Laboratoria over de hele wereld probeerden met nieuwe experimenten eerdere tegenvallende resultaten te repliceren. In veel gevallen is dit niet gelukt.
Het vakgebied psychologie maakte een grote crisis mee in de jaren 2010, toen veel algemeen geaccepteerde resultaten veel minder solide bleken te zijn dan eerder werd gedacht. Dit wordt de replicatiecrisis genoemd, het bleek in veel gevallen onmogelijk een experiment opnieuw uit te voeren met dezelfde methode om te zien of het dezelfde resultaten zou boeken (repliceerbaarheid). Met andere woorden: veel gerapporteerde psychologische effecten waren ofwel niet-bestaand – artefacten van de gebrekkige opzet van de experimentator – of zo veel zwakker dan oorspronkelijk beweerd dat ze het grootste deel van hun intellectuele glans verloren.
De meeste resultaten in het vakgebied repliceren daadwerkelijk en het zou dus jammer zijn om het vertrouwen in het hele vakgebied te verliezen vanwege een paar rotte appels.
Hieronder een compacte referentielijst van de meest beruchte resultaten uit de cognitieve wetenschap die niet konden worden gerepliceerd en voorlopig als vals moeten worden beschouwd.
COGNITIEVE PRESTATIES & INTELLIGENTIE
Mozarteffect
Geclaimd resultaat: naar Mozart luisteren maakt je tijdelijk slimmer.
Representatief artikel: Rauscher, Shaw, & Ky (1993)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Pietschnig, Voracek, & Formann (2010)
Growth Mindset-interventies
Geclaimd resultaat: leerlingen aanleren dat intelligentie veranderlijk is (niet vast) verbetert hun schoolprestaties drastisch.
Representatief artikel: Dweck & Leggett (1988)
Replicatiestatus: gemengde resultaten – veel mislukte replicaties, maar ook enkele succesvolle.
Mislukte replicatie: Li & Bates 2019
Opvallende succesvolle replicatie: Yeager et al. 2019 in Nature
Tweetaligen zijn slimmer
Geclaimd resultaat: tweetalig zijn brengt aanzienlijke cognitieve voordelen met zich mee op het gebied van aandacht, taak-switching en uitvoerende functies.
Representatief artikel: Bialystok, Craik, & Luk (2012)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Lehtonen et al. 2018
Moeilijk maakt rationeler
Geclaimd resultaat: mensen worden voorzichtiger, analytischer en meer doordacht in het oplossen van mentale problemen wanneer ze onder druk staan; stress zou Systeem 2 activeren.
Representatief artikel: Alter, Oppenheimer, Epley & Eyre (2007), Studie 4
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Klein et al. (2018)
EMOTIE & GEDRAG
Glimlachen-om-je-beter-te-voelen-effect
Geclaimd resultaat: een pen tussen je tanden houden – waardoor je gezichtsspieren een glimlach nabootsen – maakt cartoons grappiger.
Representatief artikel: Strack, Martin, & Stepper (1988)
Replicatiestatus: repliceert niet.
Bron: Wagenmakers et (54!) al. (2016)
Honger en risicozoekend gedrag
Geclaimd resultaat: de geur van versgebakken koekjes maakt mensen risicovoller in hun keuzes.
Representatief artikel: Ditto et al. (2006)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Festjens, Bruyneel, & Dewitte (2018)
SOCIALE PSYCHOLOGIE
Stereotypebedreiging (wiskundeprestaties van vrouwen)
Geclaimd resultaat: vrouwen presteren slechter op moeilijke wiskundetoetsen wanneer ze zich beoordeeld voelen op het stereotype dat vrouwen slechter zijn in wiskunde.
Representatief artikel: Spencer, Steele, & Quinn (1999)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Flore & Wicherts (2015)
Ovulatie en partnerkeuze-effect
Geclaimd resultaat: vrouwen zouden tijdens vruchtbare dagen extra gevoelig zijn voor aantrekkelijkheid van mannen.
Representatief artikel: Gildersleeve, Haselton, & Fales (2014)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bron: Stern, Gerlach, & Penke (2020)
OORDEELSVORMING & BESLUITVORMING
Het Dunning-Kruger-effect
Geclaimd resultaat: mensen met lage vaardigheden overschatten hun eigen kunnen systematisch.
Representatief artikel: Kruger & Dunning (1999)
Replicatiestatus: gemengd – effect blijkt kleiner, zwakker en deels statistisch artefact
Bronnen: Gignac & Zajenkowski (2020); Magnus & Peresetsky (2022); Lebuda et al. (2024)
Psychologische afstand & Construal Level Theory
Geclaimd resultaat: verre gebeurtenissen worden abstracter verwerkt, nabije concreter.
Representatief artikel: Trope & Liberman (2010)
Replicatiestatus: serieuze geloofwaardigheidsproblemen
Bron: wereldwijd onderzoek in 73 labs dat de theorie doorlicht
PARANORMAAL & CONTROVERSIEEL
ESP / Voorspellende gaven
Geclaimd resultaat: mensen kunnen soms toekomstige gebeurtenissen voorspellen op manieren die niet via normale redenering te verklaren zijn.
Representatief artikel: Bem (2011)
Replicatiestatus: repliceert niet
Bronnen: Galak et al. (2012); Ritchie, Wiseman & French (2012)
Objectieve meting van vooroordelen (IAT)
Geclaimd resultaat: aan reactietijden bij testjes kun je voorspellen of iemand racistisch is.
Representatief artikel: Greenwald, McGhee & Schwartz (1998)
Replicatiestatus: gemengd, effecten zijn klein
Bronnen: Oswald et al. (2013); Cummins & Hussey (2025)
