voor die van de VS en voor het mondiale machtsevenwicht.
Terwijl Israëlische soldaten en masse wachtten op het bevel om Gaza binnen te vallen, stuurde de Amerikaanse marine twee vliegdekschepen om Israël te ondersteunen. Deze moeten voorkomen dat Hezbollah en zijn sponsor Iran het in hun hoofd halen een tweede front te openen bij de Libanese grens. Geen ander land zou tot zoiets in staat zijn. De schepen zijn 200.000 ton zware staaltjes van Amerikaans machtsvertoon, op een moment dat in een groot deel van de wereld wordt gedacht dat de Amerikaanse macht tanende is.
De komende maanden zal blijken of dat denkbeeld klopt. De inzet is moeilijk te overschatten. Op 20 oktober sprak president Joe Biden van ‘een buigpunt’. Hij waarschuwde dat het even belangrijk was om de terreur van Hamas een halt toe te roepen als de Russische agressie jegens Oekraïne. Over het Chinese dreigement om Taiwan binnen te vallen zweeg hij wijselijk.
Complexe en vijandige wereld
Toch is de situatie nog gevaarlijker dan Biden doet voorkomen. Buiten hun landsgrenzen zien de Verenigde Staten zich geconfronteerd met een complexe en vijandige wereld. Voor het eerst sinds de jaren zeventig, toen de Sovjet-Unie begon te stagneren, stuiten de VS op serieuze, georganiseerde tegenstand, onder leiding van China. Binnenlands kampt het land met een ontwricht politiek systeem en een steeds isolationistischer opererende Republikeinse Partij. Dit moment is niet alleen bepalend voor de toekomst van Israël en het Midden-Oosten, maar ook voor die van Amerika en de wereld.
De buitenlandse dreiging is drieledig. Allereerst is er de chaos die Iran in het Midden-Oosten creëert, en Rusland in Oekraïne. Agressie en instabiliteit stellen de politieke, financiële en militaire middelen van de VS zwaar op de proef. Als Rusland zijn gang kan gaan in Oekraïne, zal het conflict zich verder over Europa verspreiden. Door het bloedvergieten zouden mensen in het Midden-Oosten kunnen radicaliseren en zich tegen hun regering kunnen keren. Doordat Amerika in oorlogen verwikkeld raakt, wordt het een gemakkelijk doelwit voor beschuldigingen van oorlogshitserij en hypocrisie. Dit alles ondermijnt het idee van een wereldorde.
Financiering
Zowel voor- als tegenstanders betogen dat het een illusie is dat Hamas zal verdwijnen. Maar een van de dingen die aangepakt zou kunnen worden is de financiering van de organisatie. De Süddeutsche Zeitung spreekt haar verbazing uit over het feit dat de Duitse regering nu pas wil voorkomen dat overheidsgeld terechtkomt bij terroristen: ‘In de begroting voor 2024 staat dat federale fondsen niet mogen worden gebruikt “om terroristische activiteiten te financieren” en niet mogen worden toegekend aan partijen die terroristische organisaties steunen. Dat roept natuurlijk de vraag op: o, maar was dat tot nu toe dan wel het geval?’ Kennelijk. En dat terwijl ‘geld zuurstof is voor terrorisme’, aldus de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell na de aanslagen van 9/11.
Er gaan aanzienlijke bedragen van Iran en Qatar naar de Gazastrook en dus naar Hamas, en dat gebeurt blijkbaar al jaren met goedkeuring van de Israëlische regering. Volgens SZ meldde de Israëlische krant Ha’aretz in 2019 dat Qatar sinds 2012 ongeveer 1 miljard dollar aan Gaza heeft geschonken, met goedkeuring van Israël. En Majed Al-Ansari, adviseur en woordvoerder van de Qatarese minister van Buitenlandse Zaken, zei onlangs tegen de Duitse krant Die Welt: ‘Wij maken niets over naar Gaza. Al het geld dat we aan Gaza geven gaat naar Israëlische banken en wordt door de Israëli’s nagetrokken.’
Een tweede dreiging is complexiteit. Een groep landen, waaronder India en Saoedi-Arabië, stelt zich steeds coöperatiever op maar jaagt tegelijkertijd fanatiek zijn eigenbelang na. Anders dan Iran en Rusland willen zulke landen geen chaos, maar ze zijn evenmin bereid naar het pijpen van Washington te dansen. En waarom zouden ze ook? Voor Amerika wordt het zo steeds moeilijker een supermacht te zijn. Neem bijvoorbeeld de Turkse spelletjes met het Zweedse NAVO-lidmaatschap, waaraan pas na zeventien maanden moeizaam touwtrekken een eind lijkt te zijn gekomen.
De derde dreiging is de grootste. China koestert ambities om een alternatief te creëren voor de in mondiale instituties verankerde waarden. Het wil begrippen als democratie, vrijheid en mensenrechten aanpassen aan zijn eigen voorkeur voor ontwikkeling boven individuele vrijheid en nationale soevereiniteit boven universele waarden. China, Rusland en Iran hebben een losjes gecoördineerd samenwerkingsverband: Iran levert drones aan Rusland en olie aan China, Rusland en China hebben Hamas – een klant van Iran – diplomatieke dekking gegeven binnen de VN.
Deze dreigingen worden verergerd door de politieke ontwikkelingen in de eigen hoofdstad Washington
Deze dreigingen worden verergerd door de politieke ontwikkelingen in de eigen hoofdstad Washington. Republikeinse politici nemen op het gebied van handel en buitenlandse betrekkingen opnieuw hun toevlucht tot het isolationisme dat hun partij voor de Tweede Wereldoorlog omarmde. Dit gaat verder dan Donald Trump en roept de vraag op of Amerika nog als supermacht kan opereren als een van zijn partijen volstrekt lak heeft aan het idee van mondiale verantwoordelijkheden. Vergeet niet dat er Pearl Harbour voor nodig was om de VS in 1941 aan de oorlog te laten deelnemen.
Om te zien hoe dit Amerikaanse belangen kan schaden, hoeven we alleen maar naar Oekraïne te kijken, dat Make America Great Again-Republikeinen niet langer van wapens en geld willen voorzien. Zelfs met de meest bekrompen vorm van eigenbelang valt zoiets niet te rijmen. De oorlog biedt Amerika de mogelijkheid om Vladimir Poetin uit te schakelen en te voorkomen dat China Taiwan binnenvalt zonder dat het zijn eigen troepen in gevaar brengt. Het aan zijn lot overlaten van Oekraïne, daarentegen, kan een Russische aanval op de NAVO uitlokken die veel meer Amerikaanse levens en middelen zou kosten en voor vriend en vijand een teken zou zijn dat de VS geen betrouwbare bondgenoot meer zijn. Als isolationistische Republikeinen het in de kwestie-Oekraïne laten afweten, is het maar de vraag hoe het met de VS zal aflopen bij een terugkeer van Trump in het Witte Huis.
Hinderpalen
Dit zijn enorme hinderpalen. Maar de Verenigde Staten beschikken tegelijkertijd ook over enorme krachten. Een ervan is hun militaire gewicht. Het land heeft niet alleen de twee voornoemde vliegdekschepen naar het Midden-Oosten gestuurd, maar levert ook wapens, gevoelige informatie en expertise aan Israël, net als aan Oekraïne. China heeft de begroting voor het Volksbevrijdingsleger in allerijl verhoogd, maar de VS hebben het afgelopen jaar net zo veel aan defensie uitgegeven als de tien navolgende militaire grootmachten samen, en de meeste daarvan kan het land tot zijn bondgenoten rekenen.
Ook het economische gewicht van de VS is indrukwekkend. Met 5 procent van de wereldbevolking is het land goed voor een kwart van de economische wereldproductie, en dat aandeel is de afgelopen vier decennia onveranderd gebleven, ondanks de opmars van China. Deze krant maakt zich zorgen over de inefficiëntie en het sluipende protectionisme van het industriebeleid van Biden, maar we twijfelen niet aan de technologische spierkracht van de VS en de onderliggende dynamiek – vooral niet als je die afzet tegen China, waar het doel van economische groei steeds duidelijker ondergeschikt is gemaakt aan het maximaliseren van de invloed van de Communistische Partij.
Misleidende informatie door sociale media
Na de aanval van Hamas en tijdens de daaropvolgende Israëlische bombardementen op Gaza, werd op platforms als Facebook, X en YouTube een niet-aflatende stroom van desinformatie en ongewenste informatie verspreid, variërerend van wanstaltig tot misleidend.
Hoogleraar Mediastudies Taylor Owen, oprichter van het Centre for Media, Technology and Democracy in Montreal, betoogt in een gesprek met het Canadese tijdschrift The Walrus dat dat het gevolg is van de wijze waarop sociale media zijn vormgeven. ‘De tools die we gebruiken om ons over de wereld te informeren en over de wereld te praten, creëren perverse prikkels,’ zegt hij. ‘De gebeurtenissen rond Gaza laten heel goed zien dat deze prikkels leiden tot onwenselijk gedrag. We zijn niet de beste versie van onszelf als we dit soort onlineplekken opzoeken om te gaan discussiëren.’
Het zou heel goed kunnen dat sociale media daarmee hun eigen graf graven: ‘Als je mensen vraagt of ze vinden dat het gebruik van sociale media een beter begrip geeft van de wereld, zeggen ze steeds vaker dat ze er juist boos, ongedurig of onzeker van worden. Dat is vooral te zien op X, maar ook op YouTube: kijk daar eens in de nasleep van een gebeurtenis zoals de aanslag van Hamas, en wat zie je? Mensen die tegenover elkaar staan en ruziemaken, extremen die boven komen drijven door het systeem van algoritmen.
Een andere onderschatte kracht van de Verenigde Staten is hun weer opgeleefde diplomatie. De oorlog in Oekraïne heeft de waarde van de NAVO bewezen. In Azië hebben de VS het trilaterale vredespact AUKUS in het leven geroepen en hun betrekkingen met tal van landen verstevigd, waaronder Japan, de Filipijnen en Zuid-Korea. In Foreign Affairs legde de Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur Jake Sullivan onlangs uit hoe landen die hun eigenbelang najagen nog altijd essentiële partners kunnen zijn. Voorbeeld is India, dat een steeds grotere rol speelt in de Amerikaanse veiligheidsplannen voor Azië, ook al wil het land zich onder geen beding aansluiten bij enig bondgenootschap.
Bejaarde supermacht
Wat betekent dit alles voor de Verenigde Staten, die Israël stevig in hun armen sluiten om een oorlog op grotere schaal te voorkomen? Volgens sommigen wordt een bejaarde supermacht opnieuw het Midden-Oosten in gezogen, na bijna vijftien jaar lang te hebben geprobeerd daar weg te komen. Maar deze crisis is niet zo allesoverheersend als destijds de oorlogen in Afghanistan en Irak. En Bidens formulering is beter: dit is inderdaad een buigpunt, dat zal moeten uitwijzen of Amerika zich kan aanpassen aan een complexere en dreigender wereld.
Het land heeft nog altijd veel te bieden, vooral als het zich samen met zijn bondgenoten inzet voor het verbeteren van de veiligheid en het openhouden van de handelslijnen. De Amerikaanse waarden, hoe onvolmaakt die ook tot uitdrukking worden gebracht, trekken nog steeds mensen van over de hele wereld aan, iets wat je van het Chinese communisme niet kunt zeggen. Als Biden erin slaagt de crisis in Gaza te bezweren, zou dat goed zijn voor de VS, goed voor het Midden-Oosten en goed voor de wereld.
