Door de opgelegde social distancing bewegen we ons anders door de stad, bijna als in een dans, schrijft Gia Kourlas, danscriticus van The New York Times. ‘We zitten allemaal in hetzelfde schuitje en bewegen kent in deze coronatijd normen en gevolgen, het heeft zijn eigen choreografische partituur en regieaanwijzingen.’
Op een dag, voor de coronapandemie, bewoog een stroom voetgangers in het spitsuur half manisch, half gedachteloos richting de roltrap van metrostation West Fourth Street. Mensen stonden op hun telefoon te kijken en blokkeerden zo de ingang. Stapten ze eindelijk de trap op, dan gingen ze aan de linkerkant staan. Het was een chaos.
Rechts stilstaan, links passeren. Dat is de choreografie van het dagelijks leven. Voor ik het wist begon ik mensen te wijzen waar ze moesten stilstaan en waar ze moesten doorlopen. Terwijl de onderste helft van de roltrap zich ordende, merkte ik dat er hogerop iets soortgelijks gebeurde. Ik herkende de stem daarboven: die was van danser, balletdocent en choreograaf Ori Flomin. Toen we elkaar zagen, moesten we allebei lachen. ‘Natuurlijk,’ zei hij, ‘laat het maar aan ons over om mensen in een ruimte te arrangeren.’
De laatste tijd heb ik veel nagedacht over choreografie. Niet over het soort dat op het podium wordt uitgevoerd en dat we voorlopig niet te zien zullen krijgen, maar over de choreografie van de gedeelde ruimte: hoe gebruiken we ons lichaam om onze weg door een pandemie te vinden?
In deze tijd vol beperkingen hebben we één onschatbaar geschenk gekregen: de vrijheid om naar buiten te gaan. In ruil daarvoor moeten we een simpele regel naleven: houd anderhalve meter afstand van anderen. Vanuit choreografisch oogpunt is daar niets vaags aan. Maar tijdens mijn hardlooprondjes en wandelingen door Brooklyn in de afgelopen dagen heb ik ontdekt dat anderhalve meter niet voor iedereen hetzelfde betekent.
Ruimtelijk bewustzijn en coördinatie spreken niet vanzelf. Ook al vóór de tijd van social distancing kon het verbazingwekkend zijn om te zien welke keuzes mensen maken wanneer ze zich in het openbaar bewegen, van de vaak vervloekte toerist die op Times Square plotseling blijft stilstaan, tot de vrouw met haar yogamatje die ruw andere mensen opzijduwt om haar plek op de vloer te bemachtigen. (Toch zal ze nog met een goed gevoel haar hoofd buigen en namasté zeggen.)
Bij social distancing gaat het niet alleen om het eerbiedigen van ruimte; het gaat ook om het vieren daarvan.
Proprioceptie
Maar nu staat er bij de choreografie van het straatleven veel meer op het spel. Het is het verschil tussen gezondheid en ziekte, leven en dood. Binnen ben je alleen. Buiten heb je een nieuwe alertheid nodig en daarvoor moet je je ten diepste bewust zijn van de positie en beweging van je lichaam: proprioceptie, ook wel het zesde zintuig genoemd. Doe je ogen dicht en probeer op één voet te blijven staan: hoe beter je proprioceptie, je zintuigelijke informatie, werkt, des te gemakkelijker blijf je overeind.
Wiebelen en omvallen is normaal, maar betekent wel dat het tijd is om aan je balans te werken. Dat bewustzijn van en die controle over je plek in de ruimte zijn nu belangrijk; dansers hebben zich dit via jarenlange training en zintuigelijke alertheid eigen gemaakt. Als we iets van deze pandemie kunnen leren, is het dat we terug moeten naar ons lichaam. Het leven is kostbaar, en dat geldt ook voor beweging.
‘Het is afschuwelijk hoe verkeerd wij het lichaam gebruiken,’ zei ooit de postmoderne choreograaf en danser Steve Paxton. ‘Dans herinnert ons daaraan. Dans verkent verschillende fysieke mogelijkheden, dans richt onze zoekende geest weer op de basis van het bestaan en zo kan de creativiteit gebruikmaken van tijd, ruimte, zwaartekracht. In mijn ogen is dit een herinnering van de natuur, van onze naturen.’
Dans is niet langer live op het toneel te zien, maar een van zijn verschijningsvormen waart nu door New York. Misschien is het een vriendelijke geest. Is de grote hoeveelheid danslessen die op Instagram wordt aangeboden een teken dat dans een medicijn kan zijn dat ons lichaam nodig heeft?
Datzelfde geldt voor mindfulness, een woord dat synoniem is geworden met zelfhulp. Maar nu is het pure noodzaak om je op het moment te richten. Al wandelend of hardlopend – en ik sta op het punt om een springtouw te kopen – zie ik veel mindlessness om me heen. Waarom is juist de persoon die een masker draagt en bijna volledig bedekt is alsof hij radioactief afval gaat dumpen, zo vaak degene die recht op je afkomt?
Waarom denkt het naast elkaar joggende stel op de Williamsburgbrug dat het prima is om een bejaarde man op een paar centimeter afstand te passeren? Wat bezielt de hardlopers met hun New York Marathon-shirt die gezellig kletsend op een kluitje lopen, in een wolk van speeksel- en zweetdruppeltjes? Ofwel er is een nieuwe soort van bevoorrechte mensen opgestaan, of mensen laten nu zien hoe weinig ze zich bewust zijn van hun eigen lichaam in de ruimte.
Wanneer je buiten loopt, ben je voor meer verantwoordelijk dan alleen voor jezelf. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje en bewegen kent in deze coronatijd normen en gevolgen, het heeft zijn eigen choreografische partituur en regieaanwijzingen.
Midden op een trottoir wandelen of hardlopen kan niet meer. Loop aan de kant. Als je iemand van welke kant af ook wilt passeren, ga er dan met een boog van anderhalve meter omheen – nadat je hebt gecontroleerd of achter je de kust veilig is. En naast elkaar over een smal pad hardlopen of wandelen? Doe normaal. Enkele rij.
Sta je in een rij, maak dan wat ruimte. Voel de vloer. Speel met de zwaartekracht. Leer je voeten kennen. Ontdek dat er zelfs in stilstaan beweging zit. Als je oplet waar je loopt, zie je dingen. Vroeger lagen de trottoirs bezaaid met condooms, nu is het plaveisel bedekt met gebruikte wegwerphandschoenen.
Allebei kennelijk belangrijke beschermingsmiddelen, tot het tijd wordt een vuilnisbak te zoeken. Maar wat we niet weg kunnen gooien, zeker niet op straat, is de bescherming en de beleefdheid van het afstand houden. De pandemie heeft iets fascinerends gecreëerd: een nieuwe manier van bewegen, een nieuwe manier van op straat dansen. Het doet soms denken aan het bekende ‘angsthaas’-spel. Wie gaat als eerste opzij? Welke laatste uitwijkpas of sprong bepaalt leven of dood?
Pas de deux
Eén ding lijkt zeker: het zal wel even duren voordat de pas de deux in de danscultuur zijn plaats terugkrijgt. (Ik voorspel nog jaren van solo’s nadat de wereld zich weer heeft herpakt, net zoals de choreografie na 11 september vol zat met dansers die omhoog keken.) Maar in het echte leven zijn overal pas de deux ontstaan. Je danspartner is een vreemde; het toneel is het trottoir.
Paxton had gelijk toen hij zei dat we onze geest opnieuw moeten focussen, dat we terug moeten naar de basis. Bij social distancing gaat het niet alleen om het eerbiedigen van ruimte; het gaat ook om het vieren daarvan. Laatst overkwam me iets eigenaardigs tijdens het hardlopen: mijn willekeurige playlist koos ineens een stuk van Bach, de muziek die wordt gebruikt in het eerste deel van Esplanade, het meesterwerk uit 1975 van Paul Taylor, dat is gebaseerd op alledaagse of toevallige bewegingen. Er zit niet één danspas in, net zoals er in mijn hardlooprondje geen danspas voorkomt. Maar hardlopen is, net als wandelen, ritmisch bewegen in de ruimte. En opeens voelde het als dansen.
In de jaren zestig was een generatie experimentele choreografen vooruitziend genoeg om de schoonheid en wijsheid van de loopbeweging te omarmen: staan, zitten, wandelen, rennen. Nu we koesteren wat altijd vanzelfsprekend leek, is het tijd om onze geest en ons lichaam opnieuw te gaan trainen: we zijn nu allemaal dansers en zo moeten we ons ook gaan gedragen.
Gia Kourlas
Gia Kourlas schrijft voor The New York Times over dans en andere kunstvormen. Kourlas heeft ook zelf een achtergrond als danseres.
The New York Times
Verenigde Staten | dagblad |oplage 571.500
De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.
