In Duitsland heeft een recent onderzoek naar de vierdaagse werkweek de discussie over een betere werk-privébalans geopend. Twee redacteuren van Süddeutsche Zeitung gaan met elkaar in debat. ‘De vraag is niet of de meeste sectoren de vierdaagse werkweek moeten invoeren, maar eerder hoe dat moet gebeuren.’
Ja: ‘De vierdaagse werkweek zou bepaalde beroepen weer aantrekkelijk kunnen maken’
Er was een tijd dat het als positief werd gezien als je veel werkte. Gelukkig zijn die tijden voorbij. De meeste mensen vinden overwerk en overbelasting niet langer benijdenswaardig. Volgens een onderzoek van de Hans Böckler-stichting is nu ongeveer 81 procent van de werknemers voorstander van een vierdaagse werkweek. En gelijk hebben ze: het is tijd om de vijfdaagse werkweek af te schaffen, zonder loonverlies. Want de staat zal zijn huidige welvaartsniveau niet kunnen handhaven met een personeelsbestand dat op zijn laatste benen loopt.
Duitsers zijn uitgeput, zo blijkt uit een onderzoek van het DAK [het Duitse ziekenfonds]. Het aantal ziektedagen als gevolg van psychische problemen is tussen 2010 en 2020 met 56 procent gestegen en een op de twee werknemers zegt bijna een burn-out te hebben.
Zelfvernietiging door werk is nooit haalbaar of redelijk geweest, maar het wordt al heel lang getolereerd. En toch kan niemand met fatsoen zijn kinderen willen toevertrouwen aan leraren die lijden aan oorsuizingen, of zijn gezondheid aan artsen die niet eens meer tijd hebben om een lunchpauze te nemen.
De vijfdaagse werkweek werkte misschien toen vrouwen nog thuis bleven om voor de kinderen en het huis te zorgen en een enkel loon genoeg was om de huur te betalen, kleren te kopen en de kachel aan te steken. Maar de manieren waarop we samenleven, de kosten van levensonderhoud en de arbeidsmarkt zijn veranderd sinds de jaren 1950. Op de werkvloer heeft een digitale omslag plaatsgevonden en werknemers zijn daardoor vaak efficiënter geworden. De werktijden zijn echter hetzelfde gebleven.
De vierdaagse werkweek zou bepaalde beroepen, vooral fysiek werk, weer aantrekkelijker kunnen maken – voor jonge mensen, die zich niet dood willen werken, maar ook voor oudere werknemers, die zich beginnen te realiseren dat ze zichzelf iets te veel hebben belast. Het tekort aan geschoolde vakmensen in Duitsland is niet te wijten aan de arbeidstijdverkorting, maar aan demografische veranderingen, dalende lonen en de situatie in het onderwijs. Integendeel, de omschakeling naar vier dagen zou kunnen helpen om dit tekort te bestrijden.
Veel werknemers en steeds meer bedrijven lijken klaar voor een revolutie op de werkvloer
Tenminste, dat blijkt uit een IJslandse studie onder 2500 werknemers in verschillende sectoren. Ze werken nu 35 of 36 uur per week, in plaats van 40, verdeeld over vier dagen. In 2021, na een looptijd van zeven jaar, concludeerde het onderzoek dat hun productiviteit niet was gedaald en voor sommigen zelfs was gestegen. De respondenten zeiden ook dat ze gelukkiger en gezonder waren.
Sinds enige tijd zijn dit soort bemoedigende getuigenissen talrijker geworden, ook in Duitsland. Ondernemers die de kortere werkweek hebben ingevoerd, slagen er eindelijk weer in om mensen te werven. De omschakeling naar een vierdaagse werkweek zonder loonverlies helpt ook om personeel terug te winnen, bijvoorbeeld in de gezondheidssector, die onder druk staat. Vrouwen die minder zijn gaan werken om zich aan hun kinderen te wijden, zullen onder deze omstandigheden eerder geneigd zijn om hun beslissing te heroverwegen. Dat blijkt althans uit een enquête van [de vakbond] IG Metall.
In de meeste sectoren is de werktijd sowieso een arbitraire constructie. Er is geen bewijs dat acht uur per dag werken, vijf dagen per week, het enige mogelijke model voor productiviteit is. In 1900 duurden werkweken zes dagen, en een werkdag tien uur, en dit stramien, dat toen onverwoestbaar moet hebben geleken, is ook verlaten. Vandaag staat een nieuwe omwenteling voor de deur: veel werknemers en steeds meer bedrijven lijken klaar voor een revolutie op de werkvloer. Maar de verandering hoeft niet zo radicaal te zijn: IG Metall eist slechts een 32-urige werkweek in plaats van een 35-urige.
De vraag is dus niet of de meeste sectoren de vierdaagse werkweek moeten invoeren, maar eerder hoe dat moet gebeuren. Elk beroep is natuurlijk te specifiek om snel algemene regels op te stellen. Daarom moeten bedrijven in eerste instantie individueel beslissen of ze dit nieuwe werkpatroon al dan niet aanbieden.
In een tijd waarin er een tekort is aan geschoolde vakmensen, zouden werknemers het zich eindelijk kunnen veroorloven om meer vrije tijd te eisen. Deze trend zal nog sterker worden met de komst van veel jonge mensen van generatie Z [geboren tussen 1997 en 2010] op de arbeidsmarkt. Als ze dat tegen die tijd nog niet hebben gedaan, zal de vierdaagse werkweek de norm worden voor deze vrijheidslievende generatie, die heeft gezien hoe hun ouders en grootouders hun leven rond werk organiseerden en die snakt naar verandering. Werkgevers doen er goed aan zich hierop voor te bereiden.
– Paulina Würminghausen
Nee: ‘Juist het grote aantal vrouwen dat deeltijd werkt is het echte probleem’
Als we een vraag stellen, is dat meestal om een antwoord te krijgen. Maar er zijn ook vragen waarvan het antwoord zo voor de hand lijkt te liggen dat ze niet anders dan puur retorisch kunnen zijn. Bijvoorbeeld: zouden Duitsers vier in plaats van vijf dagen willen werken zonder salarisverlies? Dat is wat de Hans Böckler-stichting – die dicht bij de vakbonden staat – wilde weten, en het blijkt dat bijna 75 procent van de ondervraagden bevestigend antwoordde. Zonder de empirische nauwkeurigheid van de onderzoekers in twijfel te willen trekken, denk ik dat soortgelijke resultaten zeker zouden zijn verkregen door mensen te vragen of ze elke dag chocolade-ijs met slagroom zouden willen kunnen eten zonder een grammetje aan te komen.
Natuurlijk zou het fantastisch zijn om minder te hoeven werken en evenveel te verdienen, om genoeg geld te hebben om te kunnen blijven reizen en de kinderen mee uit te nemen, maar dan met nog meer vrije tijd. Om jezelf toe te wijden aan je gezin, om eindelijk de tijd te hebben om nieuwe dingen te leren, of gewoon om beter bestand te zijn tegen de chaos van alledag. Maar is dit scenario echt realistisch? En zou de samenleving als geheel er wel bij varen?
Geen probleem, zeggen de voorstanders van verandering: als je minder werkt, ben je gezonder, dus doe je uiteindelijk evenveel werk in minder tijd. Maar het idee dat omschakelen naar een vierdaagse werkweek zonder loonverlies de economie vrijwel niets zou kosten, is van hetzelfde soort als de theorie dat lagere belastingen niet zouden leiden tot een verlaging maar tot een verhoging van de belastinginkomsten – een hypothese die alom wordt betwist.
Het is op zijn minst gewaagd om te veronderstellen dat de Duitse economie een verborgen productiviteitsreserve van 20 procent heeft. Er zijn zeker sectoren en beroepen waarin werknemers, gestimuleerd door dit nieuwe ritme, in staat zouden zijn om in vier dagen evenveel werk te verzetten als in vijf dagen. Maar als artsen, verpleegkundigen, buschauffeurs, kappers, caissières, vuilnismannen, winkelbedienden en zelfs politieagenten allemaal hun werkuren zouden inkorten, zouden er nieuwe mensen moeten worden aangeworven om dit te compenseren. Tegelijkertijd kampen steeds meer sectoren en regio’s met een tekort aan arbeidskrachten. Je hoeft alleen maar te kijken naar wat er op scholen gebeurt om de echte gevolgen van een algemene arbeidstijdverkorting te begrijpen: het hoge percentage deeltijdwerk is een van de oorzaken van het dramatische lerarentekort.
Veel bedrijven hebben nu al een tekort aan werknemers
De behoefte aan arbeidskrachten is een van de dringendste uitdagingen geworden voor de Duitse samenleving. Veel bedrijven hebben nu niet alleen een tekort aan specialisten, maar ook aan werknemers voor meer basale taken. En de demografische veranderingen zullen de situatie alleen maar verergeren. Om zelfs maar een deel van de vacatures te vervullen, zouden we meer immigranten nodig hebben of vrouwen die voltijds werken. Aan de andere kant zullen de voorstanders van de vierdaagse werkweek me moeten uitleggen hoe een algemene arbeidstijdverkorting het probleem kan helpen oplossen.
Bovendien is Duitsland geen geïsoleerd eiland. De Duitse economie heeft nog veel te doen als het gaat om concurrentievermogen, van energieprijzen tot bureaucratie en belastingen voor bedrijven. En aangezien de invoering van een vierdaagse werkweek in de hele particuliere sector een zekere prijs zou hebben, zou deze de economie alleen maar een beetje meer verzwakken ten opzichte van de concurrentie. Des te erger als de uitkomst tegenvalt.
In tegenstelling tot de vijfdaagse werkweek vormt het feit dat een groot aantal Duitse vrouwen in deeltijd werkt een echt probleem. Het zou wenselijk zijn – zowel voor hen als voor de economie in het algemeen – dat zo veel mogelijk van hen meer uren gaan werken. Maar ik zie niet in waarom een vrouw die ervoor gekozen heeft om slechts 20 uur per week te werken, plotseling bereid zou zijn om 32 uur te werken, alleen omdat dat het nieuwe ‘voltijd’ is?
In Duitsland zijn onderhandelingen over lonen en werktijden de verantwoordelijkheid van de sociale partners. Als ze een overeenkomst kunnen bereiken, per filiaal dan wel per bedrijf, over de overgang naar een vierdaagse werkweek zonder loonverlies, prima! Maar het is niet aan de staat om dit model op te leggen. Veel werknemers zouden juist baat hebben bij meer flexibiliteit in hun werktijden. Met soms korte, soms lange dagen – en soms vierdaagse weken.
– Henrike Roßbach
