De lhbtiq+-gemeenschap ziet er een aanval op hen in
Juni wordt algemeen beschouwd als Pride Month, de maand waarin lhbtiq+-gemeenschappen demonstreren tegen discriminatie en hun identiteit vieren. Het is de maand waarin de moderne Amerikaanse homobevrijdingsbeweging ontstond na de opstand in de Stonewall Inn in New York in 1969.
Sommige Republikeinse staten in de VS willen het dit jaar echter anders doen. Een aantal Republikeinse gouverneurs heeft namelijk alternatieve benamingen voor de maand bedacht, die zowel voor- als tegenstanders zien als een manier om de lhbtiq+-gemeenschap tegen te werken, schrijft The Guardian.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zo hebben de gouverneurs van Indiana en Tennessee juni omgedoopt tot ‘maand van het kerngezin’, expliciet om gezinnen te vieren die bestaan uit ‘één man, één vrouw en eventuele biologische, geadopteerde of pleegkinderen’. De gouverneurs van Utah en Arkansas hebben juni uitgeroepen tot ‘maand van de trouw’, waarmee de nadruk ligt op trouw aan geloof, land en gezin, zonder echter te specificeren hoe dat gezin eruit zou moeten zien.
De gouverneurs hebben niet gespecificeerd dat deze benamingen bedoeld zijn om de Pride-maand voor lhbtiq+-gemeenschappen te vervangen, maar de sociaal-politieke boodschap is voor de meesten luid en duidelijk.
Tijdens de tweede regering-Trump is er een toename te zien in aanvallen op de rechten van transgenders, met name als het gaat over de toegang tot genderbevestigende medische zorg, pogingen om de wettigheid van het homohuwelijk te ondermijnen en verboden op lhbtiq+-pridevlaggen.
Het Ghanese parlement heeft vrijdag een draconische anti-lhbtiq-wet aangenomen, enkele maanden nadat deze opnieuw was ingediend, meldt Bloomberg. De wet over ‘seksuele rechten en familiewaarden’, voorziet in gevangenisstraffen tot drie jaar voor mensen die zich identificeren als lhbtiq en verplicht iedereen die op de hoogte is van iemands homoseksualiteit om dit te melden bij de autoriteiten, legt het zakennieuwsmedium uit.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet criminaliseert ook het promoten van lhbtiq-evenementen. Het wetsvoorstel was al in 2024 door het parlement aangenomen, maar werd toen niet ondertekend door de toenmalige president van Ghana. Het werd in februari opnieuw ingediend in het parlement en wacht nu op de handtekening van het huidige staatshoofd, John Mahama, die het wetsvoorstel steunt.
Muholi zet zich in tegen racisme en voor lhbti-rechten
Zanele Muholi (1972), een Zuid-Afrikaanse, visuele activist, heeft de prestigieuze Hasselblad Award gewonnen, meldt The Guardian, dat een interview met Muholi hield. De Zweedse fotografieprijs, een bedrag van bijna tweehonderdduizend euro, werd eerder uitgereikt aan Nan Goldin, Cindy Sherman, Wolfgang Tillmans en aan de Nederlandse fotograaf Rineke Dijkstra.
Muholi zet zich onder andere in tegen racisme en strijdt voor de rechten van de lhbti-gemeenschap waar hun deel van uitmaakt. Zelf opgegroeid onder de apartheid, in een land waar queer zijn nog altijd gevaarlijk is, combineert Muholi activisme met humor en verbeeldingskracht, zonder in somberheid te vervallen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hun bekendste project is Faces and Phases: een reeks portretten van zwarte lesbische en transgender individuen, met als doel de visuele LHBTI-geschiedenis van Zuid-Afrika te herschrijven. Eerder documenteerde Muholi in Only Half the Picture het leven van lesbiennes en slachtoffers van haatmisdrijven. De portretten spelen in op vooroordelen en hebben inmiddels galeries en musea veroverd die lang het domein waren van witte curatoren en kunstenaars.
Sommige homo’s worden ervan beschuldigd hiv te verspreiden
Volgens de nieuwe wettekst, aangenomen door de Nationale Assemblee, zijn ‘homoseksuele relaties nu strafbaar met vijf tot tien jaar gevangenisstraf’, meldt Seneweb. Deze stemming vindt plaats ‘in een context die wordt gekenmerkt (…) door een reeks arrestaties in het hele land’, aldus de Senegalese website.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Onder de tientallen mensen die sinds februari zijn gearresteerd, worden sommigen beschuldigd van het opzettelijk overdragen van hiv. Invloedrijke religieuze organisaties pleiten al jaren voor de criminalisering van homoseksualiteit.
Queer personen in Oeganda krijgen dagelijks te maken met intimidatie en geweld. Toch weigert Clare Byarugaba, een van de weinige uitgesproken lhbtiq+-activisten in het land, de hoop op te geven. ‘Als je ergens van houdt, vecht je ervoor.’
Ik ben geboren in een land waarvan ik hou maar dat niet van mij houdt, een land dat elk aspect van wie ik ben afwijst en mij probeert uit te wissen. De mensen die mij liefde en tolerantie hebben bijgebracht, zijn wantrouwig en bang geworden. Families verketteren en veroordelen hun lhbtiq+-kinderen. Zoals een vriend van me die uit de kast kwam en bijna werd overreden door zijn vader. Waarom? Omdat zijn vader liever een dode zoon had dan een homoseksuele zoon. Of zoals mijn moeder, die weigert mijn seksualiteit en mijn werk te erkennen en vaak zegt dat ze zou willen dat ik bankbediende was.
Straatgeweld houdt niet alleen maar in dat je gestenigd wordt op straat. Er is ook sprake van geweld als je, net als wij, elke dag in angst en onzekerheid leeft. Geradicaliseerde burgerwachten maken stelselmatig namen bekend van mensen uit de gemeenschap. Ik kan in Kampala niet over straat lopen of gebruikmaken van het openbaar vervoer. Mijn dagelijkse routine verandert voortdurend. Ik word continu bedreigd en moet noodgedwongen om de haverklap verhuizen. Zodra de politie tips heeft binnengekregen, valt ze safehouses binnen en gooit ze leden van de lhbtiq+-gemeenschap in smerige cellen; daar moeten ze onmenselijke en vernederende behandelingen ondergaan, zoals een verblijf in de isolatiecel en gedwongen visitaties, waaraan geen enkele bewijskracht te ontlenen valt. De politie heeft door de gemeenschap georganiseerde workshops stilgelegd en deelnemers gearresteerd.
Weinig dingen zijn gevaarlijker dan leiders zonder angst voor represailles
Toen ik in 2016 werd gearresteerd omdat ik het had gewaagd een pride-evenement te organiseren, kwam mijn advocaat net op tijd, voordat de politie me overleverde aan gedetineerde criminelen die schuimbekten van opwinding omdat ze de kans kregen om mij en anderen in de gevangenis een lesje te leren omdat we homoseksueel waren. Die nacht overleefde ik een corrigerende verkrachting.
De crisis waarmee mijn gemeenschap te maken heeft, is alleen maar erger geworden sinds de Oegandese president, die al bijna veertig jaar aan de macht is, in 2023 de ‘Anti-homoseksualiteitswet’ aannam. Deze draconische wet heeft, net als de anti-homowet uit 2013 die puur om technische redenen werd ingetrokken, de donkere kant blootgelegd van een steeds autoritairdere regering die vastbesloten is om bij wijze van afleidingsmanoeuvre en om populistische redenen een kwetsbare gemeenschap tot zondebok te maken. Weinig dingen zijn gevaarlijker dan leiders zonder angst voor represailles, die geen verantwoording hoeven af te leggen voor het feit dat ze bepaalde mensen als tweederangsburgers behandelen.
De nieuwe wet verhoogt de straf voor vrijwillige seksuele relaties tussen volwassenen van hetzelfde geslacht naar levenslang. De wet roept allerlei nieuwe misdrijven in het leven, zoals ‘gekwalificeerde homoseksualiteit’, waaronder ook consensuele seks met een persoon met een handicap valt, en waarvoor homoseksuele Oegandezen de doodstraf kunnen krijgen. Op ‘poging tot homoseksualiteit’ staat tien jaar gevangenisstraf. De wet stelt ‘het promoten van homoseksualiteit’ strafbaar; op elke vorm van verdediging van Oegandezen uit de lhbtiq+-gemeenschap staat een mogelijke gevangenisstraf van twintig jaar. Activisten, gezondheidswerkers en andere mensen riskeren lange gevangenisstraffen en hoge boetes als ze programma’s uitvoeren of hun steun betuigen. In de afgelopen anderhalf jaar hebben we ruim 1550 bevestigde gevallen van grove schending van de mensenrechten van Oegandese lhbtiq+-personen gedocumenteerd.
Je zult je wel afvragen: Clare, waarom verlaat je het land niet, als dat jou probeert uit te wissen?
Op 9 oktober 2024 was het 62 jaar geleden dat Oeganda onafhankelijk werd van de Britse overheersing, maar de anti-sodomiewetten uit het koloniale tijdperk zijn nooit ingetrokken. Bovendien lijdt de Oegandese lhbtiq+-gemeenschap onder een afschuwelijke vorm van herkolonisatie door een machtige anti-lhbtiq+-beweging. Radicaal-rechtse religieuze extremisten uit de VS, Sharon Slater van [de christelijke lobbygroep] Family Watch International, [koepelorganisatie] Agenda Europe en soortgelijke Russische propagandagroepen hebben – onder het mom van het promoten van familiewaarden – hun schadelijke anti-lhbtiq+-campagnes gepromoot via omgekochte experts in Oeganda en andere Afrikaanse landen. Daarmee is een minderheidsgemeenschap in gevaar gebracht die enkel en alleen vanwege haar anders-zijn als een schandvlek wordt gezien.
Je zult je wel afvragen: Clare, waarom verlaat je het land niet, als dat jou probeert uit te wissen? Maar als je ergens van houdt, vecht je ervoor, vecht je om erbij te horen, vecht je voor de vrijheden die autoritaire regimes niet willen geven, vecht je omdat zo veel gemeenschappen over de hele wereld moeten vechten. Ik ben geen uitzondering. Ik vecht omdat ik wil dat degenen die na mij komen een zachtere landing krijgen, een ander Oeganda leren kennen. Ik geloof in de Afrikaanse cultuur van ubuntu, medemenselijkheid; in mijn taal zeggen we Omuntu, Nomuntu ahabwa bantu, dat betekent in wezen ‘een persoon is een persoon door andere personen’. Ubuntu is fundamenteel inclusief en gaat over respect, tolerantie en zorg voor je familie, vrienden en buren.
Vanwege de eindeloze haat tegen de lhbtiq+-gemeenschap zou het makkelijk voor me zijn om te zeggen dat mijn broeders en zusters barbaars zijn, en dat ze niet zullen veranderen. Maar de ruggengraat van mijn activisme is optimisme en hoop. Oegandezen hebben geleerd te haten, maar ik geloof dat de geest van respect, broederschap, tolerantie en acceptatie niet dood is onder mijn volk.
Een veilige plek
Via PFLAG-Uganda, dat ik heb opgericht, probeer ik Oegandezen te helpen hun homofobie af te leren en mensen die anders zijn weer te accepteren. Daarnaast creëer ik een veilige plek voor gezinnen om een stevige basis te leggen voor de ondersteuning van hun lhbtiq+-kinderen, daar waar dat het belangrijkst is: thuis.
Met de strategische procesvoering van [non-profitorganisatie] Chapter Four strijden we tegen institutionele ongelijkheid en discriminatie. Met onze belangenbehartiging proberen we het bewustzijn over het lot van de lhbtiq+-gemeenschap te vergroten, in de hoop de gevaarlijke gevolgen van de door de staat gesteunde homofobie en transfobie in Oeganda te beperken. Samen met onze internationale partners proberen ervoor te zorgen dat overheids- en niet-overheidsactoren grove schendingen van de mensenrechten in de portemonnee gaan voelen, door gerichte sancties en een herziening van de voorwaarden van buitenlandse steun te eisen.
Onze roep om gerechtigheid en vrijheid weerklinkt op het hele Afrikaanse continent. We eisen dat Oeganda zijn internationale en regionale verplichtingen op het gebied van mensenrechten nakomt, omdat Oeganda van alle burgers is.
Door deze haatdragende wet word ik elke dag wakker in de wetenschap dat het land waar ik ben geboren en opgegroeid, een land dat ik als vreedzaam beschouwde, waar we hebben geleerd om van elkaar te houden en tolerant tegenover elkaar te zijn, mijn bestaan ontkent.
Ze schelden me uit voor van alles en nog wat: een economische saboteur, een lesbische huursoldaat, een gekwalificeerd homoseksueel, een leider van een verloren generatie, een verspilling van vrouwelijkheid. Ik draag al deze namen als een ereteken. Ze betekenen dat ik iets belangrijks doe. Van fatsoenspolitiek is behalve de onderdrukker nooit iemand beter geworden. Keurige vrouwen schrijven tenslotte immers nooit geschiedenis.
Ik verlang naar een tijd waarin ik, op reis in een willekeurig Afrikaans land, de geest van ubuntu kan voelen. Ik wil acceptatie zien en solidariteit en liefde voelen. Ik wil er kracht uit kunnen putten. Ik wil mijn hoop nieuw leven inblazen dat Oegandezen ooit de vrijheden zullen hebben die ik in Noord-Amerika zie. Ik wil gevierd worden als mijn meest authentieke zelf, zonder alle voorwaarden die erbij komen kijken als je moet voldoen aan de grillen van de meerderheid.
Ik smeek de lezers om Oeganda in de gaten te blijven houden. Ik smeek jullie om morele, financiële en technische steun te blijven bieden aan activisten en organisaties die daar aan het werk zijn. Jullie solidariteit zal ons helpen om de vrijheid te verkrijgen waarvoor we zo hartstochtelijk vechten. Tot die tijd blijf ik een seksuele outlaw. Ik blijf me verzetten tegen de dominante cultuur. Ik blijf me verzetten tegen opgelegde heteroseksualiteit. Ik blijf werken vanuit hoop.
Clare Byarugaba is een van de weinige openlijke lhbtiq+-activisten in Oeganda. In haar rol als Diversity, Equity and Inclusion Officer bij Chapter Four Uganda heeft ze de allereerste Parents and Families of LGBTIQ children (PFLAG-Uganda) opgericht, een baanbrekend maatschappelijk project dat tot doel heeft dialoog en verzoening tussen lhbtiq+-personen en hun familieleden te bevorderen.
In kleine dorpen voelen veel lhtbiq+-personen de druk om te vertrekken. In Spanje is daar zelfs een woord voor: sexilo. Maar Manuel Calvillo, kapper en dragperformer uit Zahara de la Sierra, weigert zijn dorp in te ruilen voor de stad en zet zich juist in voor meer acceptatie binnen zijn eigen gemeenschap.
Manuel Calvillo is alles in Zahara de la Sierra (Cádiz), een dorpje met 1300 inwoners dat zo op een ansichtkaart kan: kapper, aankleder van de beschermheilige van het dorp, organisator van duizend-en-één feesten, zanger als de mensen een beetje klappen en travestiet onder zijn alter ego La Peligro. Bovenal is Calvillo, inmiddels 58 jaar oud, een overlever die al decennia geleden inzag dat hij dat allemaal – en meer – moest zijn om als lhtbiq+-persoon gerespecteerd te worden in een klein dorp: ‘Je moet extra je best doen om je te bewijzen.’ Toen hij Fede Benítez, de dochter van vrienden, voor het eerst op hoge hakken in de deuropening van zijn kapsalon zag staan, nog jong en nog niet begonnen aan haar transitie, wist hij meteen dat hij ‘de morele plicht had om haar te steunen en te beschermen’.
Voor veel lhtbiq+-personen ligt het exil – of ‘sexil’ – in hun geboortedorp zo voor de hand, dat meer dan 42 procent uiteindelijk naar een grote stad verhuist om meer zichzelf te kunnen zijn. Dat blijkt uit een nog lopend onderzoek naar sexilio dat het Spaanse ministerie van Gelijkheid uitvoert en waarvan de resultaten eind dit jaar worden gepresenteerd. Tegenover die harde realiteit winnen het verenigingsleven en Pride-vieringen van de gemeenschap in landelijke gebieden elk jaar terrein, zoals ook geldt voor Zahara, waar elk jaar de Zahara Pride plaatsvindt. Die feesten staan voor wat antropoloog Bernat Aragó in 2019 in zijn studie Escapar del poble’: Itineraris de sexili cap a la ciutat [Weg uit het dorp: Routes van sexil naar de stad] omschreef als het ‘recht op het dorp’: het recht om in je eigen gemeenschap je seksualiteit te beleven, zonder schaamte of angst.
‘Feesten als deze zijn belangrijk voor ons en ook voor de rest van het dorp, zodat iedereen er kennis mee maakt’
Dat is precies waar Calvillo zich voor inzet in Zahara. Ondanks dat hij als jonge kapper in het Algeciras van de jaren tachtig ‘een overdosis aan vrijheid’ ervoer, besloot hij terug te keren. ‘Ik was “de nicht van het dorp”, maar was vastbesloten hier te blijven en mezelf te zijn, al was dat soms zwaar,’ zegt de stylist, waarna hij zijn ogen opmaakt, een paar hoge hakken aantrekt en in de cabrio stapt die hem tijdens de Pride-optocht door het dorp zal rijden. Het is het begin van een weekend vol activiteiten aan het eind van het Spaanse Pride-seizoen, dat elk jaar loopt van juni tot juli.
Fede Benítez zit trots achterin de auto, die over de steile straten van Zahara omlaag rijdt. Ze glimlacht en zwaait, en kijkt Calvillo veelbetekenend aan. ‘We hebben elkaar altijd met één blik begrepen. Manolo is als een peetmoeder voor me,’ zegt de zestienjarige, die onlangs aan haar transitie is begonnen. Beiden zullen dit weekend optreden op het dorpsplein, Benítez onder haar dragnaam La Distraída. ‘Feesten als deze zijn belangrijk voor ons en ook voor de rest van het dorp, zodat iedereen er kennis mee maakt,’ zegt de kapper. Hijzelf heeft dat gemist tijdens zijn jeugd. ‘Ik had geen voorbeelden, behalve wat ik op tv zag. Ik keek naar de folclóricas [flamboyante vrouwelijke iconen van de Spaanse folklore] en had maar één homovriend, in El Bosque [een naburig dorp in de Sierra de Cádiz].’
Domino-effect
Calvillo’s verhaal sluit precies aan op wat Aragó signaleerde toen hij begon met de interviews voor zijn onderzoek: ‘Het is een structureel probleem binnen de gemeenschap: lhtbiq+-personen vertrekken uit de dorpen naar de grote steden en dat werkt als een domino-effect – als er niemand overblijft in de dorpen, zijn er ook geen rolmodellen meer.’ Bovendien hebben queerpersonen die naar grotere steden als Madrid, Barcelona, Sevilla of Valencia verhuizen niet altijd door dat hun identiteit daar een van de drijvende factoren voor is. Ook dat viel Aragó op, en wordt eveneens bevestigd door het onderzoek van het ministerie van Gelijkheid; mensen realiseren zich vaak pas achteraf, nadat ze de term hebben leren kennen, dat ze een sexiel hebben meegemaakt.
Het fenomeen is zo complex dat er vaak sprake is van migratie in meerdere fasen – zogeheten ‘multi-etappes’, aldus het ministerie van Gelijkheid. Veel mensen die hun dorp verruilden voor de stad, komen uiteindelijk terecht in een tussenliggende, kleinere plaats. Volgens Aragó raken zij in deze tweede fase vaak teleurgesteld in het ‘roze kapitalisme’ van de grote stad: een leven binnen de queer gemeenschap dat sterk wordt bepaald door consumptie en uiterlijk vertoon, en daardoor moeilijk vol te houden is. Daarbij komt dat het platteland meestal niet de onveiligste omgeving is als het gaat om lhtbiq+-gerelateerd geweld. ‘In Catalonië worden de meeste aanvallen gepleegd in de stad. De exilanten vertelden me dat ze in het dorp misschien minder zichzelf konden zijn, maar zich er nooit fysiek onveilig voelden – niemand zou hen daar op straat in elkaar slaan, dat was onmogelijk omdat iedereen elkaar kende en er meteen zou worden ingegrepen,’ legt Aragó uit.
‘Vanaf het moment dat ik als klein meisje de hakken van mijn moeder aantrok, wist ik dat ik een vrouw was’
Calvillo en Benítez hebben geen van beiden ooit een fysieke aanval meegemaakt, maar ervaren wel druk van het feit dat ze altijd opvallen. ‘Als ik jaren geleden ’s avonds alleen over het dorpsplein liep, voelde ik alle ogen op me rusten. Maar ik heb altijd het advies van mijn grootmoeder gevolgd, die haar tijd ver vooruit was en me enorm steunde: “Wees wie je wilt zijn en doe dat met stijl – wie zichzelf respecteert, dwingt respect af.”’ vertelt de kapper. ‘Fede was altijd al een lhtbiq+-persoon, dat wist ik zonder dat ze het hoefde te zeggen,’ vertelt hij verder. ‘Vanaf het moment dat ik als klein meisje de hakken van mijn moeder aantrok, wist ik dat ik een vrouw was,’ beaamt Fede, die aangeeft dat ze zich altijd ‘gesteund en gerespecteerd’ heeft gevoeld in haar dorp.
Calvillo heeft gemerkt hoe de sfeer in het dorp in de loop der jaren is veranderd. Ondanks eerdere tekortkomingen heeft hij Zahara altijd als gastvrij ervaren, en in juni 2024 eerde de gemeente hem zelfs door een straat naar hem te noemen.
Vooruitgang
Initiatieven als de oprichting van de Asociación LGTBIQ Delta de la Sierra de Cádiz in 2015, of de Pride van Zahara zelf, hebben bijgedragen aan de veranderingen. Het zijn geen op zichzelf staande acties. In zijn voorlopige conclusies signaleert het onderzoek in opdracht van het ministerie van Gelijkheid ‘een behoorlijk levendige lhbti+-beweging op het platteland, die zich vooral inzet voor prides en festivals die recht doen aan de unieke ervaringen van deze gemeenschappen’. In Zahara is die beweging inmiddels al bijna zes jaar actief, en veel bijzondere momenten maken intussen deel uit van het collectieve dorpsgeheugen. De gigantische regenboogvlag die elk jaar wordt ontvouwen aan de historische Torre del Homenaje [een wachttoren die boven het dorp uittorent en deel uitmaakt van de oude Moorse vesting op de rots] is waarschijnlijk de grootste van Andalusië.
Het was tijdens de Pride van Zahara dat La Peligro, na meer dan veertig jaar van shows in discotheken en zaaltjes in en rond het dorp, voor het eerst optrad op het podium op het dorpsplein – voor al haar dorpsgenoten. ‘Het was een vreemde gewaarwording, alsof je je helemaal blootgeeft, maar het was ontzettend dankbaar om te doen,’ vertelt Calvillo. En ook La Distraída maakte voor het eerst haar opwachting tijdens dit bonte en activistische spektakel, nog maar dertien jaar oud. De editie van 2025 belooft opnieuw gedenkwaardig te worden. Als haar cijfers het toelaten en ze de opleiding tot schoonheidsspecialist kan volgen die ze graag wil, wordt dit de laatste Pride voor Benítez als vooraanstaande dorpsbewoonster en zal ze naar een grote stad vertrekken om zich verder te ontwikkelen. ‘Ik denk dat ik me daar vrijer zal voelen, minder bekeken. Maar ik blijf het dorp leuker vinden, ik hoor hier thuis,’ zegt ze trots.
Allerlei mensen namen deel aan de ‘Hands Off’ -protesten
Zaterdag waren er grote protesten tegen de huidige Amerikaanse regering en vooral tegen de acties van de Amerikaanse president Donald Trump en zijn adviseur Elon Musk. De demonstraties waren verspreid over ongeveer 1200 steden in alle vijftig staten van Amerika, van Alaska tot Florida. De demonstranten vormden de grootste oppositiebeweging sinds Trumps inhuldiging en er namen meer dan 150 groepen deel aan de protesten, van mensenrechtenorganisaties tot klimaatactivisten en van oorlogsveteranen tot lhbti-rechtenverdedigers, meldt Associated Press.
De demonstranten stelden meerdere acties van de regering aan de kaak, zoals de duizenden federale werknemers die ontslagen werden, bijvoorbeeld bij de ontmanteling van USAID, de hevige bezuinigingen op sociale zekerheid, het onwettig deporteren van immigranten en het stopzetten van verschillende zorg- en gezondheidsinitiatieven. In de stad Boston riepen demonstranten ‘Hands off our democracy’ en ‘Hands off our social security’. Michelle Wu, de burgemeester van Boston, zei dat ze niet wil dat haar kinderen of anderen leven in een wereld waar waarden zoals diversiteit en gelijkheid onder vuur liggen, aldus AP.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens The New York Times waren er zelfs protesten in de overzeese Amerikaanse territoria en andere locaties buiten de VS. In Manhattan strekte de stoet zich uit over wel twintig huizenblokken en in de hoofdstad hadden duizenden zich verzameld rondom het Washington Monument. Velen, vooral werknemers van de federale overheid en studenten, wilden enkel anoniem bericht doen aan The New York Times omdat ze bang waren voor vergeldingsacties. Hoewel de demonstranten tegen Trump en zijn regering protesteerden, hadden velen ook kritiek op de oppositie, de Democratische partij, die volgens velen te oud en te passief is. De president gaf weinig commentaar op de protesten; hij was aan het golfen in Florida.
Ten midden van de Israëlische aanvallen op Gaza en Libanon, die al langer dan een jaar duren, vallen de standpunten van sommige Arabische queeractivisten op. Een van hen is de Palestijnse artiest Bashar Murad. Hij vertelt over zijn ervaringen en over de impact van Arabische queeractivisten in dit interview met het Libanese nieuwsplatform Raseef22.
Israël probeerde de bezettingen in Palestina en Libanon af te schilderen als een ‘reddingsactie’ die leden van de LGBTQIA+-gemeenschap redt uit hun zogenaamd ‘extreme en barbaarse’ samenlevingen. Palestijnse queerinfluencers spraken dit narratief van Israël tegen en daagden het uit. Ze onthulde de pinkwashing-propaganda die Israël gebruikt om zijn ware imago te verfraaien en zijn acties te rechtvaardigen, wat veel weerklank vond in zowel de Arabische als de westerse wereld, en een ander facet van de Arabische queerstrijd onthulde.
Een kleurrijke jeugd
Bashar Murad is een Arabische kunstenaar en mensenrechtenactivist die zich bezighoudt met mensenrechtenkwesties in de Arabische wereld. Bashar werd in 1993 geboren in Jeruzalem en staat niet alleen bekend om zijn kunst en humanitaire werk, maar ook om zijn inzet voor de rechten van seksuele minderheden en zijn voortdurende oproep om een einde te maken aan de bezetting van de Palestijnse gebieden.
‘Het is voor mij belangrijk geworden om te vertellen waar ik geboren ben, omdat de wereld een deel van mijn identiteit probeert uit te wissen en mijn zelfexpressie probeert te onderdrukken,’ vertelde Bashar aan Raseef22.
Bashar Murad groeide op in een artistiek huishouden en ontwikkelde een sterk bewustzijn voor het theater en de studio. Hij is de zoon van Said Murad, de oprichter van de band Sabreen die in 1980 in Jeruzalem werd opgericht, waardoor muziek een medium voor hem werd om zichzelf uit te drukken en verbinding te maken met de wereld.
Over zijn jeugd zegt Bashar: ‘Het was een kleurrijke en mooie jeugd, ondanks de uitdagingen van de bezetting. Ik werd beïnvloed door Palestijnse dichters zoals Mahmoud Darwish, Hussein Barghouthi, Fadwa Tuqan en nog veel andere Palestijnse en Arabische schrijvers. Dit alles creëerde in mij een bewustzijn van mijn identiteit en zorgde ervoor dat ik daar nog meer aan vasthield en het nog heviger wilde verdedigen.’
Bashar verhuisde naar de Verenigde Staten om zijn universitaire studies af te ronden, waar hij werd blootgesteld aan nieuwe ervaringen die hem in staat stelden zichzelf te ontwikkelen. Hij keerde vervolgens terug naar Jeruzalem, met veel dromen die hij probeerde te verwezenlijken tijdens zijn werk in Ramallah.
De liefde en het verlangen naar verzet
Bashar Murad beschrijft zijn dagelijkse reis tussen zijn woonplaats Jeruzalem en Ramallah als een open les over de bezetting en de negatieve en gevaarlijke gevolgen ervan. ‘De weg tussen Ramallah en Jeruzalem is normaal gesproken 15 minuten rijden. Nu duurt het 120 minuten, of misschien langer, vanwege controleposten en onmenselijke praktijken die ons onze vreugde en ons leven ontnemen, net zoals ze ons land stelen.’
Hij benadrukt dat de bezetting het Palestijnse volk probeert te verstikken, door hen op te sluiten achter hoge muren en barrières. ‘Het is moeilijk om je een toekomst voor te stellen vol pluraliteit en diversiteit, wanneer de bezetting elke vorm van diversiteit afwijst en een gevangenis creëert waar etnische zuivering voor de ogen van de wereld wordt uitgevoerd.’ Bashar beweert dat Palestijnen al vroeg de zware betekenis leren van woorden als invasie, belegering en gevangenis. ‘Het is logisch dat dit een verlangen naar verzet aanwakkert en een basis legt voor creativiteit,’ zegt hij.
Een oproep tot vrijheid en vrede
Naast het oproepen tot rechtvaardigheid en gelijkheid, bevatten Bashars liederen veel afwijzende termen, die duidelijk proberen de opgelegde realiteit aan te vechten en verandering opeisen. Deze liederen roepen op tot vrede in de wereld zonder persoonlijke en culturele eigenschappen te verliezen. De trots op collectieve en individuele identiteit wordt aangesterkt door de aanwezigheid van Palestijnse symbolen en namen.
Enkele van zijn bekendste Engelstalige nummers zijn: Wild West, ITSAHELL! en Intifada on the Dance Floor.
Bashar verbindt de Palestijnse strijd met de wereldwijde strijd voor bevrijding, verwijzend naar de prestaties van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging die de segregatie en discriminatie tegen Afro-Amerikanen aanvocht, apartheidswetten ontmantelde en gelijke rechten promootte. Hij maakte onder andere een Arabische en Engelse cover van Nina Simone’s ‘I Wish I Knew How It Would Feel to Be Free’ uit 1967.
Zijn Arabische liedjes zijn meer sociaal georiënteerd en zijn bekendste werken zijn onder andere: Maskhara, Ana Zalameh, Shillet Hamal (Bunch of Bums) en Ma Bitghayirni.
‘Ik verwerp elke vorm van onrecht en mijn liedjes zijn politiek, sociaal en emotioneel divers.’ Hij gelooft dat zijn lied Ilkul 3am Bitjawaz (iedereen gaat trouwen) velen vreugde bracht omdat de tekst hun ervaringen weerspiegelt. Hij beschrijft dit type sociale kunst als het verzet tegen dominante maatschappelijke normen, het streven naar verandering en de bescherming van individuele vrijheid, terwijl de privacy en persoonlijke keuzes van mensen worden gerespecteerd. ‘Ik heb de waarden van vrijheid geleerd van mijn familie. Ik ben een zoon van deze diverse gemeenschap en ik vertegenwoordig een van haar vele verhalen.’
In zijn muziek en teksten behandelt Bashar concepten zoals identiteit, gender en seksualiteit. ‘Op jonge leeftijd begon ik al deze onderwerpen te verkennen. Ik hield van dingen die anders waren dan die van mijn leeftijdsgenoten en mijn omgeving bestond voornamelijk uit meisjes. Hierdoor realiseerde ik me dat ik anders was, en daarom maak ik deze muziek voor het Bashar-kind dat opgroeide zonder rolmodellen zoals ik.’
Zelfexpressie
Bashar Murad spreekt met trots over zijn seksuele identiteit en zijn lidmaatschap van de LGBTIA+-gemeenschap. ‘Palestijns en homoseksueel tegelijk zijn is een verrijkende factor die mij in staat stelt om zowel mijn nationale als seksuele identiteit te bevestigen. De beperkingen die de bezetting oplegt, creëren een honger naar vrijheid en creativiteit. Bovendien draagt de diversiteit binnen de Palestijnse samenleving, met haar verschillende identiteiten, allemaal bij aan de rijkdom van de artistieke productie.’
Bashar deed mee aan een felle competitie om IJsland te vertegenwoordigen op het Eurovisie Songfestival, waar hij het lied Wild West zong. Hij zong ook het lied Klefi / Samed (Resilience) in samenwerking met de IJslandse band Hatari, die bekendheid verwierf in de Arabische wereld nadat ze de Palestijnse vlag hesen op het Eurovisie Songfestival in Tel Aviv in 2019.
Bashar gelooft niet dat iedereen zijn werk leuk moet vinden, maar hij benadrukt dat hij een divers publiek heeft wat betreft leeftijden, geslacht en seksuele identiteit. ‘Het podium is waar ik mezelf uitdruk, waar ik mijn identiteit en bestaan voel en waar ik met anderen kan communiceren.’
Bashars uitstraling op het podium is heel uniek. ‘Elk deel van mijn identiteit geeft mij kracht. Ik weet dat het een weg is vol obstakels, maar uiteindelijk wil ik zeggen wat ik wil en mijn vrijheid verkrijgen.’
‘Wat we met al deze artistieke productie doen, is onze verschillende identiteiten in de Arabische wereld bevestigen’
Bashar blijft optimistisch over de ontwikkeling van artistieke expressie van queers in de Arabische wereld, en merkt op dat ze professioneler worden. Hij gelooft echter dat ze nog tijd nodig hebben om zichtbaarder te worden. Hij hoopt op meer empowerment en steun voor queerindividuen om hun talenten te ontwikkelen. Bashar moedigt queerindividuen aan om hun talenten te laten zien. ‘Ieder van ons speelt een rol in het bouwen van een nieuwe structuur. Cultuur en collectief bewustzijn is een cumulatief proces.’
Bashar beschrijft zichzelf als iemand die van uitdagingen houdt. Hij probeert een lang artistiek pad te bewandelen met veel prestaties, waaronder het houden van concerten in de Arabische wereld. Hij wil verschillende creatieve ervaringen opdoen en nieuwe ideeën ervaren, om zijn artistieke werk te diversifiëren.
Naast zingen, songteksten schrijven en muziek maken, werkt hij ook als regisseur en model. Hij ziet deze variatie als essentieel voor elke artiest, omdat het hun ideeën, carrière en bewustzijn van de wereld verrijkt. ‘Wat we met al deze culturele en artistieke productie doen, is onze verschillende identiteiten in de Arabische wereld bevestigen. We zijn jonge, interactieve samenlevingen en er zijn veel mogelijkheden, maar we hebben tijd en ervaring nodig om een vrije artistieke ruimte te creëren die de verschillen accepteert. Tot we die ruimte bereikt hebben, presenteren we wat we kunnen en zetten we een stap voorwaarts op het pad.’
Om af te sluiten benadrukt Bashar Murad dat hij hoopt op een einde aan de Israëlische oorlogsmisdaden en genocide in Gaza, naast zijn persoonlijke ontwikkeling. ‘Ik hoop mijn artistieke reis voort te zetten, ruimte te hebben om mijn ambacht te ontwikkelen en een groter vermogen te hebben om mijn verhaal aan de wereld te vertellen. Ik hoop ook het aantal fans te vergroten, die ik als mijn familie beschouw.
Hiervoor is bijna twintig jaar lang campagne gevoerd
Thailand is op 23 januari dit jaar begonnen met het uitgeven van huwelijksvergunningen aan LGBTQ-paren. Daarmee is Thailand het eerste land in Zuidoost-Azië dat verbintenissen tussen mensen van hetzelfde geslacht erkent. Voor deze doorbraak hebben activisten bijna twintig jaar lang campagne moeten voeren, schrijft Nikkei Asia.
In juni keurde de Senaat een wetsvoorstel over het homohuwelijk goed dat in maart door het Huis van Afgevaardigden was aangenomen. Het voorstel werd in september een officiële wet na publicatie in de Royal Gazette en trad eind januari in werking na een aanpassingsperiode van 120 dagen voor nationale en lokale overheden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet houdt in dat het burgerlijk en handelswetboek van Thailand wordt gewijzigd en dat genderspecifieke woorden zoals ‘man’ en ‘vrouw’ worden veranderd in ‘echtgenoot’ en ‘individu’. Op grond van de wet hebben nu alle echtgenoten, ongeacht hun geslacht, recht op sociale uitkeringen, overheidspensioenen en belastingvoordelen. Religies zoals het christendom en de islam krijgen een vrijstelling en hoeven daarom geen huwelijksrituelen uit te voeren voor koppels van hetzelfde geslacht.
Dat de Thaise wet over de gelijkheid van huwelijken zo snel door het parlement is geloodst, is een gevolg van de overgang naar een burgerregering na de verkiezingen van 2023. Voormalig premier Srettha Thavisin zag het wetsvoorstel als een persoonlijke missie en vertelde in een interview in december 2023 dat het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht een kwestie van mensenrechten is. ‘Liefde hoeft zich achter niemand te verschuilen. We zullen leven zoals we willen leven. We bepalen zelf hoe we liefhebben,’ aldus Srettha.
Het Hooggerechtshof van Ghana heeft woensdag het beroep verworpen tegen een wet die ‘wordt beschouwd als een van de meest draconische anti-LHBTI-wetten in Afrika’, meldt de BBC. De wet ‘over seksuele rechten en familiewaarden’, die afgelopen februari door het parlement werd aangenomen, voorziet in ‘drie jaar gevangenisstraf voor mensen die zich identificeren als LHBTI’ers en vijf jaar gevangenisstraf voor het oprichten of financieren van LHBTI-groepen’, aldus de Britse omroep.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De ratificatie is nu in handen van president Nana Akufo-Addo, wiens ambtstermijn op 7 januari afloopt. Hij heeft zich voor de nieuwe wet uitgesproken, net als zijn gekozen opvolger John Mahama. Maar het ministerie van Financiën heeft gewaarschuwd dat Ghana, dat in een ernstige economische crisis verkeert, ongeveer 3,8 miljard dollar (3,66 miljard euro) aan financiering van de Wereldbank kan verliezen als de wet wordt aangenomen. De instelling had namelijk alle nieuwe leningen aan Oeganda in 2023 opgeschort nadat in dat land een soortgelijke wet van kracht was geworden.
De dragcultuur is de afgelopen jaren snel populair geworden op de Filipijnen, met drag queens die steeds zichtbaarder zijn op televisie en sociale media. In dit overwegend katholieke land heerst echter vooral tolerantie ten opzichte van de lhbtiq-gemeenschap, niet acceptatie.
Zaterdagochtend zit in de Butterboy in Quezon City, Manila, de sfeer er goed in. Gekleed in weelderige kostuums maken de artiesten een voor een hun entree op de melodieën van popsterren als Beyoncé en Ariana Grande.
Dit café, dat al een paar jaar open is en bekendstaat om zijn knapperige croissants, is onlangs beroemd geworden om iets anders: zijn drag-brunches. Sinds de lancering van deze evenementen in 2022, vertelt eigenaresse Hilder Demeterio, heeft het café een steeds gevarieerder cliënteel aangetrokken. ‘We ontvangen gezinnen, groepen vrouwen en oma’s, en zelfs heterostellen die op zoek zijn naar weer eens iets anders.’
Dragshows, die ooit alleen in nachtclubs werden gehouden, worden geleidelijk onderdeel van de cultuur in de Filippijnen. Dankzij televisieshows als Drag Den en Drag Race Philippines – de lokale versie van RuPaul’s Drag Race in de VS – kunnen dragartiesten eindelijk uit de exclusieve queerscene treden.
Sommige merken profiteren van het marketingpotentieel van deze artiesten. In november 2023 voerde de Filippijnse McDonald’s een reclamecampagne met Drag Race-presentator Paolo Ballesteros en komiek Vice Ganda, die gefrituurde kip aten in hun dragkostuums.
Drag queen Marina Summers haalde eerder deze maand ook het nieuws toen ze de eerste Filipijnse drag queen werd die meedeed aan RuPaul’s Drag Race.
Met deze rage nemen de Filippijnen afstand van stereotypen uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw, toen drag queens vooral belachelijk werden gemaakt, analyseert Jonalou Labor, universitair hoofddocent aan de Universiteit van de Filippijnen (UP) en onderzoeker op het gebied van lhbtq-voorlichting. ‘Er is enorme vooruitgang geboekt en de representatie van de gemeenschap is veel genuanceerder en gevarieerder geworden,’ zegt hij. ‘Dit illustreert zowel een overwinning als de moeilijkheden.’
‘Sprankelende, glinsterende wezens’
Hij denkt dat de obsessie van zijn landgenoten met schoonheidswedstrijden – de Filippijnen hebben vier Miss Universe-titels gewonnen – kan hebben bijgedragen aan de populariteit van drag, waarvan de oorsprong is terug te voeren is op de schoonheidswedstrijden tussen homoseksuelen die de afgelopen decennia vooral op feesten en festivals werden gehouden. Filippijnen ‘hebben een soort natuurlijke affiniteit met dit soort sprankelende, glinsterende wezens’, vertrouwt hij ons toe.
De Filippijnen staan bekend als een van de meest lhbtq-vriendelijke landen in Zuidoost-Azië. Volgens een onderzoek van het Pew Research Center in 2019 vindt 73 procent van de Filippino’s dat de maatschappij homoseksualiteit moet accepteren – een veel hoger percentage dan in andere Aziatische landen zoals Zuid-Korea (44 procent) of Indonesië (9 procent).
Voor Randy Jay Solis, hoofd van de afdeling communicatiewetenschappen aan UP, staat het fenomeen nog in de kinderschoenen. Hij wijst erop dat de Sogie-wet (Sexual Orientation and Gender Identity and Expression Equality), bedoeld om genderdiscriminatie strafbaar te stellen, al bijna twintig jaar in het parlement ligt te verstoffen. Een bewijs, zegt hij, dat de publieke opinie nog maar in de fase van tolerantie ten opzichte van lhbtq-mensen zit, niet van acceptatie.
Uit een onderzoek uit 2018 van de lokale organisatie Social Weather Stations (SWS) bleek dat 61 procent van de twaalfhonderd ondervraagden tegen de legalisering van het homohuwelijk was. ‘Volledige acceptatie van de lhbtq-gemeenschap vereist een diepgaande culturele verschuiving of revolutie,’ aldus Solis.
‘Drag gaat over het creëren van ruimtes voor expressie en openheid en over het afbreken van de muren die ons verdelen’
In oktober 2023 werd een van de deelnemers aan Drag Den, Pura Luka Vega, gearresteerd nadat een van zijn video’s viraal ging op sociale netwerken: hierop herhaalde hij het Onze Vader tijdens een homodemonstratie in juni 2023 [hij werd op 29 februari 2024 opnieuw gearresteerd om dezelfde reden]. Volgens christelijke conservatieven was er sprake van godslastering.
Pura Luka Vega werd zeven keer aangeklaagd en in verschillende steden tot persona non grata verklaard. De kunstenaar ontving ook een stortvloed aan hatelijke opmerkingen en doodsbedreigingen. ‘Ik ga altijd in travestie naar de rechtbank omduidelijk te maken dat het Pura is die wordt aangevallen, niet het niet-drag-gedeelte van mij,’ legt de kunstenaar uit, die vertelt dat hij katholiek is.
Pura Luka Vega werd beschuldigd van het overtreden van artikel 201 van het Wetboek van Strafrecht, dat dateert uit 1930 en dat ‘immorele doctrines, obscene publicaties en onfatsoenlijke voorstellingen’ verbiedt – een tekst die Vega beschrijft als archaïsch en die volgens mensenrechtenactivisten in strijd is met de grondwet, die vrijheid van meningsuiting garandeert.
Deze zaak, zegt Jonalou Labor, herinnert ons eraan dat hoewel de media vooruitgang hebben geboekt in de manier waarop ze lhbtq-mensen portretteren, het Filippijnse publiek nog steeds verwacht dat de queer gemeenschap zich conformeert aan bepaalde ‘schadelijke stereotypen’. De communicatiedeskundige voegt hieraan toe: ‘Je moet als medium wel meegaan. In zekere zin moet je heteroseksuelen aantrekken. Maar daarmee loop je wel weer kans de conservatieve klassen in de samenleving in verlegenheid te brengen.’
Randy Jay Solis sluit zich daarbij aan. lhbtq-Filippino’s worden getolereerd als ze een commercieel of amusementsdoel dienen, maar er zijn grenzen die niet overschreden mogen worden om de hegemonie van het patriarchaat en het katholicisme niet te verstoren.
Solis hoopt dat het grote publiek en de Filippijnse leiders ooit de moed van drag queens zullen erkennen, die de sociale normen op hun kop zetten om hun identiteit te kunnen uitdragen. ‘Dragcultuur gaat niet alleen over genderperformance, identiteit of seksualiteit, het is een cultuur van grensoverschrijding,’ zegt hij. ‘Ik hoop dat toekomstige generaties de waarde van de drag zullen erkennen en van datgene wat deze hen leert. Het gaat over het creëren van ruimtes voor expressie en openheid en over het afbreken van de muren die ons verdelen, onderdrukken, discrimineren en zelfs maken dat we elkaar haten. Pas als deze generatie aan de macht is, is culturele verandering mogelijk en kan de lhbtq-gemeenschap echt worden geaccepteerd.’
Wie de gemeenschap verdedigt, kan celstraf krijgen
Het parlement van Ghana heeft een wetsvoorstel aangenomen dat de rechten van de lhbtq-gemeenschap ernstig beperkt. Dat schrijft Africa News. Door de wet kunnen mensen die seks hebben met iemand van hetzelfde geslacht of de rechten van de lhbtq-gemeenschap in het land verdedigen, lange gevangenisstraffen krijgen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het wetsvoorstel, een van de strengste in zijn soort in Afrika, moet nog worden bekrachtigd door de president voordat het van kracht wordt, wat volgens waarnemers onwaarschijnlijk is voor de algemene verkiezingen in december. Activistische groeperingen noemen de wet een tegenslag voor de mensenrechten en dringen er bij de president op aan om de wet te verwerpen.
Maar de wetgeving wordt breed gesteund in Ghana, waar president Akufo-Addo heeft gezegd dat het homohuwelijk nooit zal worden toegestaan zolang hij aan de macht is. Het wetsvoorstel, dat ook wel het anti-homowetsvoorstel wordt genoemd, werd gesteund door een coalitie van christelijke, islamitische en Ghanese traditionele leiders.
De lhbt-gemeenschap in het land vreest voor meer oppressie
Het Russische Hooggerechtshof heeft donderdag bepaald dat lhbt-activisten in het land voortaan als extremisten moeten worden aangemerkt. Dat schrijft The Moscow Times. De zaak diende op verzoek van het Russische ministerie van Justitie, die had gevraagd ‘de internationale lhbt-beweging’ als extremistisch te erkennen en haar activiteiten te verbieden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Rusland is al jarenlang een land waar leden van de lhbt-gemeenschap niet welkom zijn en met harde hand worden aangepakt. President Vladimir Poetin promootte Rusland in toespraken als een hoeder van traditionele morele waarden in tegenstelling tot het decadente Westen. Het Kremlin zei donderdag geen commentaar te hebben op de uitspraak van het hof.
Lhbt-activisten zagen de beslissing al aankomen, nadat het ministerie van Justitie afgelopen maand aangaf dat uitingen van de lhbt-beweging aanzetten ‘tot sociale en religieuze verdeeldheid’. Activisten in het land zeggen te vrezen voor nog meer oppressie, nu de Russische staat meer legale middelen heeft om hen te vervolgen.
Het hof stelt dat het parlement hierover moet beslissen
Het Indiase Hooggerechtshof verwerpt het beroep om het homohuwelijk te legaliseren, zo meldt The Guardian. Het hof zegt dat dit buiten hun bevoegdheid valt en dat het door het parlement moet worden besloten. Wel hebben ze bevestigd dat homoparen het recht hebben om kinderen te adopteren. De uitspraak over het huwelijk is een teleurstelling voor de lhbti-gemeenschap in India.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In 2018 schrapte het Indiase Hooggerechtshof een wet uit het koloniale tijdperk die homoseksualiteit verbood. Toch is de samenleving grotendeels conservatief gebleven en was er weerstand vanuit de maatschappij tegen het wettelijk erkennen van het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht. Ook de Indiase regering verzette zich tegen de zaak en noemde de argumenten voor gelijkheid ‘stedelijke, elitaire opvattingen’ en stelde dat het homohuwelijk niet in overeenstemming is met ‘het Indiase concept van een gezinseenheid met een man, een vrouw en kinderen’. Het hof betoogde dat de kwestie in het parlement moet worden beslist en niet in de rechtbank.
Leden van de lhbti-gemeenschap in India zeggen teleurgesteld te zijn. Ondanks de uitspraak in 2018 worden ze nog steeds gediscrimineerd en ze argumenteren dat het ontbreken van wettelijke steun voor huwelijken tussen mensen van hetzelfde geslacht een schending is van hun grondwettelijke rechten.
Lange tijd vonden vooral apolitieke romans uit Japan een internationaal publiek, maar dat is nu aan het veranderen. En wel door drie vrouwen die de literaire wereld veroveren en niet schromen de misstanden in hun thuisland aan de kaak te stellen. Een portret.
’s Nachts verandert de stad. Mensen roken op straat, drinken hun biertje voor de gemakswinkels en praten luidruchtig met elkaar. Hier in Shinjuku Ni-Chome, de uitgaanswijk in het westen van Tokio, stralen de neonreclames. De hoge gebouwen zitten van de kelder tot de tiende verdieping vol met partylocaties. Van de lesbobar tot de queer theesalon en de fetishclub. Op sommige straathoeken staan hier en daar groepen toeristen voor de cafés; op andere plekken krijgen ze geen toegang.
Ook al krijg je in Shinjuku Ni-Chome een andere indruk, de drie steunpilaren van Japan zijn nog altijd kinderen, huwelijk en werk. Progressieve bewegingen hebben het moeilijk. De conservatieve regering van Fumio Kishida ruziet over de gelijkberechtiging van de queer gemeenschap. Een hoge ambtenaar heeft enkele maanden geleden nog openlijk gezegd dat hij niet naast homoseksuele of transparen wil wonen. In de koseki, het familieregister, moet iedereen opgenomen worden, maar bij gehuwde personen mag er slechts één achternaam staan – meestal die van de man. In het laatste rapport over de genderkloof van het World Economic Forum, dat onder andere analyseert hoe vrouwen betaald worden in vergelijking met mannen, stond Japan op de lijst van 145 landen op de 125ste plaats.
De laatste jaren is er veel internationale aandacht voor het feit dat de clichés over het supermoderne Japan als een land dat cultuur, geschiedenis en vooruitgang soepeler combineert dan enig ander land, inderdaad niet meer dan clichés zijn: de sociale druk op vrouwen omdat de geboortecijfers al jaren dalen, de vele zelfmoorden, de kloof tussen arm en rijk, die in de op twee na grootste economie van de wereld steeds groter wordt.
Vrouwen houden op een nieuwe, literaire manier vinger aan de pols van Japan
Maar deze thema’s werden tot op heden weinig weerspiegeld in vertaalde literatuur uit Japan; de focus lag bij vertalingen op auteurs als Haruki Murakami, die zich in hun boeken vooral richten op mannelijke personages met hun innerlijke persoonlijke conflicten.
Zo bleven er lange tijd veel blinde vlekken in de beeldvorming over de Japanse samenleving. Maar dat lijkt nu langzaam te veranderen. Op dit moment beleeft Osamu Dazai op het jonge socialmediaplatform TikTok een wedergeboorte met zijn roman NingenShikkaku. Daarin vertelt de auteur het levensverhaal van iemand die geen empathie kan voelen en die daardoor geen sociale relaties kan opbouwen. Het boek is een meesterwerk uit de naoorlogse tijd. Sinds enkele jaren lijken bovendien steeds meer politiek denkende schrijfsters hun weg te vinden naar een internationaal publiek; vrouwen die maatschappijkritiek in hun werk vlechten. Vrouwen die op een nieuwe, literaire manier de vinger aan de pols van Japan houden. Kunnen zij een waarachtiger, completer beeld van het huidige Japan schetsen? Een reis door Tokio – naar drie succesvolle schrijfsters.
Internationale ster
Een van hen is Mieko Kawakami. De 46-jarige heeft de literaire wereld op slag veranderd toen in 2008 de novelle Borsten en eitjes in Japan uitkwam, een zinderend verhaal over vrouw zijn, kinderen krijgen en familie. The New York Times bejubelde het boek en inmiddels wordt er ook een Duitse theaterversie van gemaakt.
Sindsdien is Kawakami een internationale ster met een reclamecontract voor haarproducten en een entourage van woordvoerders en assistenten. Haar carrière is verbazingwekkend omdat ze maar weinig mogelijkheden had om zich een plek te veroveren in de literaire wereld. Kawakami werd in Osaka geboren in een gezin dat het niet breed had, en begon al op jonge leeftijd te werken. Op haar veertiende had ze een baantje in een fabriek, daarna in een bar, om haar alleenstaande moeder en haar broer te ondersteunen. Later probeerde ze het als popzangeres, maar met weinig succes. Op het internet begon ze gedichten te publiceren en ontdekte ze het schrijven. Nu woont ze in Tokio, is getrouwd met een schrijver en heeft een kind.
Kawakami is zo populair dat haar fans haar overal opwachten, ze proberen haar posts op Instagram te decoderen om haar op te sporen
De ontmoeting met de schrijfster vindt plaats op een plek die niet genoemd mag worden. Kawakami is zo populair dat haar fans haar overal opwachten, ze proberen haar posts op Instagram te decoderen om haar op te sporen. Kawakami zit in haar eentje te wachten in een speciaal gehuurde, afgeschermde ruimte in een café: een goedgeklede vrouw met een design handtas en een perfecte huid. ‘Ik kom van de straten van Osaka’, schrijft ze ergens, omdat ze in armoede is opgegroeid. Haar gouden polshorloge schittert.
Ze benadrukt meer dan eens dat er moed voor nodig is om succes te hebben. Dat is een van haar grote thema’s. Moed om je eerste verhalen op te sturen naar literaire tijdschriften. Moed om te schrijven over de problemen in de Japanse maatschappij, over wat het kapitalisme kan aanrichten. Moed om de schaamte te overwinnen om te spreken over haar eigen leven. ‘Ik kan erover praten omdat ik eruit ben gekomen.’ Moed om de dingen zo op te schrijven als ze zelf voor juist houdt. ‘Dankzij het succes kan ik dat,’ zegt ze.
Bewondering én haar kritiek
Kawakami is inderdaad een uitzondering in de Japanse literaire wereld, omdat ze openlijk spreekt over haar verleden in onzekere omstandigheden, zonder omwegen voor haar mening uitkomt en opiniestukken publiceert. Haar gesprek uit 2017 met Haruki Murakami is intussen beroemd. Daarin uitte Kawakami heel openhartig haar bewondering én haar kritiek; ze bekritiseerde onder andere de manier waarop Murakami omging met zijn vrouwelijke personages. ‘Ik heb het over het grote aantal vrouwelijke personages dat alleen maar bestaat om een seksuele functie te vervullen,’ zei ze.
In het café gebruikt ze begrippen als kapitalisme, lgbtq, gender en klasse met grote vanzelfsprekendheid. Ze slaagt erin daarmee een jong en vrouwelijk publiek te bereiken dat in de afgelopen jaren door #MeToo en de nieuwe feministische golf in Japan in beweging werd gebracht. Tegelijkertijd denkt ze ook altijd na over andere thema’s. Een paar dagen geleden, vertelt ze, hebben vier tieners een horlogewinkel overvallen in Ginza, een van de belangrijkste winkelwijken van de stad. Over de armoede onder de jeugd – sindsdien weer gespreksonderwerp in Japan – kan Kawakami hele betogen afsteken.
Intussen zijn er drie romans van haar in het Duits verschenen, die thematisch en stilistisch niet méér van elkaar zouden kunnen verschillen. In Brüste und Eier [het eerder genoemde Borsten en eitjes] onderzoekt ze de waarde van de vrouw in de Japanse maatschappij en wat het betekent om als dertigjarige ongehuwde en aseksuele vrouw moeder noch dochter te zijn. In Heaven [in het Nederlands verschenen als Hemel] volgen de lezers een naamloze veertienjarige ik-verteller die door zijn medescholieren gepest wordt; en in het pas verschenen All die Liebenden in der Nacht [oorspronkelijke titel Subete mayonaka no koibito tachi, nog niet verschenen in het Nederlands] beschrijft ze het leven van een vrouwelijke freelancecorrector en kluizenares die begint te drinken. Haar zojuist in Japan verschenen roman Kiiroi Ie [zal in 2025 in het Engels verschijnen als Sisters in Yellow] vertelt over een groep vrouwen die herinneringen ophaalt aan de jaren waarin ze gewerkt hebben in een sunakku, de goedkope versie van een nachtclub.
Kawakami geldt voor velen als een icoon van de feministische literatuur, als iemand die kwesties van arbeid en gender in samenhang behandelt. Enige tijd geleden zei ze in een interview echter ook dat ze het beu is als feministisch schrijfster te worden aangeduid. Ze voelt zich verkeerd begrepen, zegt ze nu. Ze doelt op dat etiket, dat kan aanvoelen als een corset. Natuurlijk is het feminisme belangrijk. Maar Kawakami zegt dat ze bang is dat dat begrip verwatert tot een marketingtool en uiteindelijk nergens meer voor staat. Ze wil ook altijd opkomen voor de mensen die niet gezien worden.
Grande dame
Iemand die zich al lang bezighoudt met degenen die in de Japanse samenleving vergeten worden, is Banana Yoshimoto [pseudoniem van Mahoko Yoshimoto], de coole grande dame van de Japanse literatuur. Mijn afspraak met haar vindt plaats in een woonwijk op ongeveer een kwartier lopen van Shimokitazawa, een populaire, jonge wijk, waar je de ene na de andere vintagewinkel tegenkomt. Yoshimoto heeft haar kantoor in de buurt, in een oud Japans huis van twee verdiepingen, aan de gevel waarvan een dikke gele banaan prijkt. De 58-jarige ontvangt me met koude thee en koekjes. Ze zit aan haar schrijftafel naast een vitrine met haar verzameling onderscheidingen en literaire prijzen. Aan haar voeten slaapt haar geliefde Franse bulldog.
Eind jaren tachtig verscheen Yoshimoto’s debuutroman Kitchen [in het Nederlands verschenen onder dezelfde titel], die een bestseller werd en wereldwijd een hype veroorzaakte: de ‘Bananamania’, een diepe verering door fans die haar binnen de kortste keren bijna de status van een popster bezorgde. Kitchen gaat over de vriendschap tussen de jonge Japanse vrouw Mikage, die geen familie meer heeft, en de man Yuichi. Samen met Yuichi’s moeder, een transpersoon, leven ze in een woongemeenschap. Kitchen valt stilistisch en inhoudelijk op door de onverbloemde toon en het experimentele karakter. Veel critici waren er indertijd nog niet aan toe, maar het publiek viel voor Yoshimoto.
Is er nu, meer dan dertig jaar later, iets veranderd in de literatuur en de Japanse samenleving? ‘Indertijd zeiden ze tegen mij dat er in Japan geen queer mensen bestonden. Zoals je nu – en eigenlijk ook toen al – kunt zien, zijn die er natuurlijk wel,’ zegt ze.
Volgens opiniepeilingen is 64 procent van de bevolking nu positief over gelijkgeslachtelijke stellen
Volgens opiniepeilingen is 64 procent van de bevolking nu positief over gelijkgeslachtelijke stellen. Nog maar enkele weken geleden liepen tienduizend mensen in optocht door Tokio. Een paar eisen van de Pride Parade: een antidiscriminatiewet en de openstelling van het huwelijk voor queer paren. Maar de regering werkt dat tot op heden tegen, en de problemen van queer mensen verdwijnen niet van de ene op de andere dag. ‘Ik weet niet zeker of de literaire wereld zich werkelijk openstelt, maar de samenleving doet dat langzaamaan wel,’ zegt Yoshimoto.
Haar leven buiten de boeken houdt Yoshimoto privé. Ze is getrouwd en heeft een kind. Maar op haar website geeft ze prijs op welk deel van haar lichaam ze twee tatoeages heeft – op haar rechterdijbeen een banaan en op haar linkerschouder de manga-afbeelding van de geest Obake no Q-taro, die graag kattenkwaad uithaalt.
Mythen
Over haar persoonlijke leven praat ze nu ook liever niet, maar er circuleren veel mythen. Op haar vijfde besloot ze schrijfster te worden, zo wil de legende, die ze nu bevestigt. Ze koos het beroep indertijd geïnspireerd door haar oudere zus, die tegenwoordig werkt als manga-artiest. Yoshimoto groeide op in een huishouden waar creatief werk werd aangemoedigd. Haar vader, Takaaki Yoshimoto, was dichter en literair criticus. Hij gold als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van nieuw links in Japan.
Tijdens haar studie literatuurwetenschap begint Mahoko zich Banana te noemen, omdat de naam androgyn en schattig zou klinken en vanwege haar voorliefde voor de bloesems van de bananenboom, zo wil een andere legende. Wat geen legende is: ze schreef Kitchen toen ze als serveerster in het restaurant van een golfclub werkte. Dat was toen; tegenwoordig leeft ze van het schrijven en kan ze bogen op een meer dan drie decennia lange carrière, meer dan zestig in Japan gepubliceerde boeken, romans en essays en wereldwijd miljoenen verkochte boeken. De indruk dat ook in Japan op dit moment vooral schrijfsters veel meer publiceren dan een paar jaar geleden, onderschrijft ze niet. ‘De verhouding tussen het aantal mannelijke en vrouwelijke auteurs is hier in Japan in de afgelopen decennia gelijk gebleven. Ze worden alleen eindelijk meer vertaald.’
In de meer dan dertig jaar dat ze nu boeken publiceert, is Yoshimoto’s manier van schrijven veranderd; ze schrijft nu milder, zegt ze zelf. Haar stijl is dromerig, alsof ze zo onbewuste dingen aan het licht wil brengen. Yoshimoto heeft een grote voorliefde voor horrorfilms, vooral voor de Italiaanse meester Dario Argento of Don Coscarelli, met Phantasm. Haar laatste in het Duits verschenen roman, Ein seltsamer Ort [oorspronkelijke titel Mimi to Kodachi], is een hommage aan deze film uit het jaar 1979. In het boek vertrekken de tweelingzussen Mimi en Kodachi naar Tokio, nadat hun moeder na een zwaar ongeluk in coma is geraakt. Als Kodachi niet meer terugkeert van een bezoek aan haar moeder in het ziekenhuis, gaat Mimi op zoek naar haar zus. Net als in een goede horrorfilm neemt de roman dan een bovennatuurlijke wending; tegelijkertijd komen in de vertelling louter onderdrukte, akelige gevoelens naar boven.
In het nawoord van het boek kondigt Yoshimoto min of meer haar pensionering aan: ‘Ik ben serieus van plan geleidelijk plaats te maken voor de jonge generatie die in deze moeilijke tijden verder moet.’
Nieuwe generatie
Een gezicht van deze nieuwe generatie is Rin Usami, die weliswaar nog aan het begin staat van haar carrière, maar toch al onder andere de Yukio Mishima-prijs heeft gewonnen, die geldt als een van de belangrijkste omdat hij wordt toegekend aan boeken die nieuwe wegen inslaan. Usami is de jongste prijswinnaar in de geschiedenis van de prijs. In een buurt niet ver van de universiteit waaraan Usami studeert, zit de 24-jarige nu in een café, begeleid door haar redacteur, een vertegenwoordiger van haar literair agentschap en iemand van de uitgeverij. Usami heeft nog niet zo veel ervaring met de pers, daarom zijn ze erbij om haar te assisteren.
Het eerste wat Usami zegt is: ‘Ik heb speciaal een donkerroze trui aangetrokken, dezelfde kleur als het omslag van mijn boek Idol in Flammen [de Duitse vertaling van Oshi, moyu]. Een grapje dat waarschijnlijk bedoeld is om de strak geregisseerde sfeer wat losser te maken. In de roman vertelt Usami over een schoolmeisje dat bezeten is van een lid van een Japanse band. Maar dan duiken er geruchten op dat haar idool een vrouwelijke fan zou hebben aangevallen.
De fancultus in de samenleving groeide de afgelopen jaren sterk
Vooral door de isolatie en de beperkingen van sociale contacten tijdens de pandemie groeide de fancultus in de Japanse samenleving de afgelopen jaren sterk. Het object van verlangen kan een acteur, zanger of sporter zijn. ‘Bij de fancultuur draait het om empowerment,’ zegt Usami, ‘het lijkt controleerbaar en is daardoor vooral aantrekkelijk voor jonge mensen.’
Vaak lijken echte relaties te spannend, en veel jonge Japanners voelen zich eenzaam, zoals onderzoeken uitwijzen. Volgens een recente overheidsenquête hebben 1,5 miljoen mensen zich zelfs volledig uit de maatschappij teruggetrokken; ze leiden een leven dat zich grotendeels alleen in de eigen woning afspeelt en dat hikikomori wordt genoemd. De politiek benoemde daarom twee jaar geleden een minister van Eenzaamheid. De sterrencultus biedt een vlucht uit een vaak trieste realiteit.
Usami zelf achtervolgde ongeveer acht jaar lang intensief een acteur, vertelt ze openhartig; het is blijkbaar niet iets waarvoor ze zich schaamt. Maar wat ze intussen wel begrepen heeft, zegt ze, is dat betrekkingen tussen fans en idolen niet altijd eenvoudig zijn, want ze zijn verticaal. ‘Er zit een duidelijke hiërarchie in,’ zegt Usami, ‘terwijl het schrijven daarover op internet, de uitwisseling met andere fans, horizontaal is.’ Over dit verschil wilde ze in haar roman schrijven. Terwijl haar hoofdfiguur zich steeds dieper verstrikt in deze betrekkingen, voelt ze zich steeds eenzamer worden.
Dat Usami’s roman een bestseller werd, laat zien dat ze bij veel Japanners een snaar heeft geraakt. Al in haar debuut Kaka stelt Usami maatschappelijke problemen onverbiddelijk aan de kaak; in die roman gaat het om een tienermeisje dat na de scheiding van haar ouders haar moeder niet meer kan verdragen. Ze begint te drinken en wordt gewelddadig.
Romans die de ziel in al haar tragiek belichten, worden als literatuur gezien
Alcoholmisbruik, eenzaamheid, horror – waarom zijn veel van de thema’s die in de romans van Usami en andere hedendaagse schrijfsters behandeld worden, zo somber? Maatschappijkritiek kan tenslotte ook op een lichte manier worden gebracht. Wanneer het woord ‘somber’ in het café valt, lijkt de sfeer in de ruimte te bevriezen. Usami zelf, de redacteur, de agent en de medewerker van de uitgeverij zijn zichtbaar geïrriteerd. Usami’s roman is serieus, niet somber, heet het na een paar seconden. Dan verklaart de medewerkster van de uitgeverij dat hoge literatuur nu eenmaal een zekere zwaarte verlangt. Net als in Duitsland verschilt lectuur in Japan niet alleen stilistisch maar ook thematisch veel van literatuur. Alleen wordt daar nog strenger op het onderscheid gelet. Liefdesgeschiedenissen met een happy end en detectiveverhalen worden automatisch tot de massacultuur gerekend; romans die de ziel in al haar tragiek belichten, worden als hoge literatuur gezien. En het begrip ‘somber’ zou eerder bij lectuur passen.
Yukio Mishima
Usami beschrijft het zo: ‘Als scholier heb ik vooral lectuur verslonden; later las ik de Japanse klassieken en merkte ik dat je ook over intieme gevoelens en gedachtewerelden kunt schrijven.’ Haar literaire voorbeeld is Yukio Mishima. Deze beroemde auteur werd aan het eind van zijn leven een nationalist, in 1970 probeerde hij een staatsgreep te plegen in het militaire hoofdkwartier van het land om de Japanse grondwet af te schaffen en de macht van de Japanse keizer te herstellen. Toen de putsch mislukte, pleegde Mishima, die ook een groot bewonderaar van de samoeraicultuur was, op rituele wijze zelfmoord. Hij heeft een omvangrijk oeuvre nagelaten, waarin thema’s als zelfmoord, homoseksualiteit en overspel worden behandeld.
In het café vertelt Usami nog over andere literaire klassiekers, iets over haar studie en over haar broer, tot het langzaam donker wordt en de avond valt.
Ook in Shinjuku Ni-Chome, de luidruchtige uitgaanswijk, zal morgen de zon weer opgaan. De vuilcontainers zullen geleegd worden. Misschien verruilen de mensen hun bezwete kleding voor hemden en sokken die ze in de plaatselijke minimarkt aanschaffen. Ze zullen naar hun werk gaan en de sporen van de nacht achter zich laten. En dan? Dan beginnen ze weer van voren af aan.
Van Mieko Kawakami zijn in Nederland Borsten en eitjes en Hemel verschenen bij uitgeverij Podium, in vertaling van Maarten Liebregts.
Kitchen van Babana Yoshimoto verscheen bij Das Mag, eveneens in vertaling van Maarten Liebregts.
Rin Usamiis nog niet uitgegeven in Nederland, haar roman Idol, Burning verscheen in het Engels bij HarperCollins, in vertaling van Asa Yoneda.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
