Kunstmatige intelligentie dreigt de arbeidsmarkt op zijn kop te zetten. Volgens voorstanders kan een universeel basisinkomen de klap opvangen. Maar moeten we dat wel willen?
Het idee van een gegarandeerd inkomen voor iedereen doet al eeuwen de ronde. De populariteit ervan is afhankelijk van de tijdgeest. Veel mensen vinden het universeel basisinkomen (UBI) nog steeds een te radicaal concept. Voorstanders daarentegen zien het niet alleen als een oplossing voor armoede, maar ook als remedie tegen een aantal van de grootste moeilijkheden waar werknemers vandaag de dag mee kampen: loonongelijkheid, baanonzekerheid – en de dreiging dat AI tot verlies van banen gaat leiden.
Elon Musk zei onlangs op de Bletchley Park-top dat de ontwikkeling van AI ervoor kan zorgen dat ‘banen niet meer nodig zijn’ en hooguit nog dienen ter ‘persoonlijke voldoening’. Econoom en politiek theoreticus Karl Widerquist, hoogleraar filosofie aan de Georgetown University in Qatar, ziet dat anders.
‘Zelfs als AI je baan inpikt, betekent dat niet dat je voor de rest van je leven werkloos bent,’ zegt hij. ‘In plaats daarvan zak je af op de arbeidsladder, en begin je de lagere-inkomensberoepen te verdringen.’
Widerquist denkt dat de groei van AI er in ieder geval op korte termijn voor zal zorgen dat mensen met een kantoorbaan veroordeeld worden tot de gigeconomie [tijdelijk werk voor kortlopende projecten] en andere vormen van slecht betaald, onzeker werk. Hij vreest dat een dergelijke verschuiving in de beroepsbevolking zal leiden tot lagere lonen en slechtere arbeidsvoorwaarden, terwijl de ongelijkheid toeneemt.
Een uitweg
Volgens Widerquist kan een UBI een uitweg bieden in deze tijden van AI en automatisering. Het zou uitkomst bieden tegen het onvermogen van werkgevers om de opbrengsten van economische groei – die op zijn minst gedeeltelijk is aangedreven door automatisering – eerlijk te verdelen onder werknemers.
Sommige mensen gaan nog verder en zien het UBI als een dividend waar werknemers recht op hebben vanwege hun rol in de ontwikkeling en verspreiding van kennis die wordt gebruikt om AI-modellen zoals ChatGPT te trainen. ‘Waarom,’ vraagt Scott Santens, redacteur van de website Basic Income Today, ‘zouden slechts een of twee bedrijven rijk mogen worden van het kapitaal, het menselijke werk, dat we allemaal samen hebben gecreëerd?’
Als werknemers in de toekomst wél overbodig worden door automatisering en niet een nieuwe baan kunnen krijgen, dan is het UBI een veelbelovende optie, aldus Loek Groot, universitair hoofddocent economie van de publieke sector aan de Universiteit Utrecht.
Tussen 2017 en 2019 voerden Groot en collega-onderzoekers in Nederland een onderzoek uit waarbij werklozen die voorheen een uitkering ontvingen, een basisinkomen kregen toebedeeld. Het onderzoek wees op verhoogde participatie op de arbeidsmarkt. Volgens Groot was dat niet alleen te danken aan de financiële steun die het basisinkomen bood, maar ook aan het schrappen van voorwaarden die werkzoekenden normaliter krijgen opgelegd – en de bijbehorende sancties in het geval van een overtreding.
‘Waarom zou je proberen iedereen betaald werk te geven als je objectief kunt vaststellen dat er niet genoeg banen zijn?’
Deelnemers die niet de verplichting hadden om werk te vinden en te aanvaarden, hadden een grotere kans om een vast contract te krijgen – in tegenstelling tot het onzekere werk waar Widerquist het over heeft.
Experimenten met het UBI tonen over het algemeen niet aan dat het werknemers aanmoedigt om de arbeidsmarkt volledig te verlaten. Hogere vergoedingen leidden er echter wel toe dat sommige mensen minder uren zijn gaan werken. Maar Groot zegt dat dit geen probleem is. ‘Waarom zou je proberen iedereen betaald werk te geven als je objectief kunt vaststellen dat er niet genoeg banen zijn?’ vraagt hij. ‘Waarom zouden we mensen die goede alternatieven hebben niet de kans geven om minder of helemaal niet te werken en van het basisinkomen gebruik te maken?’
Een voorbeeld van zo’n ‘goed alternatief’ is de mogelijkheid om jezelf bij of om te scholen. Het is ook mogelijk dat het beleid onze maatschappelijke opvattingen over werk totaal verandert. Zorgverleners – voornamelijk vrouwen – zouden betaald worden voor werk dat traditioneel onbetaald is geweest, zoals de opvoeding van kinderen of de zorg voor oudere familieleden.
Ondernemerschap
In Kenia is sinds 2017 de grootste UBI-regeling ter wereld van kracht. Bijna vijfduizend mensen ontvangen ongeveer zeventig cent per dag. Het experiment, dat is georganiseerd door GiveDirectly en wordt gefinancierd door donaties, gaat twaalf jaar duren. Tavneet Suri, lid van het onderzoeksteam van GiveDirectly en hoogleraar Toegepaste Economie aan het Massachusetts Institute of Technology, zegt dat ze tot nu toe een aantal verrassende resultaten heeft gezien.
‘We zien dat mensen laagbetaalde banen verlaten,’ zegt ze. ‘Ze beginnen een bedrijf en die bedrijven doen het geweldig, omdat er geld is. Deze onverwachte golf van ondernemerschap heeft ook een positief effect gehad op mensen met betaalde banen, aangezien de krimpende arbeidsmarkt een positieve invloed heeft op de hoogte van de salarissen.
‘Als het aantal bedrijven in een ontwikkelingsland met twintig procent stijgt, zorgt dat voor mensen die belasting gaan betalen,’ zegt Suri. ‘Omdat boeren [die een hoog percentage van de beroepsbevolking in Kenia uitmaken] over het algemeen niet belast worden, is het verschil groot: ineens heb je een heleboel mensen die belasting betalen en spullen kopen. En een van de grootste inkomstenbronnen voor de overheid is eigenlijk de omzetbelasting.’
Robotbelasting
Suri en haar collega’s wijzen er ook op dat werknemers de arbeidsmarkt niet hebben verlaten en dat lokale economieën worden gestimuleerd door de toegenomen koopkracht. Desondanks is Suri voorzichtig. In Kenia is armoede nog steeds een veel groter probleem voor werknemers dan automatisering. Voordat een door de overheid gesteund UBI-programma serieus kan worden overwogen, moet volgens haar worden aangetoond dat het echt voordelen biedt.
Rosanna Merola, macro-econoom en onderzoeker bij de ILO [Internationale Arbeidsorganisatie], stelt ten aanzien van landen waar automatisering wel een grotere zorg is, een heel andere aanpak voor: een robotbelasting. In een onderzoekspaper uit 2022 noemt Merola het ‘filosofisch aantrekkelijk’ om bedrijven te belasten die werknemers vervangen door robots, zodat van dat geld een UBI gefinancierd kan worden. Ook al noemt ze dat plan op dit moment nog niet realistisch.
‘In dit stadium is het nog heel onduidelijk hoe een robotbelasting in de praktijk geïmplementeerd kan worden,’ zegt ze. ‘Wetgevers zullen waarschijnlijk de zeer complexe vraag moeten beantwoorden wat een “robot” is en hoe die belast moet worden. Het onderscheid tussen een machine en een robot of tussen een computerprogramma en AI is bijvoorbeeld nog steeds niet duidelijk.’
Desondanks denkt Merola dat het concept van een robotbelasting kan worden toegepast op meer herkenbare vormen van AI – grote taalprogramma’s als ChatGPT bijvoorbeeld. Ze suggereert dat bedrijven die AI gebruiken om taken te automatiseren, beslissingen te nemen of diensten te verlenen, belasting zouden kunnen betalen over de winst die wordt gegenereerd door AI-gedreven processen. Of overheden zouden belasting kunnen heffen op het verzamelen, verwerken of verkopen van de gegevens waarvan AI afhankelijk is. Een deel van deze inkomsten kan dan worden gebruikt om de impact van technologie op werknemers die zijn vervangen te verkleinen.
Een dergelijk beleid zou ‘tot een veelvoud van onzekere banen kunnen leiden‘
Joe Chrisp, onderzoeker aan de University of Bath’s Universal Income Beacon, gelooft dat een UBI positieve resultaten zou kunnen opleveren voor werknemers, maar noemt zichzelf een ‘goedgezind scepticus’. Hoewel sommigen beweren dat AI werknemers tot de gig-economie zal veroordelen, en dat een UBI ze daartegen kan beschermen, denkt Chrisp dat dergelijk beleid ‘tot een veelvoud van onzekere banen zou kunnen leiden, in plaats van mensen te stimuleren om stabieler werk te vinden.’
Ook wat de mogelijkheden voor toepassing van het UBI betreft, is hij sceptisch. Hij denkt dat de meest bescheiden voorstellen waarschijnlijk al grote belastingverhogingen zullen vereisen en daarom ‘moeilijk verkoopbaar’ zijn.
Onderzoek van denktank Autonomy toont aan dat een bescheiden UBI-regeling waarschijnlijk hogere bijdragen vraagt van de meest welgestelden, maar niet zal leiden tot een netto belastingverhoging. ‘Zo’n model is in feite kostenneutraal en zou armoede onder kinderen en gepensioneerden halveren,’ zegt Will Stronge, onderzoeksdirecteur bij Autonomy. ‘Maar ik denk niet dat het volstaat om grotere culturele veranderingen tot stand te brengen, die meer zullen kosten.’
Vangnet
Chrisp is het ermee eens dat er op de middellange termijn een strategie moet komen om werknemers te helpen bij het vinden van een nieuwe baan in een veranderende economie. Op de kortere termijn moet er voor diezelfde werknemers een vangnet komen. Hij is er echter niet van overtuigd dat één enkele maatregel de oplossing kan bieden voor een probleem dat zo complex is als de invloed van AI op de banenmarkt.
‘Het idee dat een UBI allerlei mensen die geen baan kunnen vinden voor onbepaalde tijd een vast inkomen zou bieden, vind ik zelf nogal deprimerend,’ zegt hij. ‘Kapitalistische economieën zijn er heel goed in manieren te genereren waarop mensen geld kunnen verdienen, maar of dat goede banen zijn, is nog maar de vraag.’
