‘Als dit plan ten uitvoer wordt gebracht, is het gedaan met ons dorp,’ zegt Zlatko Kokanović, een 46-jarige veearts en landbouwer uit het dorp Gornje Nedeljice in het westen van Servië. Op de binnenplaats van de meer dan drie eeuwen oude Sint-Joriskerk op een heuvel boven de Jadarvallei bespreken vijftien inwoners, allen lid van de vereniging ‘Ne damo Jadar’ (‘Wij geven Jadar niet weg’), hun komende acties.
Ze zijn vastbesloten de plannen te dwarsbomen van mijnbouwgigant Rio Tinto, die 200 meter verderop een zuiveringsinstallatie wil bouwen. Het is de bedoeling dat Rio Sava Exploration, de Servische poot van het bedrijf, volgend jaar een 600 meter diepe mijn opent, evenals een installatie voor de zuivering van jadariet, een mineraal waaruit lithium wordt gedolven.
Rio Tinto zegt dit mineraal, dat is vernoemd naar de rivier de Jadar, in 2004 te hebben ontdekt. Sindsdien doet het Brits-Australische bedrijf geologisch onderzoek in de vallei, die naar schatting 10 procent van de mondiale lithiumreserve bevat. Lithium is samen met borium een van de belangrijkste componenten van jadariet; het is nodig voor de productie van een grote reeks aan producten, waaronder accu’s voor hybride en elektrische auto’s.
Naarmate het moment nadert waarop de eerste explosies het begin van de boringen zullen inluiden, komen de bewoners van de regio steeds feller in verzet. Ze worden gesteund door inwoners van andere regio’s, Servische milieuorganisaties en enkele wetenschappers, vooral nu ook in de rest van Servië nieuw geologisch onderzoek wordt aangekondigd.
‘293 vierkante kilometer, 22 dorpen en 19.000 inwoners worden bedreigd door de boringen,’ zegt elektrotechnisch ingenieur Miladin Durdević (64). ‘Dit is een landbouw- en veeteeltgebied, wij leven van deze vruchtbare grond, die geheel voor die doeleinden wordt gebruikt. Onze kinderen worden hier geboren, de scholen lopen niet leeg, in tegenstelling tot in de rest van Servië. Als het zoutwaterpeil van de vallei oploopt, zal de structuur van de hele biosfeer veranderen en zijn flora en fauna gedoemd te verdwijnen.’
President Aleksandar Vučić is niet onder de indruk van de tegenargumenten
Durdević, Kokanović en alle anderen weigeren hun grond te verkopen aan het machtige Rio Tinto, dat inkomsten toucheert die twee tot drie keer zo hoog zijn als de begroting van de republiek Servië. Maar de druk is onmiskenbaar. Van de 600 hectare die de mijnbouwgigant voor de eerste fase nodig heeft, is al 148 aangekocht. Rond verscheidene huizen zijn rood-witte linten gespannen en in de tuinen staan borden met ‘Privéterrein, verboden toegang voor onbevoegden’. ‘Alles om mij heen is verkocht,’ klaagt Jovan Tomić met tranen in zijn ogen. Hij is in 1992 teruggekomen uit Duitsland en heeft al zijn spaargeld gestoken in een werkplaats voor de fabricage van deuren en vensters. ‘Hier vlakbij is een boring gepland, ze doen alles om ons weg te pesten: we worden lastiggevallen met telefoontjes, ze rijden met auto’s rondjes om ons huis,’ zegt Tomić wanhopig.
‘Nee tegen de mijn, ja tegen het leven,’ staat er te lezen op de affiches langs de weg tussen Loznica en de dorpen Gornje, Donje Nedeljice en Brezijaka. Ze zijn gedrukt door de vereniging ‘Bescherm Jadar en Radjevina’, met hulp van in het buitenland wonende Serviërs. ‘De methodes voor het delven van lithium, een belangrijke component van accu’s, zijn rampzalig voor de leefomgeving,’ zegt Marija Alimpić, een 36-jarige lerares Frans die aan de wieg van het initiatief stond. ‘Meer dan 140 beschermde planten- en dierensoorten die onmisbaar zijn voor de biodiversiteit worden bedreigd. Wij laten onze natuur niet plunderen. Het plan dient geen nationaal belang, hier profiteert alleen een klein groepje mensen van, en vooral het bedrijf Rio Tinto.’
‘Naar verwachting zal er 110 ton explosieven per maand worden gebruikt, 20.000 kubieke meter water per dag en 300.000 ton zwavelzuur per jaar. Daarnaast zal er 25.000 kubieke meter afvalwater per dag in de Jadar worden geloosd of naar de Drina worden geleid,’ zegt Zvezdan Kalmar, een ander lid van de vereniging en oprichter van Kors, de coalitie voor duurzame mijnbouw in Servië. ‘Het risico is enorm, wat verklaart dat Portugal en Spanje van lithium hebben afgezien. Die doen nu onderzoek naar natrium-ion-accu’s, die van betere kwaliteit en milieuvriendelijker zijn.’ Hij laat een van de 528 proefboringen zien die er inmiddels zijn gedaan; de aarde eromheen is dood als gevolg van de stijging van het zoute grondwater dat het terrein in de nabijheid van het boorgat heeft overspoeld.
Schendingen
Om de aandacht te vestigen op de schending van talrijke Servische rechten en internationale conventies, waaronder het recht op water, heeft ‘Bescherm Jadar en Radjevina’ de ngo London Mining Network ingeschakeld, die de schade die Rio Tinto aan milieu en samenleving berokkent op wereldwijde schaal aan de kaak stelt. Zo is er afgelopen april tijdens de aandeelhoudersvergadering van Rio Tinto een rapport gepresenteerd waarin erop wordt gewezen dat het bedrijf niet alle gevolgen van zijn mijnbouwwerkzaamheden voor de Servische natuur openbaar heeft gemaakt, noch de omvang van die werkzaamheden en de plaats waar het afval zal belanden. Ook zwijgt het bedrijf in alle toonaarden over de risico’s voor het culturele en natuurlijke erfgoed in de Jadarvallei, in Radjevina, op de berg Cer en in de dorpen Tršić en Tronosa, waar zich een klooster uit de dertiende eeuw bevindt.
‘Het plan van Rio Sava Exploration zal aanzienlijke milieuschade veroorzaken,’ waarschuwde Ratko Ristić, decaan van de faculteit voor Bosbouw van de Universiteit van Belgrado, op 6 mei tijdens een vergadering van de Servische Academie van Wetenschappen. Volgens zijn schattingen zouden 203 hectare bos en 316 hectare landbouwgrond een heel andere bestemming krijgen, waardoor het leven van 8325 huishoudens volledig op zijn kop zou worden gezet. In het stroomgebied bij de stad Štavica moet het huidige dennen- en beukenbos wijken voor een stortplaats van 165 hectare, terwijl er een andere stortplaats van 145 hectare in de buurt van Brezijaka en Nedeljice is gepland. Wetenschapper Bogdan Solaja heeft berekend dat er door toedoen van de mijn in veertig jaar 47.000 ton arsenicum zou vrijkomen.
Toch is de Servische president Aleksandar Vučić niet onder de indruk van deze argumenten: ‘Wij hebben geen zee of andere natuurlijke hulpbronnen die ons dagelijks miljoenen opleveren. Maar we hebben jadariet, en om al dat protest moet ik lachen. Er is geen enkel risico op een ramp. Rio Tinto zal de grootste en meest fantastische fabriek van accu’s voor elektrische auto’s bouwen, en daar zal de hele regio wel bij varen.’ Hoewel minister van Mijnen en Energie Zorana Mihajlović toegeeft ‘niet op alles een antwoord te hebben, want het gaat om nieuwe technologie’, benadrukt ze hoe belangrijk het is om ‘deze historische gelegenheid aan te grijpen om in de frontlinie te staan van de productie van een van de meest gewilde metalen van de moderne wereld’.
Toenemend verzet
In reactie op het toenemende verzet vanuit de bevolking herhaalt Rio Tinto dat het bij de lithiumdelving in Servië de geldende wetgeving in acht zal nemen, en dat de werkzaamheden op geen enkele manier te vergelijken zullen zijn met die in andere delen van de wereld en die, van Australië tot de Verenigde Staten, zijn uitgelopen op een ecologische ramp. ‘Wat wij in Servië hebben, bestaat nergens anders op de wereld; je kunt het delven van lithium uit gesteente niet vergelijken met het delven in openluchtmijnen in Australië. Er zijn gevolgen voor het water uit de regio van de Drina dat we gaan gebruiken, maar dat zal via een gesloten cyclus worden gezuiverd,’ verzekert Vesna Prodanović, algemeen directeur van Rio Sava Exploration.
Wie moet je geloven? ‘De burgers geloven noch de instituties noch de wetenschap,’ denkt Aleksandar M. Jovović, hoogleraar aan de technische faculteit in Belgrado. Hij wijst erop dat een kosten-batenanalyse volgens de Servische wetgeving niet verplicht is, maar een evaluatie van de milieugevolgen wel. Deze laatste is echter niet mogelijk, omdat de documentatie ontbreekt.
Volgens anticorruptieorganisatie Pakt is het risico op corruptie en belangenverstrengeling levensgroot
‘De samenstelling van de commissie die het milieueffect moet evalueren is ook een probleem,’ voegt Miroslav Mijatović van de anticorruptieorganisatie Pakt uit Loznica eraan toe. Pakt heeft onthuld dat de faculteit voor Mijnbouw en Geologie in Belgrado in mei 2020 bijna een miljoen euro heeft getoucheerd van Rio Tinto. De faculteit voor Werktuigbouwkunde, de faculteit voor Civiele Techniek en het stedelijke gezondheidsinstituut in Belgrado hebben bedragen tussen de 100.000 en 130.000 euro opgestreken. ‘De drie faculteiten, waarvoor een vaste plaats is gereserveerd in de toekomstige commissie, hebben geweigerd ons informatie te verschaffen over de diensten die ze aan Rio Tinto hebben verleend, onder verwijzing naar de geheimhoudingsclausule,’ zegt Mijatović. Volgens hem is het risico op corruptie en belangenverstrengeling levensgroot.
Ondanks de georganiseerde betogingen met als slogan ‘Oprotten bij de Drina!’ verwacht Rio Tinto op korte termijn toestemming voor de bouw van de mijn te zullen krijgen.
Zijn de autoriteiten in staat de ontredderde burgers een luisterend oor te bieden, hen gerust te stellen, te handelen in het algemeen belang? Moeten we lijdzaam afwachten totdat Rio Tinto al onze minerale rijkdom heeft gedolven en over vijftig jaar, de geschatte levensduur van de mijn, een troosteloos landschap achterlaat? Over een eventueel herstructureringsplan na de sluiting van de mijnen wordt met geen woord gerept, omdat zo’n plan tot dusver nog nooit is gerealiseerd.
Update: Op 24 december meldden internationale persbureaus dat de plannen voor de lithiummijn worden opgeschort. Premier Brnabic beloofde een referendum over de bouw onder de lokale bevolking.
Lees ook:
