Koude kermis: hoe warm te blijven tijdens een energiecrisis

Bij veel mensen valt de energierekening koud op het dak. Ze denken twee keer na voordat ze de verwarming hoger zetten. Hoe past ons lichaam zich aan de kou aan? En een muts dragen, helpt dat nou echt?

Net als andere zoogdieren en vogels zijn wij, mensen, warmbloedig. Door middel van thermoregulatie houden we constant onze lichaamstemperatuur op peil, gemiddeld tussen de 37 en 37,5 graden Celsius. Wanneer de externe omgeving verandert, ‘wordt een reeks fysiologische reacties in gang gezet. Zo wordt de temperatuur van ons weefsel – huid, bloed en spieren – verlaagd,’ aldus dr. Joseph Costello, die als fitness- en omgevingsfysioloog aan de Universiteit van Portsmouth werkt in laboratoria voor extreme klimaatomstandigheden. ‘Als de blootstelling van het lichaam langere tijd duurt, kan de zogenaamde diepe temperatuur ook veranderen.’

Thermoregulatie wordt aangestuurd door de hypothalamus. Dat is een structuur diep in de hersenen die het interne evenwicht (‘homeostase’) in stand houdt door processen als de hartslag en lichaamstemperatuur te reguleren. Als de hypothalamus merkt dat het lichaam koud wordt, stuurt hij signalen naar de huid, klieren, spieren en organen, waardoor reacties op gang komen die het lichaam warm houden en de vitale organen beschermen.

Wanneer het lichaam afkoelt, heeft bescherming van de interne organen de hoogste prioriteit. Als de omgevingstemperatuur daalt tot vijftien graden, worden de bloedvaten die dicht onder de huid gelegen zijn nauwer. De bloedstroom wordt omgeleid van de uiterste lichaamsdelen – denk aan de handen, voeten, armen, benen en de buitenste huidlaag – naar de kern, om de organen warm en beschermd te houden. Vandaar dat de huid kou als eerste signaleert. Sommige mensen voelen kou sterker dan anderen, met name vrouwen, bejaarden en jonge kinderen. Vrouwen hebben namelijk meer lichaamsvet dan mannen; een dikke laag onderhuids vet isoleert de inwendige organen, maar blokkeert tegelijkertijd de toevoer van warm bloed naar de huid en de uiterste ledematen. Vrouwen hebben doorgaans ook minder spieren, die door rillen warmte kunnen opwekken. Minder spiermassa zorgt er daarnaast voor dat het vermogen van de basale stofwisseling afneemt: het vermogen om voedsel om te zetten in energie.

Als de huid net zo koud wordt als de omgevingstemperatuur, kan het gebrek aan bloed in de huid leiden tot een blauwachtige tint

Die stofwisseling verslechtert met de jaren, waardoor het ouderen ook meer moeite kost om bloed te pompen naar de plekken die daarom vragen. Bij baby’s zijn de stofwisselingsmechanismen simpelweg nog niet genoeg ontwikkeld om goed op kou te reageren, aldus neonatoloog dr. Chris Dewhurst van de Liverpool Women’s NHS Foundation Trust. ‘Baby’s kunnen bijvoorbeeld niet rillen,’ zegt hij. ‘Bovendien is hun lichaamsmassa in verhouding tot hun oppervlakte erg groot, wat betekent dat ze het eerder koud krijgen.’ Baby’s beschikken echter wel over bruin vet – hetzelfde soort vet dat dieren in winterslaap hebben. ‘Bruin vet genereert warmte door calorieën te verbruiken,’ legt Dewhurst uit. ‘Het gaat dan om calorieën die normaal gebruikt zouden worden om spieren en hersenweefsel te kweken.’

Wel kunnen wanneer die calorieën inderdaad worden gebruikt om het lichaam warm te houden, de groei en hersenontwikkeling worden aangetast, waarschuwt hij. Wanneer de lichaamstemperatuur daalt, stijgt de bloeddruk, doordat er meer bloed dan normaal door een kleinere ruimte wordt gepompt. In een poging de hoeveelheid vloeistof te verlagen en de bloeddruk naar beneden te brengen, reageren de nieren door overtollig vocht uit het bloed te filteren. Het resultaat kan zijn dat je als het kouder is vaker moet plassen. Dit proces wordt koude diurese genoemd. Als de huid net zo koud wordt als de omgevingstemperatuur, kan het gebrek aan bloed in de huid leiden tot een blauwachtige tint. Als het lichaam lange tijd aan kou wordt blootgesteld, kan deze verdedigingsstrategie ervoor zorgen dat de bloedstroom in sommige delen van het lichaam gevaarlijk laag komt te liggen.

Onderkoeling

Zo bezien heeft het lichaam er in feite voor gekozen om de meer vervangbare delen – denk aan vingers, tenen, oren, neus en wangen – op het spel te zetten om de kerntemperatuur te behouden. Als de huidtemperatuur daalt tot min twee, begint het lichaamsweefsel te bevriezen. De huid ziet er dan wasachtig uit, hij tintelt of prikt en voelt gevoelloos aan. Vervolgens bevriezen de diepere weefsels. Dat heet met een medische term ‘congelatio’. De huid kan dan blauw, grijs of zwart worden. Bij min vier kunnen zich ijskristallen in het bloed vormen. In het geval van ernstige bevriezing kan de huid zo hard als hout aanvoelen. Als het zover is, kunnen ook spieren en botten bevriezen.

Wanneer het vernauwen van de bloedvaten niet langer volstaat voor het behouden van de kerntemperatuur, gaat het lichaam rillen om de warmteproductie op te voeren. De skeletspieren trekken samen om warmte te genereren, wat het eerste symptoom van onderkoeling is. Onderkoeling tast alle systemen van het lichaam aan: de stofwisseling, het mentale bewustzijn, de zenuwgeleiding en neuromusculaire reactietijden, alsook het cardiovasculaire systeem [dat hart en vaten betreft] en het ademhalingssysteem. Naarmate de lichaamstemperatuur daalt, wordt het moeilijker om duidelijk te praten, verslechtert de coördinatie en treedt er geheugenverlies op. Als de lichaamstemperatuur daalt tot 32 graden, stopt het lichaam met rillen. Komt de kerntemperatuur onder de 30 graden, dan gaat het hart onregelmatig kloppen en hapert de nierfunctie. Vloeistof hoopt zich op in het weefsel en in de luchtruimten van de longen. Bij 29 graden kan er bewusteloosheid optreden. En bij 26 graden de dood.

Koudeletsel

Wat nou als je het maar middelmatig koud hebt, maar voor een lange periode – bijvoorbeeld omdat je je huis niet kunt verwarmen? ‘Bij langdurige blootstelling aan minder strenge kou kunnen mensen alsnog lijden aan koudegerelateerde kwalen,’ zegt Costello’s collega en tevens omgevingsfysioloog Clare Eglin. ‘Symptomen van koudeletsel zonder dat er sprake is van bevriezing zijn bijvoorbeeld veranderde zintuiglijke functies, koudegevoeligheid en pijn als gevolg van schade aan de bloedvaten en zenuwen in de handen of voeten. Als die schade ernstig is, kunnen de symptomen vele maanden aanhouden.’

Ook het langdurig inademen van koude lucht kan de luchtwegen en longen irriteren, zelfs bij gezonde mensen. Bovendien kunnen bestaande ademhalingsproblemen verergeren, zoals astma, bronchitis of chronische obstructieve longziekte. Bij het inademen zorgen de neus en de mond er meestal voor dat de lucht wordt opgewarmd en bevochtigd voordat deze de longen bereikt. Bij het inademen van koude lucht reageren de bovenste luchtwegen door zich te vernauwen, waardoor het moeilijker wordt om te ademen. Bovendien bevat koude lucht minder vocht dan warme lucht, wat betekent dat de luchtwegen door het inademen kunnen uitdrogen. 

‘Ademhalingsinfecties gedijen goed bij koudere temperaturen,’ aldus Erika Radford, hoofd gezondheidsadvies bij Asthma + Lung UK. ‘De winter is sowieso al een risicovolle tijd voor mensen met longaandoeningen. Het laatste wat we willen, is dat er vanwege blootstelling aan kou nog meer naar lucht happende mensen naar het ziekenhuis worden gebracht.’

Er zijn een paar strategieën die wetenschappelijk aantoonbaar helpen tegen de kou. Maar er bestaan ook heel wat fabeltjes, die je maar beter kunt vergeten.

• Draag een muts: wetenschappers hebben ontdekt dat we meer warmte verliezen via ons lichaam dan via ons hoofd. Toch is het de moeite waard een muts te dragen: als je lichaam warm is maar je hoofd koud, gaat je lichaam niet over op rillen, waardoor je kerntemperatuur snel afneemt.
• Draag laagjes: als je veel dunne laagjes aan hebt, sluit je lucht in. Zo boots je als het ware het horripilatie-effect na – beter bekend als kippenvel. Veel dieren maken daar ook handig gebruik van: kleine spiertjes, die arrector pili worden genoemd en zich aan de basis van elk haarzakje bevinden, trekken samen, waardoor haren overeind gaan staan en lucht wordt vastgehouden.
• Blijf actief: lichamelijke inspanning zorgt ervoor dat spieren samentrekken, waardoor meer voedingsstoffen worden afgebroken. Dat genereert warmte. Alleen al het op- en afstappen van een traptrede kan 200 watt aan extra warmte produceren, waardoor de lichaamstemperatuur snel toeneemt. Maar ga hierin niet te ver – als je oververhit raakt en begint te zweten, kunt je snel warmte kwijtraken op het moment dat je zweet verdampt.
• Drink geen alcohol: alcohol stuurt bloed naar de huidoppervlakte, waardoor het wordt afgevoerd van de lichaamskern. De diepe lichaamstemperatuur daalt, waardoor de kans op onderkoeling toeneemt. Alcohol blijkt er bovendien voor te zorgen dat we kou minder goed waarnemen en minder snel en effectief automatisch gaan rillen.

Brandstofgebrek

Volgens deskundigen van het University College London (UCL) zullen deze winter duizenden mensen sterven en miljoenen kinderen lijden door brandstofgebrek van een ‘epidemische omvang’. ‘We bevinden ons op onbekend terrein,’ aldus dr. Tammy Boyce, hoofdonderzoeker aan de UCL en medeauteur van The Marmot Review [van het instituut van gezondheidsgelijkheid]. ‘Huizen die voorheen niet koud waren, zullen dat nu voor het eerst wel zijn. Mensen die nooit brandstof tekortkwamen, zullen nu lijden onder het gebrek.’ 

Gehandicapten, bejaarden en kinderen zullen het hardst worden getroffen, voegt ze eraan toe. Ze benadrukt dat de kou werkelijk invloed heeft op alles, van schoolresultaten en geestelijke gezondheid tot lichamelijk welzijn. Boyce: ‘Het enige goede wat hieruit kan voortkomen, is dat mensen zich realiseren wat voor een invloed huisvesting heeft op de gezondheid.’

<iframe width=”100%” height=”166″ scrolling=”no” frameborder=”no” allow=”autoplay” src=”https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/1404040996&color=%23ff5500&auto_play=false&hide_related=false&show_comments=true&show_user=true&show_reposts=false&show_teaser=true“></iframe>