Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Slowakije, waar de pro-Russische Smer-partij en leider Robert Fico de verkiezingen hebben gewonnen. Welke gevolgen heeft dat voor het land en Europa?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Hoe zijn de Slowaakse verkiezingen verlopen?
‘Robert Fico heeft Slowakije verslagen’, schrijft politiek commentator Beata Balogová over de uitslag van de Slowaakse parlementsverkiezingen. ‘Zaterdag overtuigde hij genoeg mensen ervan dat liberalisme en mensenrechten een grotere bedreiging voor hen vormden dan de wijdverbreide corruptie en zijn bewondering voor het regime van Poetin.’
De verkiezingen van afgelopen zondag in het Midden-Europese land zijn door de populistische partij Smer gewonnen. De partij onder leiding van oud-premier Robert Fico behaalde 42 van de 150 zetels, vóór de centrum-linkse Progressief Slowakije (PS, 32 zetels). Fico was al premier van 2006 tot 2010 en van 2012 tot 2018.
Volgens The Slovak Spectator zal Fico een coalitie proberen te vormen met Hlas, een linkse partij die drie jaar geleden werd opgericht door Smer-afvalligen onder leiding van ex-premier Peter Pellegrin en de ultranationalistische Slowaakse Nationale Partij (SNS), mogelijk met steun van de christendemocratische KDH. Maar een herhaling van 2010, toen Fico zijn tweede parlementsverkiezingen won, is ook een van de mogelijkheden. In dat jaar weigerden de meeste partijen met hem samen te werken en werd de leider van Smer geen premier. Mocht dat nu weer gebeuren, dan ligt de bal bij PS.
Verrassend aan de Slowaakse verkiezingsuitslag is dat de rechts-populistische beweging Sme Rodina, geleid door parlementsvoorzitter Boris Kollár, geen zetel heeft behaald. De partij was in 2020 nog goed voor 17 zetels. De mislukking van Republika om in het parlement te komen is de tweede verrassing van de verkiezingen, schrijft The Slovak Spectator. De partij, die voortkwam uit Marian Kotleba’s neofascistische ĽSNS, zou volgens alle peilingen voor de verkiezingen de drempel van 5 procent ruimschoots halen, maar scoorde uiteindelijk slechts 4,75 procent. Het is voor het eerst sinds 2016 dat in het Slowaakse parlement geen openlijk fascistische partij is vertegenwoordigd.
Waarom is Fico een controversieel figuur en waarom is hij desondanks toch populair?
De campagne van Robert Fico heeft voor onrust gezorgd in Europa omdat gevreesd wordt dat onder zijn leiding Slowakije zich bij het anti-Oekraïense kamp van het Hongarije van Viktor Orbán zal voegen. Fico heeft zich in aanloop naar de verkiezingen zeer pro-Russisch uitgelaten. Hij heeft beloofd de wapenleveranties aan Kyiv stop te zetten en is tegen sancties, zelfs nu de invasie van de Russische president Vladimir Poetin in Oekraïne na anderhalf jaar voortduurt, zo schrijft Politico.
Maar het is niet alleen Fico’s pro-Russische houding die zorgen baart. ‘Het democratische Slowakije heeft verloren’, schrijft het Slowaakse dagblad Dennik N. ‘Fico heeft gewonnen en ondanks twaalf jaar crimineel bewind en het feit dat hij bijna tweehonderd van corruptie beschuldigde mensen in zijn gelederen heeft, wist hij toch het grootste aantal kiezers ervan te overtuigen dat zijn visie op Slowakije beter was dan alle andere.’
Fico, die in het verleden al twee keer premier was en zich verzette tegen de militaire en humanitaire hulp van zijn land aan Oekraïne, waar Slowakije aan grenst, en tegen het toelaten van migranten, moest in 2018 aftreden na de moord op Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kušnírová. Deze onderzoeksjournalist, wiens dood destijds de hele samenleving schokte, had het bestaan van diepe banden tussen maffia en de politieke kringen van de Smer-partij onthuld. Verschillende Slowaakse media wijzen er dan ook op dat mocht Fico premier worden, hij zijn macht zal aangrijpen om de verschillende rechtszaken tegen zijn partijgenoten en donateurs te dwarsbomen.
Waarom hebben veel Slowaken toch op hem gestemd? Dat legt de Slowaakse schrijver Monika Kompaníková uit in The Guardian. ‘Fico’s retoriek van law-and-order (…) plus beloften van hogere pensioenen en een stop op de instroom van denkbeeldige migranten, vielen ongetwijfeld goed bij veel oudere kiezers en mensen die worstelen met de hoge kosten van levensonderhoud.’
Ook desinformatie, waarvan een groot deel afkomstig is van aan het Kremlin gelieerde entiteiten, speelde een grote rol in de verkiezingscampagne, aldus Kompaníková. ‘Slowakije is het meest samenzweerderige land in Europa: 54 procent van de bevolking gelooft in samenzweringstheorieën. Vlak voor de verkiezingen hoorde ik een groep oudere vrouwen discussiëren over hoe de Progressieve Slowaakse partij van plan was om kinderen te verkopen aan “travestieten” en om flats verplicht te onteigenen om migranten te kunnen huisvesten.’
Wat betekent de verkiezingswinst van Smer voor Europa en Oekraïne?
Mocht Fico erin slagen een regering te vormen, dan heeft Viktor Orbán er een bondgenoot bij. De Hongaarse premier sprak al voor de verkiezingen uit dat Fico zijn favoriete kandidaat was, aldus Süddeutsche Zeitung. Maar de pro-Europese centrumrechtse regering van Petr Fiala in buurland Tsjechië zal waarschijnlijk niet blij zijn, schrijft de Duitse krant. De rechts-nationalistische PiS-regering in Polen, waar op 15 oktober verkiezingen zijn, heeft ook weinig op met dergelijke partners in de alliantie van de vier Visegrád-staten (Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije). In tegenstelling tot Hongarije zijn de conservatieven in Polen pro-Oekraïne, hoewel er door een recent importverbod van Oekraïens graan scheuren lijken te komen in de band tussen de twee landen.
Dat de rest van Europa ook niet staat te springen om een Smer-regering staat buiten kijf. Zo overweegt de groep waartoe Smer behoort in het Europees Parlement, de Partij van Europese Socialisten, om de Slowaken uit hun fractie zetten vanwege hun Ruslandstandpunt en hun houding tegenover minderheden, schrijft Politico. Smer zou zich onder andere homofoob hebben uitgelaten tijdens de campagne.
Over Oekraïne zei Fico in augustus dat ‘de oorlog niet een jaar geleden begon, maar in 2014, toen Oekraïense nazi’s en fascisten begonnen met het vermoorden van Russische burgers in de Donbas en Loehansk’. Tijdens de campagne deed hij de uitspraak dat onder zijn leiding er nog geen kogel naar het land zou gaan.
Commentator Zolo Mikes vreest zelfs dat Slowakije onder Smer een referendum zal organiseren om uit de NAVO te stappen. ‘Dit betekent dat Slowakije in de invloedssfeer van Rusland komt. Deze ramp op het gebied van buitenlandbeleid zou niets minder betekenen dan het einde van de democratie in Slowakije’, schrijft hij op de nieuwswebsite Aktuality.sk.
‘Het is hoog tijd dat Rusland Slowakije de aandacht geeft die het verdient’, schrijft de Russische politicoloog Vadim Trouchattsjov een week geleden op de website Vzgliad, die bekendstaat als een platform voor Russische hardliners. ‘Slowakije zou een rol kunnen spelen om het “anti-Russische front” in Europa te doorbreken.’
Of de soep ook zo heet gegeten wordt als ze wordt opgediend, is nog maar de vraag, aldus Matthew Karnitschnig in een commentaar op Politico. ‘Fico belooft zijn kiezers een economische ommekeer – en meer sociale uitgaven. Die beloftes zal hij niet kunnen waarmaken zonder hulp van de EU, waaronder de 6 miljard euro aan herstelgeld die Brussel voor het land heeft gereserveerd.’ Karnitschnig verwacht dan ook dat Fico in lijn zal blijven lopen met het Europese beleid op het gebied van de rechtsstaat.
Wat defensiesteun aan Oekraïne betreft zijn Fico’s uitspraken een loos dreigement. Het land heeft namelijk al het militair materieel dat het kan missen aan Oekraïne gegeven. En ‘als Fico zou weigeren om wapens bestemd voor Oekraïne door Slowaaks grondgebied te laten doorvoeren, zou dat een logistieke ergernis zijn, maar niet veel meer. Het zou ook de woede van de Verenigde Staten oproepen. Aangezien zijn land voor zijn veiligheid afhankelijk is van Washington, zou Fico er verstandig aan doen voorzichtig te zijn’, concludeert Karnitschnig.
Dat neemt niet weg dat een Smer-regering wel zeker een risico vormt voor Oekraïne. Slowakije kan het conflict over de graanexport verder laten escaleren (op dit moment kent het land een importverbod op Oekraïens graan) en samen met Hongarije nieuwe sancties tegen Rusland tegenhouden, schrijft Oekrajinska Pravda.
