In kleine dorpen voelen veel lhtbiq+-personen de druk om te vertrekken. In Spanje is daar zelfs een woord voor: sexilo. Maar Manuel Calvillo, kapper en dragperformer uit Zahara de la Sierra, weigert zijn dorp in te ruilen voor de stad en zet zich juist in voor meer acceptatie binnen zijn eigen gemeenschap.
Manuel Calvillo is alles in Zahara de la Sierra (Cádiz), een dorpje met 1300 inwoners dat zo op een ansichtkaart kan: kapper, aankleder van de beschermheilige van het dorp, organisator van duizend-en-één feesten, zanger als de mensen een beetje klappen en travestiet onder zijn alter ego La Peligro. Bovenal is Calvillo, inmiddels 58 jaar oud, een overlever die al decennia geleden inzag dat hij dat allemaal – en meer – moest zijn om als lhtbiq+-persoon gerespecteerd te worden in een klein dorp: ‘Je moet extra je best doen om je te bewijzen.’ Toen hij Fede Benítez, de dochter van vrienden, voor het eerst op hoge hakken in de deuropening van zijn kapsalon zag staan, nog jong en nog niet begonnen aan haar transitie, wist hij meteen dat hij ‘de morele plicht had om haar te steunen en te beschermen’.
Voor veel lhtbiq+-personen ligt het exil – of ‘sexil’ – in hun geboortedorp zo voor de hand, dat meer dan 42 procent uiteindelijk naar een grote stad verhuist om meer zichzelf te kunnen zijn. Dat blijkt uit een nog lopend onderzoek naar sexilio dat het Spaanse ministerie van Gelijkheid uitvoert en waarvan de resultaten eind dit jaar worden gepresenteerd. Tegenover die harde realiteit winnen het verenigingsleven en Pride-vieringen van de gemeenschap in landelijke gebieden elk jaar terrein, zoals ook geldt voor Zahara, waar elk jaar de Zahara Pride plaatsvindt. Die feesten staan voor wat antropoloog Bernat Aragó in 2019 in zijn studie Escapar del poble’: Itineraris de sexili cap a la ciutat [Weg uit het dorp: Routes van sexil naar de stad] omschreef als het ‘recht op het dorp’: het recht om in je eigen gemeenschap je seksualiteit te beleven, zonder schaamte of angst.
‘Feesten als deze zijn belangrijk voor ons en ook voor de rest van het dorp, zodat iedereen er kennis mee maakt’
Dat is precies waar Calvillo zich voor inzet in Zahara. Ondanks dat hij als jonge kapper in het Algeciras van de jaren tachtig ‘een overdosis aan vrijheid’ ervoer, besloot hij terug te keren. ‘Ik was “de nicht van het dorp”, maar was vastbesloten hier te blijven en mezelf te zijn, al was dat soms zwaar,’ zegt de stylist, waarna hij zijn ogen opmaakt, een paar hoge hakken aantrekt en in de cabrio stapt die hem tijdens de Pride-optocht door het dorp zal rijden. Het is het begin van een weekend vol activiteiten aan het eind van het Spaanse Pride-seizoen, dat elk jaar loopt van juni tot juli.
Fede Benítez zit trots achterin de auto, die over de steile straten van Zahara omlaag rijdt. Ze glimlacht en zwaait, en kijkt Calvillo veelbetekenend aan. ‘We hebben elkaar altijd met één blik begrepen. Manolo is als een peetmoeder voor me,’ zegt de zestienjarige, die onlangs aan haar transitie is begonnen. Beiden zullen dit weekend optreden op het dorpsplein, Benítez onder haar dragnaam La Distraída. ‘Feesten als deze zijn belangrijk voor ons en ook voor de rest van het dorp, zodat iedereen er kennis mee maakt,’ zegt de kapper. Hijzelf heeft dat gemist tijdens zijn jeugd. ‘Ik had geen voorbeelden, behalve wat ik op tv zag. Ik keek naar de folclóricas [flamboyante vrouwelijke iconen van de Spaanse folklore] en had maar één homovriend, in El Bosque [een naburig dorp in de Sierra de Cádiz].’
Domino-effect
Calvillo’s verhaal sluit precies aan op wat Aragó signaleerde toen hij begon met de interviews voor zijn onderzoek: ‘Het is een structureel probleem binnen de gemeenschap: lhtbiq+-personen vertrekken uit de dorpen naar de grote steden en dat werkt als een domino-effect – als er niemand overblijft in de dorpen, zijn er ook geen rolmodellen meer.’ Bovendien hebben queerpersonen die naar grotere steden als Madrid, Barcelona, Sevilla of Valencia verhuizen niet altijd door dat hun identiteit daar een van de drijvende factoren voor is. Ook dat viel Aragó op, en wordt eveneens bevestigd door het onderzoek van het ministerie van Gelijkheid; mensen realiseren zich vaak pas achteraf, nadat ze de term hebben leren kennen, dat ze een sexiel hebben meegemaakt.
Het fenomeen is zo complex dat er vaak sprake is van migratie in meerdere fasen – zogeheten ‘multi-etappes’, aldus het ministerie van Gelijkheid. Veel mensen die hun dorp verruilden voor de stad, komen uiteindelijk terecht in een tussenliggende, kleinere plaats. Volgens Aragó raken zij in deze tweede fase vaak teleurgesteld in het ‘roze kapitalisme’ van de grote stad: een leven binnen de queer gemeenschap dat sterk wordt bepaald door consumptie en uiterlijk vertoon, en daardoor moeilijk vol te houden is. Daarbij komt dat het platteland meestal niet de onveiligste omgeving is als het gaat om lhtbiq+-gerelateerd geweld. ‘In Catalonië worden de meeste aanvallen gepleegd in de stad. De exilanten vertelden me dat ze in het dorp misschien minder zichzelf konden zijn, maar zich er nooit fysiek onveilig voelden – niemand zou hen daar op straat in elkaar slaan, dat was onmogelijk omdat iedereen elkaar kende en er meteen zou worden ingegrepen,’ legt Aragó uit.
‘Vanaf het moment dat ik als klein meisje de hakken van mijn moeder aantrok, wist ik dat ik een vrouw was’
Calvillo en Benítez hebben geen van beiden ooit een fysieke aanval meegemaakt, maar ervaren wel druk van het feit dat ze altijd opvallen. ‘Als ik jaren geleden ’s avonds alleen over het dorpsplein liep, voelde ik alle ogen op me rusten. Maar ik heb altijd het advies van mijn grootmoeder gevolgd, die haar tijd ver vooruit was en me enorm steunde: “Wees wie je wilt zijn en doe dat met stijl – wie zichzelf respecteert, dwingt respect af.”’ vertelt de kapper. ‘Fede was altijd al een lhtbiq+-persoon, dat wist ik zonder dat ze het hoefde te zeggen,’ vertelt hij verder. ‘Vanaf het moment dat ik als klein meisje de hakken van mijn moeder aantrok, wist ik dat ik een vrouw was,’ beaamt Fede, die aangeeft dat ze zich altijd ‘gesteund en gerespecteerd’ heeft gevoeld in haar dorp.
Calvillo heeft gemerkt hoe de sfeer in het dorp in de loop der jaren is veranderd. Ondanks eerdere tekortkomingen heeft hij Zahara altijd als gastvrij ervaren, en in juni 2024 eerde de gemeente hem zelfs door een straat naar hem te noemen.
Vooruitgang
Initiatieven als de oprichting van de Asociación LGTBIQ Delta de la Sierra de Cádiz in 2015, of de Pride van Zahara zelf, hebben bijgedragen aan de veranderingen. Het zijn geen op zichzelf staande acties. In zijn voorlopige conclusies signaleert het onderzoek in opdracht van het ministerie van Gelijkheid ‘een behoorlijk levendige lhbti+-beweging op het platteland, die zich vooral inzet voor prides en festivals die recht doen aan de unieke ervaringen van deze gemeenschappen’. In Zahara is die beweging inmiddels al bijna zes jaar actief, en veel bijzondere momenten maken intussen deel uit van het collectieve dorpsgeheugen. De gigantische regenboogvlag die elk jaar wordt ontvouwen aan de historische Torre del Homenaje [een wachttoren die boven het dorp uittorent en deel uitmaakt van de oude Moorse vesting op de rots] is waarschijnlijk de grootste van Andalusië.
Het was tijdens de Pride van Zahara dat La Peligro, na meer dan veertig jaar van shows in discotheken en zaaltjes in en rond het dorp, voor het eerst optrad op het podium op het dorpsplein – voor al haar dorpsgenoten. ‘Het was een vreemde gewaarwording, alsof je je helemaal blootgeeft, maar het was ontzettend dankbaar om te doen,’ vertelt Calvillo. En ook La Distraída maakte voor het eerst haar opwachting tijdens dit bonte en activistische spektakel, nog maar dertien jaar oud. De editie van 2025 belooft opnieuw gedenkwaardig te worden. Als haar cijfers het toelaten en ze de opleiding tot schoonheidsspecialist kan volgen die ze graag wil, wordt dit de laatste Pride voor Benítez als vooraanstaande dorpsbewoonster en zal ze naar een grote stad vertrekken om zich verder te ontwikkelen. ‘Ik denk dat ik me daar vrijer zal voelen, minder bekeken. Maar ik blijf het dorp leuker vinden, ik hoor hier thuis,’ zegt ze trots.
